X
تبلیغات
زراعت یا مبارزه با گرسنگی

زراعت یا مبارزه با گرسنگی

شاخه بري درختان ميوه

مقدمه :

رشد ونمودرختان را باتغیردرشرایط محیطی ویا دستکاری درخود درخت میتوان تنظیم کرد، برای رسیدن به چنین تغیراتی دردرخت ازروش های فزیکی مانند تربیه کردن وشاخه بری کردن ویا ازروش های کیمیاوی مانند استفاده ازتنظیم کننده های رشد میتوان نام برد . واژه تربیه کردن نباتات به معنی تکنیک ها وروش های است که برا ی تنظیم اندازه شکل وجهت رشد نبات بکارمیروند . شاخه بری کردن یا حذف قسمت های (جوانه ، شاخه ، ریشه ، برگ وگل ومیوه ) ازنبات همراه باعمل تربیه انجم میگیرد . تا نبات به شکل یا فورم معینی ایجاد شود . به عنوان مثال تربیه درختان میوه ونباتات زینتی به اشکال مختلف ویا حصارتربیت نباتات باسیتی درمراحل اولیه رشد انجام شود . شاخه بری منظم برای حفظ شکل وتعادل فزیولوژیکی لازم برای گلدهی ومیوه دهی ضروری است . تربیه درختان میوه همیشه نیازبه شاخه بری دارد تامحصول که ازدرخت بدست میآید دارای کیفیت بلند بوده وخاصیت مارکیتی آن هم برابرباشد

تاریخچه :

درقرن اول ودوم ششمین سلسله چنین جهت کوتاه کردن درختان ازشاخه بری درسطح وسعی استفاده می شد . چنین روش جهت کوتاه کردن گیاهان زینتی طراحی شده بود درقرن یازدهم تا سیزدهم روش فرم دهی به اوج خود رسیده ودربین انواع درختان میوه زرد آلو وسیب را شامل میشد .مبداٌ آغازشاخه بری درختان میوه درقرن چهاردهم یا پانزدهم است . درسال 1955 Pierre  Belon  of  nons  فرانسوی به پرچین های ازدرختان میوه موجود درهردوطرف باغ اشاره کرده واظهارمیدارد که ایتالیا ئی ها این پرچین را (spalireres) یعنی دیوارزنده ازدرختان که به فرم های گوناگون تربیت شده اند میباشد . اولین منابع علمی مربوط به واژه (espalier) درقرن شانزدهم میباشد . اما شواهد نقاشی شده حاکی است که این نوع شاخه بری حد اقل یک یا دو قرن قبل ازآن انجام میگرفته است.

شاخه بری درختان میوه (fruit  pruning  )

ازجمله اساسی ترین اقدامات درتولید میوه ، حذف شاخه ها وریشه های اضافی است . بمنظورتغیر برخی واکنش های فزیولوژیکی دردرختان بخش های ازاندام درخت باید حذف شود . قطع شاخه های درختان جوان ، موجب اسکلیت بندی اصولی دردرخت میشود. دردرختان بسیارمسن انجام صحیح شاخه بری سبب نفوذ بیشتربه درون تاج درخت میشود که به نوبه خود بروند انتقال مواد فوتوسنتیزی بسمت میوه وریشه ونیزتنظیم تشکیل جوانه گل اثرخواهد داشت .اساسا ً قطع اندام های ازدرخت را شاخه بری میگویند . شاخه بری عملی است که سال ها برروند فزیولوژیکی درخت تاثیرخواهد گذاشت ، گرچه ممکن است برفرآیند کلی حیات آن اثرکلی نداشته باشد . انجام شاخه بری نیازبه دقت عمل وآگاهی ازفزیولوژیکی درخت دارد تا اهداف شاخه بری باموفقیت همراه باشد . عمل شاخه بری نباید صرفا ً دریک زمان انجام گیرد  بلکه مجموعا ً عملیاتی است که ازاولین سال غرس نهال وتا زمان بلوغ آن باتغیرات نسبتا ً جزئی با توجه به اهداف مورد نظرسالها ادامه میآبد . متقابلاً هرگاه جهت کنترول درخت درکوتاه مدت نیازبه اقدام اصلاحی باشد که با انجام شاخه بری به بهترین وجه برآورده گردد، آنگاه شاخه بری عملی است که صرفا ً ازآن درکوتاه مدت استفاده میشود .ازآنجائیکه عمل شاخه بری عمده ترین اقدامی است که فرآیند های فزیولوژیکی درخت اثرمیگذارد ، لذا همواره باید با برنامه ریزی وهمزمان باسایر عملیات باغبانی اجرا گردد. قبل ازانجام شاخه بری لازم است درمورد زمان ، میزان وشدت شاخه بری تصمیم مقتضی اتخاذگردد . درختان را میتوان درطی فصل استراحت ویا درفصل نموئی شاخه بری نمود وبراساس زمان انجام شاخه بری نتایج متفاوتی حاصل خواهد شد . همچنان دردرختان براساس مقدارچوبی (شاخه ای ) که قطع می شود میتوان شاخه بری سبک یا سنگین انجام داد ، با توجه به قسمتی ازدرخت ونوع بافنی که حذف می شود نتایج شاخه بری متفاوت است . عکس العمل رخت نسبت به حذف جوانه انتهای یا بافت های جوان نوک شاخه درمقایسه باقطع کامل شاخه متفاوت خواهد بود . گونه های مختلف درختان ونیزاغلب مختلف درون یک گونه دربرابریک نوع برش واکنش های متفاوت نشان میدهند . بنابراین امکان بیان واکنش های کلیه گونه های باغی خزان کننده نسبت به عمل شاخه بری وجود ندارد . ازاین رودراینجا صرفا ً اصول کلی واساسی شاخه بری را مورد بحث قرارمیدهیم .روش های متعدد دیگری که باغداران حرفه ائی ازآنها استفاده میکنند درمورد شاخه بری وجود دارد که عمدتا ً شامل بستن شاخه ها برای نزدیک کردن آنها بهم وهدایت آنها درووضعیت نسبتا ً افقی ، حلقه کردن شاخه ها جهت کاهش سرعت رشد آنها واستقراربرخی شاخه های درخت درشرایط که برای اجرای عملیات بعدی باغداری مناسب باشد وکلا ً برزاویه اتصال شاخه اثربگذارد میباشند .نظربه اینکه چنین عملیات  جزئی ازروش های فرم دهی یا شاخه بری درختان محسوب میشوند ازاینرو باید توام با عملیات شاخه بری مورد توجه قرارگیرند . 

هدف ازشاخه بری درختان میوه

شاخه بری درختان میوه بطورعمده به سه دلیل زیرانجام مگیرد :

1 – تنظیم اندازه درخت .

2 – بدست آوردن شکل یا ساختمان معین درخت .

3 – بهبود کاریابی یا حاصل دهی ( تنظیم کمیت وکیفیت محصول).

شاخه بری اثرکم ارتفاع شدن دردرختان دارد . به عنوان مثال کوتاه کردن منظم درخچه های زیتی وگیاهان حصارباعث می شود که آنها ارتفاع مناسبی داشته باشند . شاخه بری درختان میوه سبب تولید تا ج مناسب برای سهولت دربرداشت محصول میشود . هدف دیگری که دراثرتربیه وشاخه بری درختان میوه بدست میآید ایجاد اسکلیت مناسب با شکل مشخص ومعین است . برای رسیدن به این هدف باید درمراحل اولیه رشد درختان ، شاخه های اصلی انتخاب شده ازفضای کافی برخوردارباشد بطوریکه پس ازرشد درسال های آینده ورسیدن به نموی کامل ، میزان سایه اندازی آنها به حد اقل ممکن برسد . علاوه برآن زاویه بین شاخه های اصلی وتنه درخت ( محل انشعاب شاخه های فرعی ) باید به قدرکافی بازباشد ، زیرا این موضوع مانع ازشکستن شاخه ها دراثرمیوه دهی زیاد میشود .اگرزاویه هاکم باشد شکل دهی اسکلیت درخت ضعیف است .باید توجه شود که هرعمل درقسمت هوائی درخت دررشد واندام های هوائی آن تاثیرمیگذارد . بطوریکه شاخه بری شدید باعث تاخیردربازدهی وآزاد گذاشتن رشد طولی شاخه ها سبب تسریع درباروری درخت میشود. 

انواع شاخه بری

اصولا ً دونوع شاخه بری دردرختان اجرا میگردد ، که عبارت اند از: کوتاه نمودن شاخه یا کم کردن شاخه نامیده میشود که دربرگیرنده میزان وشدت برش شاخه است وبا مقدارحذف رشد شاخه ارتباط مستقیم دارد . معمولا ً درطول فصل تابستان درعملیات جوانه گیری ، بریدن نوک شاخه و بریدن سرشاخه ها انجام میگیرد ، اما درطی فصل زمستان شاخه ها را سربری یا ازبیخ قطع می کنند .توجه نمودن به اهمیت سربری شاخه ها برعلاوه شدت آن حایزاهمیت است . زیرا چنانچه این کاردرطول فصل تابستان اجرا گردد ، نقاط درحال رشد وبرگ های درحال نمو حذف میشوند . وهرگاه درطی فصل زمستان عملی شود جوانه انتهائی ازبین خواهد رفت ، انجام چنین کاری به شدت تعادل هورمونی شاخه را تغیرداده واکنش شاخه را براساس آن تنظیم میکند. عکس چنین عملی یعنی حذف کامل ساقه یا شاخه ها را تنک کردن مینامند عمل تنک کردن هیچ تغیری درروابط اندام های مختلف ساقه یا شاخه ایجاد نمیکند . زیرا شاخه یاساقه کاملا ً حذف شده یا اینکه دست نخورده باقی میماند .دربرخی ازگونه های درختان مانند سیب یا ناک عمل سرزنی (سربری ) صرفا ً دراولین دوره حیات درخت طی یک الی چهارسال وعمدتا ً بمظورایجاد فورم مورد نظردرتاج اولین دوره حیات درخت ( طی 4 – 1 سال ) وعمدتا ً بمنظورایجاد فرم مورد نظردرتاج اعمال میگردد . دربرخی ارقام مانند درختان شفتالو ، علاوه برانجام سرزنی دراوائیل دوره رشد درخت ، این عمل درسراسر حیات آن بطورمنظم وهرساله انجام میگیرد . تفاوت عمده عمده ایسنت عموما ً گل ها ومیوه ها دردرختن میوه دانه داردرروی ساختارهای چند ساله تشکیل میشوند .درحالیکه جوانه های ومیوه درشفتالودرروی چوب یک ساله بوجود میآیند. لذا جهت تشکیل اندام های تولید گل ومیوه لازم است که درخت شفتالوهرسال ازشرایط رشد کافی برخوردارباشد .

Gyuro (1980 ) درجات شاخه بری روی هردرخت را تقسیم بندی کرد نامبرده مقدارقطع درهرشاخه ونیزمقدارقطع دروقت کامل را بررسی نمود . درقطع کردن شاخه با توجه به اندامیکه باقی میماند اندازه درخت میتواند بلند، متوسط ، کوتاه یا خیلی کوتاه باشد . درشاخه بری خیلی کوتاه ، اندازه مقدارچوبی که حذف میشود ، یک سوم یک دوم یا دوسوم یا بیشتراست .دراین حالت شاخه ها ازبالای یک جوانه درحال رکود واقع دربخش زیرین شاخه یا ازبالای حلقه رشد واقع دانه قطع میشوند .

جدول میزان شاخه بری درختان ترکیبی ازشدت تنک کردن وسرزنی میباشد .

جدول 6 – 1 میزان قطع شاخه ها

میزان قطع شاخه ها                       روش شاخه بری

بلند                                 حذف جوانه انتهائی ویک سوم شاخه

متوسط                            حذف جوانه انتهائی ویک دوم شاخه

کوتاه                              حذف جوانه انتهائی ودوسوم شاخه

خیلی کوتاه                       قطع شاخه های باریک،بدون برش شاخه ها 

 

جدول 6 – 2 میزان شاخه بری کامل درخت

میزان شاخه بری درخت                        روش شاخه بری     

         شدید                    قطع شاخه های بزرگ،برش کوتاه درتمام شاخه ها

         متوسط                  قطع شاخه های بزرگ ،برش بلند تمام شاخه ها

          سبک                   قطع شاخه های باریک ، بدون برش شاخه ها

تخنیک های شاخه بری

شاخه بری درختان یکی ازروش های مهم درباغبانی استکه شامل حذف قسمتی ازتاج ومقدارازسیستم ریشه درخت می شود تا بدین طریق تعادل لازم بین مراحل باردهی ونموئی ایجاد شود . قطع تاج ( اندام های هوای درخت) تعداد نقاط درحال رشد را کاهش داده ومصرف نایتروجن وسایرمواد وعناصرضروری را بیشترکرده وبکارگیری کاربوهایدریت ها را کاهش میدهد . بنابراین قطع تاج رشد ونموی بیش ازحد درختان راکاهش داده وقدرت بارد هی درختان را افزایش میدهد معمولا ً درختان جوان را باید شاخه بری سبک نمود شاخه بری سنگین درختان قوی وجوان تشکیل جوانه ، گل وبلوغ را به تاخیرمی اندازد ازطرف دیگر درختان باغ های قدیمی ومسن به شاخه بری شدیدا ً نیازمند هستند تا قدرت وجوان سازی آنها  تحریک شود .قطع ریشه درختان سبب کاهش جذب نایتروجن شده ، رشد نموی وتقاضای برای کاربوهایدریت ها را کم کرده ودرنتیجه کاربوهایدیت ها تجمع یافته وتشکیل جوانه گل را تحریک میکنند . زمانیکه نسبت N: C زیاد باشد گل دهی بوجود میآید واگرشاخه بری شدید برروی شاخه های قوی انجام گیرد نسبت کم شده ونموی درخت زیاد وباردهی درخت کم میشود .تعادل بین مراحل رشد نموی وباردهی دردرختان که درنتیجه شاخه بری ایجاد میشود با واژه نسبت N  : C  بیان میشود بنابراین قطع شاخه وریشه برای گل دهی وباردهی درختان میوه بسیارمهم است .

روش های شاخه بری

قطع شاخه :

شاخه بری درختان ممکن است بدوحالت سرزنی یا حذف کامل شاخه ها انجام شود سرزنی عبارت است ازحذ ف قسمت انتهائی شاخه های اصلی یا تنه ایکه سبب حذف اثرغالبیت جوانه انتهائی میشود وبه دنبال آن جوانه های جانبی زیرمحل برش فعال میشود . دردراز مدت سرزنی باعث تولیددرخت کوچکترومتراکم ترنسبت به درخت شاخه بری نشد همی شود حذ ف کامل یعنی برید ن شاخه ها از تنه اصلی به صورت حذ ف کامل حذ ف کامل باعث بزرگتر شد ن اندازه درخت میشود . اما شاخه ها درمقایسه با درخت شاخه بری نشده بیشتربازهستند به هرحال سرزنی شاخه بری سبک تری نسبت به حذف کامل است درشاخه بری درختان میوه معمولا ً ترکیبی ازدوروش فوق استفاده می شود درتربیه وشاخه بری درختان باغ سرزنی به عنوان عامل اولیه واساسی درتشکیل دهی وایجاد تاج لازم است ، درحالیکه انجام حذف کامل شاخه پس ازایجاد درخت اهمیت دارد . درنهایت شاخه های خشک شده ، بیمار، ضعیف ومتداخل را بایستی حذف کامل کرد .

نحوه بریدن شاخه :

نحوه برش اندام های درخت برحسب خصوصیات آن متفاوت است .شاخه های چوبی جوان ویک ساله را که معمولا ً قطردرحدود 1- 0،5  سانتی متردارند باید به کمک قیچی باغبانی وبابرش حدود نیم سانتی متربالا تر ازجوانه قطع شوند بطوریکه این برش به صورت مایل ودرجهت مخالف جوانه انجام گیرد .بریدن وحذف شاخه های چوبی وسنگین که دارای قطربیش از4 – 3 سانتی مترهستند بایستی درطی سه مرحله وبا استفاده ازقیچی های دسته بلند ویا اره انجام پذیرد . نکته مهم اینکه حتی الامکان بایستی برآمدگی ازشاخه قطع شده برروی تنه درخت باقی نماند وحد اکثراندازه قسمت باقیمانده از3 ملی مترتجاوزنکند تاامکان ترمیم زخم درمحل برش وجود داشته باشد . درنهایت محل برش درشاخه های قطوربا چسپ پیوند پوشانیده میشود .

برش پوست :

این نوع برش درفصل رشد رویشی درخت انجام می شود دراین حالت بازخم کردن یا حذف پوست هیدرات های کاربن وهورمون های رشد دراندامهای هوائی واقع دربالای زخم تجمع یافته وموجب تحریک تمایزیابی جوانه های گل درشاخه های برش شده میشود . روش های مختلفی برای برش پوست وجوددارد که شگاف زنی (seoring)، حلقه زنی (Ringing) وطوقه برداری (Griding) سه روش مهم آن هستند . درشگاف زنی ، پوست ساقه یا شاخه های اصلی با خطوط موازی درزیرجوانه خراش داده میشود. این روش نسبت بدو روش دیگرکارآبی کمتری دارد . درختان بالغ وقوی به حلقه زنی یا طوقه زنی واکنش خوبی نشان میدهند اما درختان بسیار جوان پاسخ خوبی به این عمل نمی دهند . درحلقه زنی حلقه کامل درپوست ساقه بریده میشود . درطوقه برداری با استفاده ازسیم حلقه بدورساقه برای مدت 6 ماه بسته می شود یا نواری ازپوست به ضخامت 10 – 5 ملی متربرداشته می شود .

حذف گل میوه:

با توجه به اینکه سطح برگ ومیزان فوتوسنتیزیک درخت مقداری مشخص است ، اگرتعداد گل ها ومیوه ها که محل جذب مواد فوتوسنتیزی  هستند به روش کم شود تعاد ل لازم برای تولید محصول ومرغوب حاصل میشود . درعمل با انجام حذف گل ومیوه با روش فزیکی ویا با استفاده ازمواد کیمیاوی این نتیجه بدست میآید . مواد مختلف مانند (NAA) برای تنک کردن کیمیاوی بکارمیرود .   

زمان شاخه بری:

موقع شاخه بری درختان میوه بستگی به نوع درخت ونوع شاخه بری وآب وهوای محل دارد که درمورد هریک ازدرختان باید جدا گانه بحث شود لیکن بصورت کلی دونوع شاخه بری داریم . یکی شاخه بری زمستانی ودیگری شاخه بری تابستانی .

1 – شاخه بری زمستانی :ازموقع ریختن برگ ها تا بیدارشدن درختان امکان پذیر است . شاخه بری اساسی همان شاخه بری زمستانی است که دراین دوره درخت عاری ازبرگ است میتوان فرم درخت را به دقت ملاحظه کرد وشاخه ها را بررسی نموده شاخه هایکه درتماس اند یا شکل درخت را بصورت نامطلوبی درآورده اند حذف نمود . این نوع شاخه بری درمواقع زیرانجام میشود .

الف – شاخه بری دراوائیل خزان : درباغ های وسیع برای اینکه شاخه بری بموقع درتمام باغ انجام شود دراوایل خزان کارشاخه بری را شروع مینمایند لاکن دراین فصل شاخه بری درختان خطرسرمازدگی را شاخه ها دربردارد. اگرسرمای سخت درمحل بد نبال نیاید ومحل زخم ها چسپ پیوند یا ماده مناسب دیگرپوشانیده شود .

انواع درختان مقاوم به سرما را میتوان دراوائیل خزان شاخه بری کرد.

ب – شاخه بری دراواخرخزان : درختان که درین موقع شاخه بری میشوند احتمال سرمازدن وحتی خشک شدن آنها زیاد است. اگردرخت کاملا ً بخواب نرفته باشد به سرما حساس میشود .

ج – شاخه بری درزمستان : دراواخرخزان که هوا مناسب است بهترین موقع برای شاخه بری درختان میوه است وهمچنان شاخه سرما زده وخشک شده ازشاخه های تازه وفعال نیزتفکیک شده میتواند .

د – شاخه بری پس ازآغازرشد درخت : رشد اولیه درختان با استفاده ازمواد ذخیره درخت انجام میگیرد . چنانچه قبلا ً درخت را شاخه بری کرده باسیم این مواد ذخیره وی بین جوانه ها وشاخه های باقیمانده تقسیم میشود ورشد آنها سریعتروبهترمیگردد .درحالیکه اگرپس از آغازرشد درخت را شاخه بری میکنیم مقدارزیاد ازمواد غذائی مصرف شده ازبین میرود . ضمنا ً با بیرون آمدن برگها تشخیص شاخه های قوی وضعیف شکل میشود وهمچنان کاروفعالیت باغبانان درین فصل شروع شده وشاخه بری ازپیشرفت کارآنان جلوگیری مینماید بنا براین ازآغازنمو شاخه بری به هیچ وجه توصیه نمی شود .

2 – شاخه بری تابستانی : شاخه بری تابستانی ازرشد درخت میکاهد.مقدار برگها را کم کرده ومواد ذخیره وی را دردرخت کاهش میدهد .همچنان مقدار محصول رابرای سال آینده کم میسازد. شاخه بری تابستانی باعث شیوع امراض مانند لکه سیاه سیب وناک میشود. بناء شاخه بری تابستانی به منظور زیرانجام میگیرد:

الف: دردرختان انگور ودیگر میوه جات دور خوشه ها ومیوه هایکه دربرگها پنهان اند زده شود تانور وهوابداخل آن راه یابد ومیوه بهتر پخته گردد .

ب: شاخه های زایده را میتوان در تابستان حذف کرد.

محافظت ازمحل بریده شده :

محل برش شده درحقیقت زخم است، باید روی آنرا باموادپوشانیده تا ازحمله آفات وامراض مخصوصاء انواع قارچها وتاثیر عوامل جوی وایجاد پوسیده گی درامان باشد . پوست آوردن روی زخم به عوامل زیر ارتباط دارد:

1-  نوع درخت: مثلا درختان سیب روی زخم هارا زود ترازدرخت گیلاس میپوشانند .

2-   وسعت درخت : هرقدروسعت نطقه برش شده بیشترباشد دیرترروی آنرا پوست میآورد .

3-  زمان قطع کردن : برش هایکه دراوایل بهارایجاد میشوند زودترپوست میآورند نسبت به قطع که دردیگرزمان سال صورت میگیرد .

4-  کیفیت ونوع محافظ : بعضی ازباغبانان محل برشده را با گل میپوشانند که البته دوا می اندازد . بعضی ازترکیبات کیمیاوی که بشکل پودرومرحم تهیه گردیده است برای پوشش مناطق برش شده مفید است همچنان چسپ پیوند درپوشش مناطق طقع شده متداول است لاکن قیمت تمام میشود .

شرایط لازم برای عمل شاخه بری

بطورکلی درشاخه بری درختان باید شرایط محیط ازقبیل نور، حرارت ، خشکی وخواص خاک ، میزان آب وسایرشرایط عمومی محل ومیزان بارندگی ونوع شاخه بری را درنظرگرفت . مثلا ً دراغلب مناطق که تابستان گرم وخشک دارد اگردرختان را شاخه بری شدید کنند باعث میشود که بدنه درخت مخصوصا ً درسمت جنوبی داغ زده شده وآفتاب آنرا بسوزاند وشاخه ها نیزازصدمه مصون نخواهند بود . همچنین درنقاطیکه باد های خشک میورزد اگرزیاد قطع کنند خاک اطراف درخت زود خشک میشود . اگرتاج درخت را کم کنیم وشاخه ها را زیاد شاخه بری نمایم ازمیزان سایه درخت برروی خاک کاسته میشود . اگرتنه درخت بلند باشد آفتاب آنرامیسوزاند درنواحی مرطوب میتوان شاخه ها را بیشترشاخه بری کرد .علاوه برمنظورهای بالا درختان را برای فرم دادن وزیبای شاخه بری میکنند . نظربه اهمیت موضوع درمورد هریک ازدرختان میوه طرزشاخه بری وموقع آنرا درانواع میوه جات قرارذیل مطالعه مینمایم .

1 – شاخه بری درخت سیب :شاخه بری زمستانی یا شاخه بری خشک ، اصولی شکل درخت وتعادل بین قسمت های مختلف آنرا تعین میکند ودرتابستان باشاخه بری سبزنواقص شاخه بری خشک ومرتفع میشود .

2 – شاخه بری درختان ناک :درختان ناک درصورت که کمترشاخه بری شوند خیلی زود تردارای شاخه های به موازات شاخه اصلی (امتدادتنه ) می شوند . درختان ناک بروجه مقایسه باسیب دیرتربارورگشته وتولید شاخه های حامل میوه مینمایند. شاخ های ناک نسبت به شاخ های سیب درازتررشد ومحصول اغلب انواع آن برروی شاخه های بلند قراردارد . سیستم شاخه بری شدید نیزمیتواند درتولید شاخه های جانبی دخالت زیاد داشته باشد ولی دوره باروری درخت کمی به تاخیرخواهد افتاد درصورت که رشد پایه وپیوندک قوی باشد انتخاب چنین سیستم کمکی به تولید شاخه های درازخواهد نمود . وباید ازشاخه بری کوتاه کردن شاخه های انشعابی که درسطح زیرین شاخه های اصلی میباشد خود داری کرد . زیرا این شاخه ها خیلی زود تولید جوانه های گلی ودرنتیجه میوه میکنند .

3 – شاخه بری درخت شفتالو:دردرخت شفتالو فقط شاخه های سال قبلی یعنی یک ساله میوه میدهد . بنا براین جوانه گل فقط روی همین شاخه ها ظاهرمی شود نه روی شاخه های چوبی دوساله یا بیشترشاخه بری فرم های پاکوتاه وپهن باید دقیقتر انجام شود درفورم های پا بلند فقط یک مرتبه عمل شاخه بری انحام می شود که آنهم برای ایجاد انشعابات شاخه های اصلی میباشد . سال های بعد عمل شاخه بری منحصرمیشود به حذف شاخه های خشک ویا آنکه داخل درختان فورم گرد را بمنظور( هوای آنرا عوض کردن ) شاخه زنی کرده وخالی نمایند.

4 – شاخه بری درخت زرد آلو: کلیه عملیات شاخه بری مربوط به درخت شفتالودرباره درخت زرد آلونیزقابل اجرا میباشد . فقط با ید درنظرداشت که این درخت شاخه بری شدید وزیاد سخت را تحمل نمیکند .

5 – شاخه بری درخت آلو : دردرختان که دارای ساقه بلند هستند وتنها فورم استکه دربعضی مناطق برای تربیه درختان میوه معمول است ، شاخه بری زیاد معمول نیست واین عمل منحصربه حذف شاخه های خشک وزاید وخالی کردن تاج درخت میباشد . درموقع شاخه بری این نکته را باید درنظرداشت که درخت آلومیوه روی شاخه ویا چوب سال قبلی یعنی یک ساله ظاهرمیشود .

6 – شاخه بری درخت آلوبالووگیلاس : فورم های پا بلند ویا نیمه بلند را معمولا ً شاخه بری نمکنند یا فقط سعی مینمایند که تاج درخت دارای شکل مرتب ومنظم بوده وشاخه های زیاد حذف گردد. درتربیه درخت گیلاس فقط بدوشاخه بری اکتفا مینمایند این دوشاخه بری نیزبرای ایجاد شاخه های اصلی میباشد .

7 – شاخه بری درخت بهی : شاخه بری درخت بهی معمول نسیت واین عمل محدود به قطع شاخه های خشک واضافه میباشد .

8 – شاخه بری درخت انار: درخت اناررا معمولا ً شاخه بری نمیکنند وآنرا بشکل طبعی خود که به علت پاجوش فراوان بته مانند است باقی میگذارند فقط درفصل بهارپس ازبیدارشدن درخت شاخه های خشک را قطع میکنند ولی بهتراستکه درختان ساقه دارپاکوتاه تیه کنند . برای این منظورتنه درخت را به ارتفاع یک نیم مترازسطح زمین قطع نموده ودراین محل شاخه های ایجاد نمایند این عمل علاوه برقشنگی منظره باغ انارعملیات دفع آفات وبرداشت محصول را آسان میسازد .

9 – شاخه بری درختان موقتی : بعضی اوقات درختان درجا های نسبتا ً سردتر بهتراست تافاصله بین درختان به نصف اندازه توصیه شده تقلیل داده شود . درمناطق سرد درخت به سال های بیشتربرای پرکردن فاصله دو درخت ضرورت دارد . درصورتیکه فاصله بدین ترتیب تقلیل داده شود ، تعداد درخت دریک جریب چهارچند می شود وهکذا درچند سال اول حاصل قابل ملاحظه میتوان ازچند باغ بدست آورد . دراین نوع باغات درختان موقتی ویا اضافی بعد ازچند سال باید کشیده شوند تاجای کافی برای درختان اصلی تهیه گردد. این درختان موقتی معمولا ً بسیارشاخه بری نمی شوند . تنها بعضی شاخه هایکه بالای دیگرسایه می افگند ویا بسیارنزدیک یک دیگرقراردارد ، قطع میگردند . برای این گونه درختان کوتاه کردن ضرورت نیست این نوع درختان وقتروبیشترحاصل میدهند . وقتیکه جای درختان بعد ازچند سال حاصل دهی تنک شد درختان موقتی باید بیشترشاخه بری شون وهمچنان کود داده نشوند تا بتوانند میوه بدهند ودرعین زمان خورد بمانند . این اقدام برای درختان دایمی موقع میدهد تابیشتررشد کنند ، این روش تاوقتی ادامه داده شود که موقع آن برسد که درختان موقتی باید کشیده شوند .

اصول کلی شاخه بری درختان میوه

حذف شاخه ها وریشه های  اضافی یکی ازاصولی ترین روش ها درتولید میوه است . حذف قسمت های ا ضافی درختان بمنظورتغیربرخی وظایف فزیولوژیکی صورت میگیرد. دردرختان جوان قطع شاخه های اضافی باعث ایجاد اسکلیت اولیه میشود . دردرختان بارور ومسن چنانچه قطع شاخه ها به طریق صحیح انجام شود موجب نفوذ نوربیشتربه دادن تاج درخت ، انتقال مواد فوتوسنتیزی به میوه وریشه ودرنهایت باعث تنظیم جوانه گله خواهد شد.

شاخه بری بمنظوراسکلیت بندی درخت

همان طوریکه قبلا  ً ذکرشد بساری ازپایه های درختان میوه را با استفاده ازنهال های بذری تکثیرمیکنند . نهال ها به مدت 4 – 1 سال درذخیره خانه نگهداری میشوند وسپس دربهاریا زمستان ازذخیره خانه به زمین اصلی انتقال داده میشوند . ازآنجایکه ریشه نهال های بذری عمیق است درهنگام جابجا کردن وانتقال به بستراصلی تعداد ازریشه ها آسیب می بینند ازاینرو باید ریشه های اصلی را قطع کرد . ازطرف باحذف مقداری ازریشه های نهال باید تعادل بین اندام های هوای وریشه نهال را تنظیم کرد. برای این منظورمقداری ازشاخه ها را نیزقطع میکنند .نهال ها بطورکلی بدوشکل موجود اند برخی دارای تنه صاف وفاقد انشعاب هستند وبعضی چند شاخه فرعی داشته ومنشعب میباشند . طریق این دونوع نهال پس ازغرس کردن درزمین اصلی تا حدودی با یکدیگرمتفاوت است . درحالت اول تنها کافی است که سربرداری نهال درارتفاع تقریبا ً 80- 50  سانتی مترانجام شود . درحالت دوم که نهال منشعب است ابتدا باید چند شاخه فرعی را بطوریکه باهم حد اقل 10 سانتی متربرروی تنه نهال فاصله دارند به عنوان شاخه های اصلی وآینده درخت انتخاب کرده وسپس دقت کرد که این شاخه ها فضای تاج درخت آینده را درتمام جهات فراگرفته باشند وتماس به یک دیگرنداشته باشند . همان طوریکه قبلا ً گفته شد زاویه بین شاخه ها وتنه نهال باید به اندازه کافی بازباشد. زیرا پس ازگذشت چند سال زاویه مذکورکاهش خواهد یافت . لازم به یاد آوری است که اعمال انجام شده درنهال های منشعب درنهال های صاف وفاقد انشعاب درسال دوم انجام میشود . درهردوحالت زاویه بین شاخه ها وتنه تازمانی که نهال دارای شاخه های جوان وقابل انعطاف است باید به کمک تکه های چوب بازنگه داشته شود . درسال دوم قطع شاخه های اصلی بدین صورت استکه حدود نیمی ازطول آنها حذف میشود.درسال های سوم وچهارم سپس ازغرس نهال ، شاخه بری  تنها به حذف شاخه های رشد یافته اضافی ونامطلوب محدود شده وفورم واسکلیت اصلی نهال که شامله تنه و4 – 3 شاخه اصلی است باید حفظ شود.

اصول شاخه بری محصول دهی درختان

درخت که بدون دخالت باغدارودرشرایط طبیعی رشد کرده ،معمولا ً شاخ وبرگ زیادی تولید میکند که همراه باتداخل یکدیگرمیباشند . این موضوع مانع ازرسیدن نورکافی بداخل تاج درخت میشود وبه دنبال آن ازکیفیت ومرغوبیت میوه ها کاسته میشود . ازاین روشاخه بری مناسب وکافی درختان میوه برای رسیدن به خصوصیات مطلوب محصول همواره مورد توجه باغداران بوده است . سپس ازاینکه درختان میوه به محصول دهی برسند ، لازم است هرساله یا هرچند سال یک مرتبه برخی ازانواع شاخه بری بالای آنها صورت گیرد تاکیفیت وکمیت محصول دردوران باردهی اقتصادی درخت حفظ شود . با توجه به اهمیت پرورش میوه های دانه داربویژه سیب وناک درمیوه کاری دراینجا به اصول کلی درمورد شاخه بری جهت محصول دهی این گونه ها ذکرشده ویاد آوری می شود که دقت کافی دراین موارد راهنمای خوبی برای شاخه بری جهت محصول دهی درختان میوه است .

1 – هوا ونورموجب تغذیه ورشد اعضای شاخه درخت میشوند . اکسجن ، کاربن دای اکساید وانرژی لازم برای انجام عمل فوتوسنتیزدربرگ های درخت ازمحیط بالای سطح زمین تامین میشود پس درخت باید درشرایط پرورش یابد که ازاین لحاظ محدودیتی برای آن موجود نباشد . زیرا برگهای محل اصلی تولید شیره ذخیره شده در درخت میباشند .

2 – قسمت های فوقانی یک شاخه بهترازقسمت های تحتانی آن تغذیه میشوند بدین منظورکه شیره نباتی همواره تمایل دارد به قسمت های انتهای شاخه های اصلی وفرعی که رشد عمودی دارند صعود نماید این موضوع میتواند به دلیل وجود ونشر هارمون های رشد مانند اکسجن ها وجبرلین ها درانتهای شاخه باشد .

3 – ازنظررشد ونمو، بین اعضای نموی وباردهی درخت رقابت وجود دارد . پس باحذف مقداری ازمیوه ها در درختان بارده ، مواد غذائی برای رشد شاخ وبرگ وتقویت درخت مصرف شده که با تولید شیره بیشتر، تبدیل جوانه های نموئی به بارده برای سال های بعد تامین میشود .

4 – قسمت های مختلف یک شاخه با یکدیگرهم بستگی دارند . برای مثال اگرسیخک های یک شاخه حذف شوند شیره نباتی که به مصرف سیخک ها میرسد بطرف سائیر اندامهای مجاورهدایت میشود ورشد ونموی آنها را تسهیل میکند . درصورت حذف قسمتی ازاعضای جذب کننده شیره نباتی ،ذخایر موجود بطورمنظم بین اعضای باقیمانده تقسیم می شود زیرا تغیری درمیزان جذب  مواد غذائی خاک بوجود نیامده است .

5 -  جوانه های واقع برروی قسمت های ازشاخه که جریان شیره خام درآنجا بیشتراست بصورت شاخه های جوان تکامل یافته وتولید چوب میکنند.

6 – جوانه هایکه باشیره خام کمتروشیره پخته ، کافی تغذیه میشوند به آسانی به جوانه گل تکامل میآبند . درفصل تابستان میزان شیره پخته تولید شده برگ ها به حد اکثرممکن میرسد زیرا رشد برگها وسطح برگ درخت افزایش یافته است . این میزان تمایزیابی جوانه های چوبی به گل برای محصول سال آینده مصادف است. بنابراین باید ازانجام شاخه بری شدید درخت درطی تابستان خود داری شود .

شاخه بری به هدف کم کردن نموی انتهای ساقه

قطع شاخه های درحال رشد یا درحال خواب باعث برطرف شدن نموی بیش ازحد شاخه درحال رشد میشود وجوانه های درحال رکود را ازقید مواد بازدارنده رشد آزاد ساخته . بطوریکه دراثررشد آنها ساختاردرخت تغیر مینماید ازین واکنش درخت جهت تعین موقعیت واستقرارانشعابات درروی شاخه اصلی استفاده میشود . این کارازطریق سربری درختان جوان که بنام (Whips) نامیده میشود اجرا میگردد. با اجرای صحیح این کارباسرزنی شاخه اصلی ، شاخه دهی ثانوی صورت میگیرد .

Hankcock و Barlow (1941 – 1940 ) ازطریق آزمایش نشان دادند که حذف نوک شاخه های جوان بابرگهای درحال رشد جریان رشد جوانه های محوری به جوانه های جانبی را تحریک میکند . طبق عقیده آنان ، محوراصلی درخت مانع رشد شاخه های جانبی میشود اما بازدارندگی رشد ازطریق نوک شاخه های جوان اعمال میگردد . این واقعیت را که حذف برگهای توسعه نیافته درخت سبب تحریک رشد جوانه خواهد شد مورد بررسی قرارداده بود . با حذف برگ های کاملا ً توسعه یافته هیچگاه رشد جوانه محوری تحریک نخواهد شد . سرزنی ازنزدیک نوک شاخه باعث تحریک رشد پنج الی هفت جوانه انتهای میگردد . جوانه گیری ازوسط یاقسمت پایانی شاخه درحال رشد جریان رشد فوقانی ترین جوانه را بسیارتحریک میکند. شدت نموی انتهائی ساقه دردرختان سیب قوی ترازدرختان شفتالواست. اختلافات موجود دردورن هرگونه بخوبی شناخته شده اند . درارقام ازدرختان سیب که دراصطلاح رقم میخچه دار نامیده میشوند . شدت نموی انتهای ساقه آن نسبت به بعضی ارقام دیگرزیاد تراست .سربرداری شاخه های ارقام سیب میخچه دارازنزدیک نوک شاخه مانند سربرداری شاخه ها ازمجاورتی درختان سبب شگوفائی جوانه میشود. سربرداری شفتالوی Compact  Redhaven باعث شگوفائی جوانه بیشتری نخواهد شد زیرا جوانه ها درنهایت شگوفا میشوند . خم کردن شاخه ها نیزنموی انتهای ساقه را درهرجوانه تغیرمیدهد . خم کردن شاخه هابیش ازحالت افقی اثرنموی انتهائی فوقانی ترین جوانه شاخه را به نحوه موثری خنثی میکند . اثراین عمل به استثنای موارد معدودی مشابه اثربرشد است .  Grabhe (1980 ) بوضاحت نشان داد که اثرخم کردن شاخه برروند نموی انتهای ساقه متغیر است . شگوفائی جوانه روی شاخه های خم وراست شده درختان سیب به مدت زمانی که شاخه درحالت خمیده قرارمیگیرد بستگی دارد . هرشاخه دوساله دردرختان سیب رقم میخچه دار، تنها یک تاسه شاخه جانبی وقوی ازفوقانی ترین جوانه تولید میکنند . دیگرجوانه ها بصورت میخچه نمو کرده یابه حالت خواب باقی میمانند . هرگاه سرسرداری شاخه دراوایل فصل رشد انجام شود . جوانه های پائین ترشاخه به شکل شاخه های جانبی وقوی نمونخواهند نمود . اما نحوه رشد کلی آن تغیرنخواهد کرد. هرگاه شاخه درفصل خواب سربرداری شود ، تعداد شاخه های قوی به نحوه چشمگیری افزایش خواهند یافت . ونسبت شاخه های بلند به شاخه های میخچه دارنیزبطورتوجهی تغیرکرده وشاخه های مناسبی را بوجود می آورند . همچنین سربرداری شاخه درزمان خواب دردرخت سیب نحوه شاخه دهی درخت را تغیرمیدهد . دریک شاخه سربرداری نشده اولین جوانه بطورعمودی رشد میکند وجوانه های پائین تربه شکل شاخه های بازوایای بازنمو میکنند. درساقه های سربرداری شده بیشترزوایای اتصال شاخه ها بسته هستند نتایج حاصل ازسربرداری شاخه نیزتحت تاثیرموقعیت جوانه قرارمیگیرد که دربالاترین قسمت شاخه بعد ازسربرداری باقی میماند درشاخه های قوی درخت سیب جوانه های واقع درسه چهارم بالای شاخه به نحومطلوب نمو میکنند وقسمت پائین شاخه جوانه های ضعیف تری دارد.همچنین درکل درخت یک انرژی رشد بسیاربیشترازبخش تحتانی تاج میباشد . عکس العمل رشد درخت برابرساخه بری دربخش فوقانی به مراتب قوی ترازبخش تحتانی میباشد .کشیدن شاخه ها بطرف پائین به حالت افقی ،سرعت رشد شاخه ها را کاهش میدهد . اگرعمل شاخه بری وهدایت شاخه ها به حالت افقی همزمان انجام شود ، دراین صورت بدون توجه به شرایط برش داخل درخت ، شاخه ها ازسرعت رشد مطلوب برخوردارخواهند شد . وضعیتی درنوع وفورم دهی که اصطلاح ( پالمت ) ایتالیائی گفته میشود بخوبی مشاهده شده است. دراین فورم وقتی که شاخه به حالت عادی رشد میکند ،زوایای رشد شاخه درقسمت تحتانی درخت کم است وبا اضافه شدن هرردیف ازشاخه های اصلی زوایای رشد شاخه تدریجا ً بازمیگردد . زوایای رشد دربخش فوقانی درخت تقریبا ً به حالت افقی بوده که روند رشد شاخه ها را متعادل میسازد.دردرخت شفتالو زمانیکه اندازه زوایای رشد شاخه درامتداد طول درخت مساوی بودند ، شاخه بری سالیانه رشد شفتالوصرفا ً درقسمت بالای درخت انجام میشد . این نحوه رشد دردرخت ، باعث سایه اندازی برقسمت دیگری درخت ونهایتا ً کاهش باروری آن خواهد شد . دراین هنگام میزان رشد دربخش پائین تاج درخت نیزکاهش میآبد . باایجاد توازن بین دوعمل شاخه بری ونحوه استقرارشاخه ، واکنش رشد نسبت به شاخه بری را میتوان به نحوه موثری کنترول کرد . نتایج آخراینکه اثرشاخه بری برنموی بیش ازحد انتهائی ساقه را میتوان با تنظیم زاویه شاخه وموقعیت استقرارآن درداخل درخت به حالت متعادل درآورد .

تاثیرشاخه بری بالای عملیه فوتوسنتیز

شاخه بری زمستانی وشاخه بری تابستانی نفوذ نوربه داخل درخت را که برساختاربرگ وفوتوسنتیزتاثیردارد ، افزایش میدهند . شاخه بری زمستانی ونیزشاخه بری اوائیل فصل تابستان میزان سطح برگ دردرختان سیب را کاهش میدهد . اما این کاهش بارشد مجدد جبران میگردد . شاخه بری تابستانی دردرخت سیب دراوسط یا اواخرفصل رشد معمولا ً مانع رشد مجدد میگردد . ازاین روشاخه بری دراین زمان باعث کاهش دایمی سطح برگ درختان میشود . هرگاه تعداد فوق العاده زیادی ازشاخه ها درزمان خواب درخت سرزنی شوند ،رشد مجدد وبیش ازحد شاخه های جدید درفصل بعد یک پوشش خارجی تاج ایجاد میکند که مانع نفوذ نوربه داخل بداخل درخت میگردد. شاخه بری زمستانی میتواند اندازه برگ وسلول میزوفیل را بیشترنموده ومقدارکلوروفیل را درهرسطح برگ افزایش دهد . برعلاوه شاخه بری زمستانی با افزایش مقدارآب برگ میتواند مدت زمان بازماندن روزنه هارا طولانی نماید . سرزنی با ایجاد تعداد زیادی نقاط رشد ، منابع مصرف جدید را بوجود می آورند که برروند فوتوسنتیزی برگ ها باافزایش سن برگ به تدریج درطول فصل رشد نیزکاهش میآبد . به نظرمیآید که سرزنی فعالیت فوتوسنتیزدرخت را درحد زیادی قبلی حفظ نموده وازآن پس روند بطی فوتوسنتیزرا کاهش دهد .  Taylor و ferree (1981 ) گزارش نمودند که باسرزنی درختان سیب رقم (Topred  Deliciuos ) که درگلدان پرورش داده شده بودند میزان فوتوسنتیزخالص دربرگ های تحتانی گیاه یازده روزپس ازشاخه بری %36 وسی ونه روزبعد ازشاخه بری % 23 درمقایسه با برگهای مشابه دردرختان شاخه بری نشده افزایش یافت و Barden (1982 ) چنین نتایج را دردرختان جوان مورد تائید قرارداد .اما porpiglia و Barden (1981 ) افزایش فوتوسنتیزی دردرختان سیب بارده را درنتیجه شاخه بری تابستانی باوجود نفوذ نوربه داخل تاج درخت مشاهد نمودند . برخلاف درختان سیب ، شاخه بری تابستانی دردرختان شفتالواحتما لا ً به بازبودن کامل تاج درخت درتابستان ، باعث افزایش نفوذ نوربه داخل تاج درختان نمیشود . بااین حال دردرختان شاخه بری نشده دراواخرفصل ، نورفوق العاده کمتری به داخل درختان نفوذ کرد. همچنان شاخه بری شدید درختان ناک درزمان خواب ، حجم تنفس درخت را به نحو چشمگیری کاهش میدهد ، ازاین طریق  نقصان فوتوسنتیزناشی ازتنفس را میتوان فوق العاده کاهش داد.

تاثیرشاخه بری بر ذخایر کاربوهایدریت ها

مبحث قبلی نشان داد که عمل شاخه بری اندازه درخت را به نحوه موثری کاهش میدهد . درحالیکه باعث افزایش رشد جدید درتاج درخت میگردد. با ایجاد تغیراندام های مختلف تاج درخت دراثربرش میتوان انتظارداشت که میزان ذخایرکاربوهایدریت دردرخت نیزتغیریابد . شاخه بری درزمان خواب ، مقدارنشایسته وقند محلول درشاخه های درختان سیب را کاهش میدهد. شاخه بری درختان شفتالووناک درزمان خواب درمقایسه با درختان شاخه بری نشده ، سیب شروع ذخیره سازی مواد نشایسته ائی وقند های محلول دراواخرفصل دردرخت میشود . درمیخچه های درختان ناک که بعدازانجام شاخه بری زمستانی درروی درخت باقی مانده بودند ، دربهارهیچگونه تغیری  درمیزان کاربوهایدریت های آنها مشاهده نشده است . دردرختان جوان سیب شاخه بری زمستانی چندان تغیرئی درمیزان ذخایرکاربوهایدریت برگ ها ، شاخه ها وریشه های درخت بوجود نمی آورد .شاخه بری تابستانی درختان جوان سیب (Topred  Delicious ) وزن ماده خشک درقسمت های تحتانی ساقه وریشه ها را به نسبت شاخه هایکه قطع میشود ، تقریبا ً کاهش میدهد .درحالیکه وزن ماده خشک شاخه های ناشی ازرشد مجدد به میزان کمتری تحت تاثیرشاخه بری تابستانی واقع شدند . گرچه وزن ماده خشک نمی تواند معادل ذخایر کاربوهایدریت محسوب گردد. معهذا میتواند شاخص جهت وجود چنین ذخایرباشند . تاثیرشاخه بری زمستانی وحذف جوانه ها دردرختان سیب جوان را برمقادیر کاربوهایدریت درشاخه ها وریشه های درخت ، تغیری چندانی درمیزان کاربوهایدریت ایجاد نکرد . دردرختان شاخه بری شده وشاخه بری نشده میتابولیزم کاربوهایدریت بویژه درآغازفصل رشد متفاوت است . دردرختان شاخه بری شده درطول دوره رشد سریع ودر90 روزاول بعد ازشگوفه ئی میزان قند های محلول بیشتروذخیره نشایسته کمتربوده است . دردرختان شاخه بری شده ذخیره سازی نشایسته درشاخه یک ساله دیرترشروع میشود . اما مقادیر نشایسته تاپایان 90 روزاول دوره رشد تغیرنمیکند .

تاثیرشاخه بری برتشکیل میوه

ازعوامل عمده که درموقع شاخه بری باید به آن توجه نمود ،شدت نوروقدرت درخت میباشند. زیرادوعامل درتداوم قدرت محصول دهی درخت اثرمستقیم دارند ودرنتیجه تصورمیشود درختان که درزمان خواب شاخه بری شده وقدرت بیشتری دارنده بهترمیوه تولید نمایند . شاخه بری دوره خواب سبب میشود تا درصد بیشتری ازگلها میوه تولید نمایند . معهذا درختان بسیارقوی به نسبت کاهش میوه دهی میتوانند رشد نموی داشته باشند .دردرختان شاخه بری شده بهبود تشکیل میوه میتواند ناشی ازعرضه بیتشرآب ، نایتروجن باشد . افزایش ذخیره کود درمیخچه های میوه دهنده روزنه ها را طولانی ترمینماید . به هرحال بنظرنمی رسد که این عوامل جهت افزایش تشکیل میوه کفایت کند . درحال حاضرشواهد ی دال براین امروجود داردکه کنترول تشکیل میوه دردرخت ازطریق سطوح هارمونی یا غیرمستقیم بوسیله مواد فوتوسنتیزی موجود تنظیم میشود . شاخه های درحال رشد ممکن است برای جذب کاربوهایدریت های موجود با یک دیگررقابت نمایند . درتشکیل میوه دردرختان ، به نقش هارمون ها وتوزیع مواد غذائی باید توجه نمود همچنین جوانه گیری تابستانی ممکن است باعث افزایش تشکیل میوه دردرخت گردد. درانتهای شاخه های درحال رشد قدرت مصرف مواد غذائی نسبت به روند تشکیل میوه شدید تراست . حذف انتهای شاخه درحال رشد درخت سیب میتواند به تداوم بهبود میوه کمک نماید وجریان رقابت منابع مصرف مواد غذائی را بطورجزئی یاکامل برطرف نماید .

تاثیرشاخه بری برکیفیت میوه

پارامترهای متعددی کیفیت میوه را تعین میکنند . ازجمله اندازه میوه ،رنگ وکیفیت انباری میوه که رابطه مستقیمی با میزان کلسیم میوه دارد . هرسه عامل کیفی میتوانند با شاخه بری ارتباط داشته باشند .شاخه بری دوره خواب تعداد میوه درهردرخت را کاهش داده وهمزمان اندازه هرمیوه را افزایش میدهد . شاخه بری مخصوصا ً اندازه میوه را درارقام سیب وناک که تمایل به باردهی دارند ، افزایش میدهد . شاخه بری تابستانی به ویژه سرزنی تابستانی اندازه میوه را دردرختان شفتالوودرختان سیب کاهش میدهد . شاخه بری زمستانی اندازه میوه درسیب رقم(stayman ) را کاهش میدهد . اما تاثیری براندازه سیب رقم (Golden  Delicious و Delicious ندارد . شاخه بری دوره خواب همواره بررنگ میوه تاثیرمثبت ندارد . اما دربرخی تحقیقات تاثیرآن بالای رنگ میوه به مشاهده رسیده است . تعداد برش های بلند باتنک کردن باعث افزایش میدهد . برعکس برش های بسیارکوتاه همان طوریکه درشاخه بری میخچه اعمال میشود رنگ میوه را کاهش میدهد . کم رنگ بودن میوه ممکن است ناشی ازسایه دهی دراثررشد متراکم شاخه درنتیجه انجام برش های متعدد یابه علت ازدیاد ذخیره نایتروجن دراثرشاخه بری درختان باشد . شاخه بری تابستانی دربشترآزمایش های انجام شده به علت افزایش نفوذ نوربه میوه سبب افزایش رنگ میوه میگردد . باآنهم نوربه تنهائی نمیتواند موجب بهبود رنگ میوه گردد.مگرسایرعوامل نیزوجود داشته باشند . مقدارکلسیم میوه با کیفیت میوه رابطه مستقیم داشته ومسله انتقال کلسیم به داخل میوه حایزاهمیت است . به نحویکه هرگونه عملیات باغبانی که چنین هدفی را برآورده نمایند ، ارزشمند میباشند . شاخه بری تابستانی باحذف منابع عمده مصرف که درانتهای شاخه های درحال رشد افزایش انتقال کلسیم به طرف میوه میشود . چنین نتایج توسط olszewke و slowik (1982 ) و lord  (1979) مورد تائید واقع گردید . دراین رابطه نتایج متضادی توسط lord  و Green   (1982) گزارش گردید ، مبنی براینکه کلسیم میوه با مراقبت های مشابه افزایش نیافت . کمبود کلسیم درمیوه های سیب باعث عارضه کتله تلخ وسایرناهنجاری انباری میگردد . حذف این ناهنجاری به تنهای حتی بدون اندازه گیری مقدارکلسیم اقدامی مهمی درحفظ کیفیت انباری میوه میباشد . دردرختان که شاخه بری تابستانی شده اند بدیده لکه تلخ کمترگزارش شده است . باید توجه داشت که جذب کلسیم مستلزم انتقال کاربوهایدریت ها به ریشه میباشد . کاهش شاخ وبرگ میتواند مانع دستیابی ریشه ها به کاربوهایدریت های مورد نیازشود که درنتیجه آن جذب کلسیم دردرخت کاهش میابد . دربرخی شرایط خاص شاخه بری تابستانی جذب مواد موجود درمیوه را کاهش می دهد درصورت بروزچنین وضعیتی مقدارمواد جامد محلول درمیوه کاهش میآبد .

سیستم های تربیه درختان

هدف ازاین روش تربیه درختان باتاج پهن میباشد که مرکزآن بازاست. یک تنه کوتاه به ارتفاع حدود 35 – 30 سانتی متروتعداد 6-5 شاخه که ازمرکزدرخت منشا مگیرند شکل کلی درختان پرورش یافته به روش مرکزبازاست . باوجود اینکه نفوذ نوربه تاج درخت مطلوب بوده ورنگ پذیری میوه وگل انگیزی دردرخت را افزایش می دهد . اما این سیستم برای پرورش درختان زیاد کاربرد ندارد . علاوه برآن دردرختان مانند سیب وناک ازاین روش استفاده نمی شود زیرا : 

1 – درختان بطورطبیعی به این شکل رشد نمی کنند .

2 – همچنانکه درخت مسن میشود بخش عمده ازشاخه های بارورطویل شده وباید اززینه برای چیدن محصول استفاده  شود .

3 – شاخه بری درختان بالغ ضرورت به وقت زیادی دارد .

4 – محلول پاشی برروی درختان بالغ ونفوذ آن به مرکزدرخت مشکل است.

5 – محل انشعاب شاخه های درخت محکم وقوی نیست ودرهنگام میوه دهی زیاد پایه یا وسایل دیگر برای نگهداری شاخه ها ضرورت است .شکل جامی غالبا ً برای تربیه درختان شفتالو وآلوی جاپانی استفاده میشود. بااین حال به دلیل بازبودن مرکزتاج ، مقدارمحصول درهردرخت کمترازسایرسیستم ها خواهد بود .

شکل هرمی (باشاخه پیش آهنگ مرکزی نیمه متراکم )

ازاین روش بطورعمده درتربیه درختان سیب وناک درکشت متراکم استفاده میشود . دراین سیستم بسیاری ازمشکلات که درسیستم جامی وجود داشت دیده نمی شود . تنها عمل کرد محصول دراین حالت بیشتراست بلکه زمان لازم برای رسیدن درختان به باردهی درین سیستم کمتراست ازاینرو بازگشت سرمایه سریعترخواهد بود . تربیه درختان میوه برروی پایه های دارای رش زیاد کمتربدین شکل صورت میگیرد زیرا چنین درختانی پس ازگذشت چند سال ارتفاع زیاد ی پیدا کرده که این موضوع برای باغداری جدید ومیکانیزه مناسب نیست . درشکل هرمی ساده که برای تربیه درختان غیرمثمرمانند کاج وچناربکارمیرود نیازی زیادی به شاخه بری نیست. ضرورت موفقیت شکل هرمی پاکوتاه برای درختان میوه دراستفاده ازپایه های پاکوتاه کننده یا پایه های کم رشد است . زیرا چنین پایه های رشد زیادی نداشته وحتی پس ازچند سال مناسب عملیات داشت وبرداشت خواهند بود . دراین حالت فواصل کاشت نهال ها به مراتب کمترازسیستم احداث باغ برروی پایه های پررشد ( استاندارد ) است به عبارتی کاشت نهال ها بصورت نیمه متراکم انجام می شود تا کاهش عملکرد هریک ازدرختان (به دلیل پاکوتا هی وکم بودن سطح برگ ) جبران شود . روش کارچنین است که پس ازتهیه نهال ازگونه های سیب وناک (پایه های پاکوتاه ) کاشت نهال صورت گرفته وسپس سربرداری ازارتفاع یک متری انجام میشود . اگرنهال شاخه های جانبی مناسبی داشت سربرداری لازم نیست . درسال اول رشد نهال ، بایستی باستفاده ازتکه ای چوب ، فاصله شاخه های جانبی را ازتنه تنظیم کرد بطوری که شاخه های عمودی را به حالت افقی نزدیک کرد وزاویه آنها را باتنه افزایش داد . درسال های بعد نیزشاخه بری تنها به حذف شاخه های فرعی اضافی وشاخه های پائین تنه محدود میشود .

شکل شلغمی (باشاخه پیشاهنگ متغیر)

اگرهدف محدود کردن ارتفاع وپهن کردن تاج درخت باشد ازین سیستم درمیوه کاری استفاده میشود مانند تربیه درختان سیب ، ناک ، زرد آلو، چارمغز، پسته وبادام . پس ازغرس نهال وسربرداری درارتفاع حدود 120 سانتی متری درسال بعد شاخه های فرعی تولید میشوند که 4 – 3 شاخه مناسب تررا حفظ کرده وبقیه را حذف کامل میکنند . فاصله شاخه های فرعی برروی تنه به علت سربرداری ازارتفاع بالاتر کمی بیشترازروش جامی وحدود 20 سامتی متراست . دراین حالت شاخه های فرعی انتخابی را درهرسال 30 سانتی متراجازه رشد داده واضافی آنها سرزنی میشوند . درشکل شلغمی هرشاخه پررشد وغالب را سرزنی کرده تا بدین طریق اجازه رشد به هیچ یک ازشاخه های درخت به شکل تنه اصلی وپیش آهنگ داده نشود . لذا درخت درتمام جهات شاخه های قوی ایجاد کرده ومحصول مناسبی نیزتولید میکند .

+ نوشته شده در  90/09/14ساعت 14:23  توسط ايمل " نظري "  | 

سييتم تربيه و ساخه بري انگور به شكل سپرنك

مقدمه

چون افغانستان یک کشور زراعتی بوده وبرای تربیه وپرورش محصولات زراعتی بخصوص میوه جات بسیار مساعد می باشد. که درسال های قبل ازجنگ  144  هزار هکتاراراضی راساحه میوجات تشکیل میداد که   37-45% صادرات کشوررامیوه جات هارتیکلچری تشکیل میداد. اما متاسفانه امروزاین اراضی به  94 هزار هکتارکاهش یافته است . که تقریبآ  60.618  هکتارآن راتنها انگور تشکیل میدهد بناً انگور یکی ازمهمترین اقلام صادراتی کشورراتشکیل میدهد که ازنگاه تجارتی درافغانستان مقام اول رادارامی باشد. چون درافغانستان زراعت به شکل عنعنوی آن بوده وسیستم های تربیه وشاخه بری انگور نیز به شکل قدیمی وعنعنوی رواج دارد . که باعث بروز مشکلات درتولید انگور می گردد اما خوش بختانه درین اواخر سیستم های جدید تربیه وشاخه بری انگور دربعضی قسمت های افغانستان مروج گردیده که این سیستم ها مهم ترین وعصر ترین سیستم های تربیه انگورمی باشد که عبارب از Head Trainig system  ،  Cordon Trainig System   و Trilles Training System میباشد که ازجمله یکی ازارزان ترین واقتصادی ترین سیستم دربین این سه سیستم  Head Training System  میباشد که به شکل  Spur  تربیه وشاخه بری میشود که اگراین سیستم درتمام افغانستان مروج گردد شاید که بسیاری مشکلات باغ های انگوراازقبیل شیوع امراضی آفات وغیره مشکلات دیگررامرفوع ساخته وکیفیت انگور افغانستان را بالا می رود .

سیستم تربیه وشاخه بری انگوربه شکل سپر  وتاثیرآن بالای کیفیت میوه

Head Training System رااکثراً به شکل سپرترییه وشاخه بری می نمایند که تربیه وشاخه بری انگوربه این سیستم درافغانستان درمناطق کوهدامن وادی شمالی کابل ، سمنگان ، جوزجان ، فاریاب ،وبعضی ولایات دیگررواج دارد. این سیستم تربیه وشاخه بری انگوردرافغانستان نسبت به سیستم های دیگریک سیستم بسیارعصری وخوب می باشد یعنی بعد ازسیستم تربیه انگوربه شکل چیله ای (Trilles Training System ) بهترین سیستم می باشد(3). دراین سیستم تاک بالای تکیه گاه موقتی که 15 – 20 سانتی مترقطردارد و1.22- 2 مترطول دارد تربیه می شود  .نوده های تاک دراین سیستم به اندازه  2- 4 پندک کوتاه می شود بناً این سیستم برای نوع ورایتی استعمال می شود که قدرت وخاصیت تولیدی آن ازپندک اول الی پندک چهارم باشد . مانند ورایتی فخری . با وجود اینکه این سیستم یک سیستم خوب ومؤثربوده است اما یکی ازمشکلات عمده این سیستم این است که درتربیه تاک به این سیستم برای تاک هیچ تکیه گاه وجودندارد ودرمقابل وزش باد شدید بسیارحساس می باشد وزود چپه می شود. به همین علت است که باغداران کوهدامن وغیره قسمت های شمال کابل  این سیستم را به قسم قدکوتا تربیه می نمایند .که تربیه نمودن به سیستم قدکوتاباعث رفع مشکل چپه شدن تاک انگورمی شود اما ناگفته نه باید گذاشت که استفاده از سیستم قدکوتا این سیستم باعث مشکلات فراوان دیگرمی شود که قد کوتا بودن این سیستم باعث میشود که درنتیجه  قسمت زیاد تاک ویک انداره میوه آن به زمین درتماس می آید،درفصل نموئی جریان هوادرساحه تاک وشاخ های آن خوب صورت نگرفته که ازیک طرف باعث به وجود آمدن امراض فنگسی شده ازطرف دیگرچون به میوه انگورمقداری کافی شعاع آفتاب نمی رسد ومیوه آن دارای رنگ وکیفیت خوب نمی باشد  .

شاخه بری تاک به سیستم سپر(Spur pruning )

این نوع شاخه بری عبارت ارشاخه بری است که شاخه ها ی تاک بسیارکوتاه قطع می گردد یعنی به اندازه 2- 4 پندک راگذاشته وبقیه راقطع می کنیم .چون شاخه بری کوتا یا(Spur Pruning) یک نوع شاخه بری است که نموی بدنی راتشویق می کند اگرچه دراپتداً (سال های اول نموئی) حاصلات انگورراکاهش میدهد امابرای اینکه میوه باکیفیت و متداوم ر اتولید کند وتوازن رامیان تولید میوه وتولید نوده  برقرارکند باید تاک را به شکل سپرشاخه بری کنیم . شاخه بری شاخه به این سیستم طوری صورت می گیرد که نوده تاک انگورزیادکوتاه می شود بناً این سیستم شاخه بری برای تاک های استعمال می شود که پندک های اخیرنوده آن قدرت تولیدی میوه را داشته باشد. دروقت شاخه بری بالای یک تاک انگورقطع ویا گذاشتن تعدادپندک ها طوری تنظیم شود که باتوانائی ویاقدرت تولیدی تاک مطابقت داشته باشد یعنی تعداد پندک به اندازه دریک تاک گذاشته شود که تاک توانائی تهیه مواد غذائی رابرای آن داشته باشد یعنی خوشه ویانوده یا شاخه که تولید می شود آن را به بزرگی وبه ثمررسانیده بتواند یعنی تعداد گذاشتن پندک باید نظربه بزرگی تاک ،قطرتاک وقوی بودن آن سنجیده شود .و به همین ترتیب بایدتعداد شاخه های تاک به صورت مساوی به اطراف تاک گذاشته شود . بخاطری این که خوب تربدانیم که چه تعداد ازنوده هارادریک تاک بگذاریم ودرهرنوده چه تعداد پندک را، باید شاخه بری زمستانه سال گذشته رامطالعه کنیم وتشخیص کنیم که چه تعداد نوده ودرهرنوده چه تعداد پندک ازشاخه بری سال گذشته باقی مانده است وهرنوده چه اندازه قطردارد .بناً اگرقطرشاخه بزرگ وقوی باشد بایددرهرشاخه تعداد زیادی نوده گذاشته شود ودرهرنوده تعداد زیادپندک گذاشته شود تامیوه بیشترراتولید کند . ولی درصورت که تاک ضعیف باشد باید تعداد شاخچه ها  درهرشاخه ودرهرشاخه تتعداد پندک ها کاهش داده شودتا تاک بتواند مواد غذائی رابرای آن تهیه کند . دریک تاک انگوراگرحاصل سال گذشته آن کم وقطرنوده های آن بزرگ وقوی بوده باشد بناًمعلوم می شود که این قسم انگورپندک های زیرین آن قدرت میوه دهی راداشته است دراین حالت باید هرنوده کوتاه قطع شود بخاطراینکه پندک های تولید کننده میوه دراین تاک زیاد شود .

سیستم شاخه بری به شکل سپربالای میوه تاثیرات ذیل را دارامی باشد

ترییه انگوربه سیستم (Head  Training System)

این سیستم تربیه انگوربه قسم سپرتربیه وشاخه بری می شودکه  اپتداء برای ساختن باغ انگوربه این سیستم باید جای مناسب برای آن انتخاب گردد یعنی خاک مناسب وجای مناسب که شرایط اقلیمی  برای تربیه انگورمساعد باشد . انتخاب جای برای تربیه انگوربه سیستم اسپرباید جای باشد که درآن مناطق باد های شدید وجودنداشته باشد زیزاباعث چپه شدن تاک دراین سیستم می شود .بعد ازانتخاب جای مناسب باید ورایتی مناسب که برای ترییه به این سیستم مناسب باشد یعنی ورایتی انتخاب شود که پندک های ریزین نوده آن قدرت تولیدی میوه راداشته باشد . بعد ازانتخاب ورایتی نهال ریشه داریا قلمه انتخاب شده را که سالم وبه شکل استوانه ای باشد .بعد ازغرس قلمه تاک انگورتاک انگور،شرایط خوب نموئی را برایش مساعد ساخته تا خوب نموکند ویک سیستم ریشه قوی ر ابه وجودمی آورد وتاک راتااواخرفصل نموئی به حالت خودگذاشته تاخوب نموکند .

تربیه انگور به شکل(Head Training System) دارای فواید ذیل می باشد :

1.- شاخه های تاک اززمین بالابوده وبه زمین درتماس نمی باشد بناً می توانیم بااستفاده ازاین سیستم انگورسالم راتولید کنیم وازمرضی شدن میوه جلوگیری نمایم.

2.-  تنه درخت نسبتاً بلند بوده وساحه تاک هوادارمی باشد کیفیت میوه بالامی رود .

3. –  شعاع آفتاب به داخل تاک خوبترمی تابد وباعث مرغوب شدن رنگ دانه های انگورمی گردد .

4.– تابیدن شعاع آفتاب باعث زودرسی میوه انگورمی گرددوهم چنان باعث ازدیاد مواد قندی درانگورمی شود .

5. – بااستفاده ازاین سیستم تربیه انگور تاک انگورشکل منظم ومرغوب رابه خود می گیرد.

مراحل تربیه انگوربه سیستم سپر

1- فصل نموئی اول: تاک انگوررادرجای مناسب آن غرس نموده وآبیاری می نمایم وخوب زمینه رشد رابرایش مساعد می سازیم  تا یک سیستم ریشه قوی رابه وجود آورد.

a. -اواخرفصل نموئی (خزان) اول : نهالی تاک انگوریکه رشد ونموی مناسب کرده باشد یک نوده مناسب وقوی آن راانتخاب نموده وبه اندازه دوپندک آن را قطع می کنیم ودیگرشاخه های جانبی آن را ازبیخ قطع می کنیم ودیگرتاک راتابه فصل نموئی دوم به حالت خود به شکل طبعی می گذاریم تانموی خوب نماید که در شکل1  میتوان آن رامشاهده کرد .

2- فصل نموئی دوم : دربهارسال دوم این تاک به نموی خود آغازمی کند ونوده های جدید رابه وجود می آورد . دراین نوده ها یک نوده قوی ،راست وسالم را انتخاب نموده وآن رابه تکیه گاه مؤقتی که درپهلوی تاک ایجادکرده ایم سست بسته می کنیم وازجمله نوده های باقی ماند صرف دونوده آن را به شکل احتیاطی برای اینکه دراثرکدام عوامل بیرونی نوده اصلی راکه برای تنه تاک درتکیه گاه بسته کرده ایم ازبین نرود می گذاریم وبقیه تمام نوده هاراازبیخ قطع می کنیم .ودراواخرفصل بهاروقتیکه خوب مطمئین شدیم که نوده انتخاب شده سالم بوده ومیتاند که به حیث یک تنه تاک فعالیت کند بعداً دونوده دیگررانیزقطع می کنیم وتاک رادیگرتابه وسط تابستان همین سال به حالت خود می گذاریم که درشکل 2 میتوانیم آنرامشاهده کرد.

a) تابستان فصل نموئی دوم :درتابستان فصل نموئی دوم وقتیکه نوده اصلی خوب نموکردوحتی ازپایه یا تکیه گاه بلند ترشد نوک آن رابه اندازه پایه یاکمی پائین ترازپایه قطع می گردد . وتاک راتابه وسط تابستان همین سال به حالت خود می گذاریم تانوده های جدید ازقسمت قطع شده به وجود آید . زمانیکه دروسط تابستان شاخه های جانبی به وجود آمد به تعداد 4-5 نوده آن رابه دوطرف نوک نوده اصلی گذاشته وبقیه شاخه هامعمولاٌ ازبیخ قطع گرد.

b) خزان فصل نموئی دوم : دراواخرخزان زمان شاخه بری زمستانه ازاین چهاریاپنج شاخ که گذاشته بودیم دونوده آن رابه خاطرتولید میوه شاخه بری می کنیم وبقیه دوشاخه دیگررابه اندازه دوپندک قطع می کنیم که میتوانیم آن رادرشکل 4 مشاهده کرد.

3 – فصل نموی سوم :درطول فصل نموئی سوم ممکن است تاک انگورگل نمایدویک اندازه میوه راتولید کند که درجریان این فصل باید شاخه بری تابستانی یا شاخه بری سبزصورت گیرد. زیراکه نوده های جدید درطول فصل نموئی به وجود می آید وباید نوده های قسمت های پائین تنه تاک راازبین ببریم یعنی 2/3 حصه تنه تاک باید ازنوده ها پاک شوند تا قسمت های پائین تاک هوادارشود وزمینه برای دخول شعاع آفتاب به داخل تاک شود تاکیفیت ورنگ میوه خوب شود.   

 a.– زمستان فصل نموئی سوم : دراواخرفصل نموئی سوم یعنی خزان سال سوم شاخه بری تولیدی تاک اغازمی شود وهرتاک راباید به اندازه 4 سپرو4 نوده شاخه بری شود که درشکل 6 میتوان آن رامشاهده کرد .

4 – فصل نموئی چهارم : بعد ازاینکه درزمستان سال سوم شاخه بری زمستانی صورت گرفت دیگرتاک راتابه زمستان سال چهرم  به حال خود می گذاریم تا به صورت طبعی نموکند ودرزمستان سال چهارم تاک انگورقدرت وتوانائی آن رادارامی باشد که بدون تکیه گاه نیزاستوارباقی بماندکه درشکل 7 واضیع  گریده است .

+ نوشته شده در  90/09/14ساعت 13:45  توسط ايمل " نظري "  | 

کشت و پرورش زعفران

مقدمه:

پیشرفتهای شگفت آور بشر، طی نیم قرن اخیر در زمینه علوم و فنون با روند مبهوت کننده همچنان ادامه دارد. تحولات در قسمت تولید مواد خوراکی و صنایع غذایی نیز بسی چشمگیر و در خور توجه است. در همین احوال جهانیان بخصوص مردمان آگاه ومرفه مخصوصاً در کشورهای غنی و پیشرفته هرروز توجه بیشتری را به مواد صد فیصد طبیعی نشان مید هند. چرا که این نوع مواد با خواص وخصوصیات سنجیده شده و دقیق که طبیعت به آنها بخشیده، با طبیعت و مزاج آدمی سازگار تر است. علاوه بر کیفیت مرغوب طبیعی، ظاهر و چگونگی عرضه این مواد از اهمیت فراوانی بر خوردار است و به یقین ارایه آنها در بسته بندیهای زیبا، مطمین و پر جاذبه خواستاران بیشتری را پیدا میکند. این دقت و توجه تنها به انتخاب مواد طبیعی خوراکی منحصر نمیشود ، بلکه در انتخاب پوشاک،فرش و غیره کالاهای ساخته شده از مواد طبیعی( چون پنبه، کتان،ابریشم،پوست و چرم) نیز افزایش یافته است.در تهیه انواع عطر، صابون،و مواد آرایشی پوست و صورت نیز به طبیعی بودن آنها توجه بلیغ نشان میدهند. بعضی از مردمان مرفه حتی از خوردن میوه ها ، سبزیها و محصولات زراعتی که در پرورش آنها از مواد کیمیاوی زیاد استفاده شده باشد پرهیز میکنند، تا آنجا که محصولات لبنی و مواد پروتینی حیوانی را که از علوفه و دانه های طبیعی تغذیه کرده باشند ترجیح میدهند. زعفران ارزشمند ترین محصول زراعتی و محبوب ترین ادویه جهانی ، با جاذبه های سه گانه طبیعی – رنگ زیبا، رایحه و طعم دلپذیر و نیز خواص و خصوصیات کم نظیری که دارد، هرروز ذایقه ها و سلیقه های بیشتری را در بین اقوام  و ملل مختلف جهان جلب میکند. چرا امروزه زعفران در بازارهای جهانی اهمیت بالای دارد؟  سالهای متمادی زعفران به عنوان یک رنگدهنده، ادویه و یک مطبوع کننده غذا مورد استفاده قرار می گرفت، اما مطالعات اخیر نشان داده است در زعفران موادی وجوددارد که نشاط آور بوده و خاصیت آرام بخشی قابل توجهی در انسان دارد. در آزمایشات مکرر طبی دریافته اند که مصرف زعفران انسانرا از حالت غم و اندوه خارج میکند و حالت مفرح و شادی به او دست میدهد. صنایع ادویه سازی درسطح جهان در صدد هستند تا دواهای ضد افسردگی از زعفران بدست آورند.زعفران خواص دیگری مانند اشتها آوری و تقویت کننده سیستم هاضمه دارد و باعث سلامتی انسان میشود. زعفران نبات است که از هنگام تولد تا مرگ مورد استفاده قرار میگیرد و یکی از چشم اندازهای زیبای طبیعت را زمانی میتوان دید که مزرعه زعفران به گل نشسته باشد. زیرا این نبات وقتی هیچ گلی در صحرا نیست گل میدهد. خواستاران این پدیده طبیعی رو به ازدیاد بوده و فرهنگ مصرف آن روز به روز دامنه بیشتری پیدامیکند.خواص و خصوصیات و مصارف صنعتی ، غذایی و طبی و زیبایی آن مورد توجه قرارگرفته و مباحث و تحقیقات وسیع را در مراکز علمی و تحقیقاتی در سطح جهان و منطقه بر اگیخته است. ودر کشور عزیز ما افغانستان  نیز تلاشهای از سوی موسسات تحقیقاتی و ترویجی در بعضی از ولایات منجمله ولایت باستانی هرات آغاز شده است که ساحات وسیعی از اراضی کم آب ولسوالی های زرغون پشتون وغوریان تحت کشت این نبات قرار گرفته است که محصول نسبتا خوب بدست آمده است. با توجه به اینکه تجارت زعفران در سالهای اخیر از رونق فراوان برخوردار بوده است وموارد  مصرف آن در جهان رو به ازدیاد میباشد میتوان با افزایش دادن سطح زیر کشت و مدیریت صحیح از محصول زعفران عاید فراوان گرفته و در زندگی اقتصادی دهاقین تغیر مثبت بوجود آورد. از اینکه مناطق و ساحات وسیعی کشورما جهت کشت این نبات مناسب ومساعد می باشد، میتوان با یک برنامه منظم و مدیریت سالم و با استفاده از تجارب متخصصین و زارعین زعفران کشور همسایه ایران استفاده نموده یکی از بدیل های مناسب خشخاش زعفران را ساخته و در بازارهای جهانی در پهلوی دیگر محصولات کشور جایگاه شایسته ای را کسب نمود.ارزش یک کیلو گرام (1kg) زعفران با کیفیت استندرد در بازارهای جهانی  در حدود 1000 تا 1200 دالر امریکایی مبادله میشود.(14) به گفته متخصصین زراعت ،زرع زعفران به تناسب سایر نباتات اقتصادی تمام میشود. این نبات در کشور های ایران، قسمت های از کشور هندوستان (کشمیر) ، اسپانیا،یونان وغیره مناطق جهان کشت میگردد. البته در این اواخر ریاست زراعت ولایت هرات و موسسه داکار به همکاری پوهنتون واشنگتن امریکا ،پروژه ای را جهت افرایش کشت زعفران بجای کشت خشخاش و یافتن بازار برای فروش زعفران در بازارهای جهانی آغاز نموده است. امید است این طرح موفقانه انجام شود و شاهد شگوفایی هرچه بیشتر در سکتور زراعت مملکت باشیم.

تاریخچه زعفران

در مورد مبدأ و منشأ نبات زعفران نظریات گوناگون در کتب و رساله های تحقیقاتی از علما و دانشمندان ابراز شده است که بعضی از اهم این نظریات عبارت اند از: منشأ اصلی زعفران نواحی مختلف آسیا بوده است ولی امروز با توسعه که پرورش آن پیدا نموده در نواحی مختلف جهان یافت میشود.زعفران نباتی است مخصوص منطقه خاور،که بصورت وحشی ویا کشت شده در آب و هوای مدیترانه ای مانند اسپانیا،ایتالیا،قبرس،ایران ، افغانستان و هند وجود دارد.(1) کشت آن بوسیله اعراب در اسپانیا رواج یافته و از آنجا به فرانسه وکشورهای دیگراروپایی رسیده است. مصریان قدیم نوعی از زعفران را می شناختندو چنین به نظر میرسد که این، نوعی از زعفران زینتی بوده است" مصریان قدیم آنرا در باغ لوکسور کشت میکردند.عبریها با کشت زعفران باغ حضرت سلیمان (ع) را زیبا و تماشیی کرده بودند و در ترانه های حضرت سلیمان از زعفران در بین گلها وعلفهای خوشبو ذکر شده است. زعفران به حالت وحشی در یونان و ایتا لیا پیدا میشود که نام آنرا ایران وکشمیر میگویند ، این نبات معطر گرچه گهواره اصلی پرورش آن در مشرق زمین بوده و از آنجا به اروپا آمده است ولی کشت آن در اسپانیا به قدری رواج دارد که اکنون از جمله نباتات بومی این سرزمین دانسته مشود. عمدتأ شهرت دارد که منشأ زعفران از مشرق زمین بوده است ولی در کوههای جنوب اروپا بصورت خودرو وجود داشته است و به نظر میرسد که زعفران در عهد عطیق شناخته شده است خصوصأ در لبنان و سیسیل خیلی فراوان بوده است. اعراب در زمان حکومت عبدالرحمن اول (قرن هشتم میلادی ) تسلط کامل بر دریای مدیترانه داشتند و از اینرو محصولات صنعتی و زراعتی خودرا مانند پنبه ، زعفران، کاغذ، پارچه های حریرو غیره را به تمام بنادر اروپا و افریقا صادر میکردند. مطابق مستندات تاریخی  اکثر مناطق زعفران خیز گذشته و کنونی جهان در فاصلهً عرض جغرافیایی 29 تا 42 درجه شمالی ،در بین آسیای مرکزی در شرق، تا اسپانیا در غرب پراگنده است.در فرانسه در ناحیه (gatine) بر روی عرض جغرافیایی 46 درجه کاشت زعفران در قدیم معمول بوده و ههوز هم رایج است.(2) در برخی منابع ، مثلا در Americana Encyclopedia)) ذکر شده که نام زعفران از کلمهً Corycus که از نام منطقهً در Clicia)) واقع در شرق مدیترانه میباشد گرفته شده است. عده ای هم مبداً زعفران را ایالت ماد ایران میدانند و برخی از محققین نیز خواستگاه (منشا) زعفران را در منطقه وسیعتری از کره زمین شامل یونان ، ترکیه ، آسیای صغیر و ایران میدانند.مستندات تاریخی بیانگر این واقعیت است که مردمان مشرق زمین از روزگاران کهن به زر و زعفران علاقه و توجه بلیغ داشته اند بطوریکه در جشن ها و سرورها و مجالس بزم و نشاط مانند عروسی ها و اعیاد ، یا استقبال از بزرگان و زایران زر و زعفران نثار قدمها میکردند. در برپایی باشکوه تر اینگونه آیین ها و مجالس ، ضمن آذین بندی و آیینه بندان، سکه های زرین و سیمین را به همراه زعفران گل و نقل بر سر عروس و داماد ویا شخصیتهای مورد نظر میریختند. در برخی از مراسم زعفران را به تنهایی یا همراه با مشک و عنبر دود میکردند وگلاب میپاشیدند. در عصر هخامنشیان زعفران برای تزیین گرده های نان و معطر کردن خوراکها بکارمیرفته است. در همان روزگار زعفران در پرداخت کاغذ های گران قیمت کار برد پیدا کرد، اما بیشتر از آن محلول زعفران بعنوان مرکب تحریر استفاده میشد و تا قرنها بعد در ترکیب مرکبهای تحریر مرغوب بکار میرفته است. افزون بر اینها در تحریر دعاهای مقدس و همچنین رسالات و تعویض ها و طلسمهای خاص بر روی کاغذ و پارچه و گاهی کفن ،مرکب زعفران بکارمیرفته است. از زعفران به عنوان نبات که خاصیت رنگریزی داشته استفاده میشده ، بطوریکه حاشیه جامه های صاحب منصبان روم را با زعفران رنگ میکردند. بادغیس که بخاطر جنگلهای پسته و مرغزارهای کم نظیرش در اکثر منابع مورد تمجید قرارگرفته یکی از مناطق زعفران خیز ذکر شده است. ظاهرأ نخستین کسی که از زعفران بادغیس و قهستان یادکرده خواجه نصیرالدین طوسی است که در هولاکو خان (653 تا663) در کتاب تنسوخ نامهً ایلخانی متذکر شده است. پس از آن ، ابوالقاسم عبدالله کاشانی،در سال 700 هجری تقریبا همان مطلب خواجه نصیرالدین را نقل کرده و نوشته است" بهترین زعفران قهستانی و بادغیسی میباشد". جغرافیه نویس ایرانی ابن خرداد،در سال 272 هجری در باره کابل نوشته است" کابل از مرزهای تخارستان است و شهرهایش فاریاب(فاریاب)،خبره (خیبرکنونی) است و به کابل عودی است که بخوبی آن نیست. نارگیل، زعفران و هلیله دارد". سهعید نفیسی نیز ضمن شرح مقدار و نوع مالیات های نقدی و غیر نقدی در سال(211 و 213 هجری) برای قمرو عبدالله بن طاهر، توسط دارالخلافه عباسیان مشخص شده بود در باره کابل می نویسد." مالیات کابل 2000500 درهم نقد میشد. در آن زمان کابل انتهای خاک تخارستان به شمار میرفته وچون همسایه هندوستان بود از آنجا عود، نارگیل و زعفران و هلیله به ایران می آورند. در واقع زعفران در زمره اقلام مالیاتی کابل به دارالخلافه بغداد حمل میشد که اززعفران محصول کشمیر بوده است. (2)

معرفی نبات زعفران :

زعفران نبات است با نام علمی Crocus sativus  از خانواده زنبقیان (Irridaceae) . این نبات چند ساله دارای پیاز کوچک تقریبا کروی و پوشیده شده از غشای قهوه ای رنگ میباشد. این نبات بومی نواحی مختلف آسیا بویژه جنوب غرب آسیا، جنوب اروپا و جنوب اسپانیا است. ولی در حال حاضر در نقاط دیگر از جهان نیز کاشت و برداشت میشود. ارتفاع قسمتهای بیرونی و هوایی این نبات حدود 10cm-30cm  بوده که دارای ساقه و تعدادی برگ های باریک است. از وسط برگها ساقه تولید شده و گل خارج میشود که در ماه های میزان تا ماه قوس گلها به تعداد  یک تا سه عدد ظاهر می شوند. پیاز زعفران از نوع ساقه های زیر زمینی بنام corm)) و تقریبا کروی شکل دارای قطر3-5cm)) سانتی متر و پوشش قهوه ای رنگ میباشد که در زیر خاک قرار میگیرد. هر پیاز به تعداد 6 تا 9 برگ باریک مانند برگ علفهای چمنی تولید مینماید. ریشه های زعفران از نوع سیستم افشان(fibrous root system) هستند که از قاعده پیازها و از روی دایره محیطی آن میرویند. تکثیر زعفران از طریق ایجاد پیازچه های کوچک که از پیاز مادر تولید میشود صورت میگیرد. پیاز زعفران در ماه های تابستان بصورت غیر فعال و راکد در زمین باقی میماند و رشد دوباره خودرا در حدود پایان فصل تابستان شروع مینماید. گل زعفران بسیار زیبا به رنگ بنفش روشن مایل به ارغوانی است. پوشش گل شامل سه گلبرگ(petals) و سه کاسبرگ(sepal) همشکل و همرنگ گلبرگ است که تشخیص آنها به سهولت میسر نیست مگر از روی بساک ها که در مقابل گلبرگها جا گرفته اند. در داخل گل سه عدد پرچم(stamens) قرار دارد و هر پرچم شامل بساک(Anther) زرد رنگ کوتاه (به اندازه نصف طول بساک ) است. آله تانیث (Pistil) شامل تخمدان (ovary) سه خانه ای متورم وخامه (stile) دراز و باریک به طول 5-8cm  که قسمت عمدهً آن سفید و بطرف بالا به تدریج رنگ کاهی تا زرد و نارنجی را بخود میگیرد تا به کلاله سه شاخه ای میرسد ، و کلاله (stigma) سه شاخه به رنگ سرخ تند به طول 2-3cm  و گاهی بیشتر است. هر شاخه کلاله در حالت خشک  1.5-2.5cm  طول دارد و قطرآن در قسمت اتصال به خامه در حدود 2-3mm  و در قسمت انتهایی دندانه دار در حدود 1-1.7mm  است. اندازه کلاله به عوامل مختلف چون وضعیت اقلیمی ، موقعیت جغرافیایی زعفرانزار، بکر بودن و حاصلخیزی خاک ، مقدار کود ریخته شده ، درشتی پیاز، سالهای حاصلدهی، خشاوه و آبیاری های بموقع و مراقبت های منظم دهقان دارد. تکثیر نبات زعفران بوسیله پیاز آن انجام میشود. چرا که گلهای زعفران با وجود داشتن اعضای تولید مثل بارور نمیشوند، یعنی تخم تولید نمیکنند. این امر مربوط به نازا بودن طبیعی زعفران، یا به اصطلاح خصلت اتوتروپلویید (Auto triploid) این نبات میباشد. در مراکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفزیک دانشگاه تهران ، نظریه نازا بودن (Auto triploid) نبات زعفران طی مطالعات و آزمایشهای محققین به اثبات رسیده است. اوقات جوانه زدن نبات زعفران نیمه اول فصل خزان (متناسب با وضعیت اقملیمی  مناطق) از اواخر ماه میزان تا نیمه ماه عقرب و دورهً رشد آن ادامه فصل خزان و سرتاسر زمستان، و موسم پژمردگی و ریزش برگهای آن فصل بهار (تا حدود نیمه ماه ثور) سال بعد است. پس از آن پیاز زعفران در عمق خاک به اصطلاح به خواب میرود و استراحت کامل در حدود سه ماه را دارد. از اواخر ماه سرطان پیاز زعفران برای بیدار شدن آماده میشود و حجرات نمویی آن فعالیت بسیار کندی را آغاز می کند. برخی از زعفران کاران در همین موقع- یعنی اواخر ماه سرطان تا اوایل اسد، به آبیاری مزرعه میپردازند. با این اقدام فعالیت حجرات نمویی تسریع و تشدید میشود و در نتیجه موقع به گل نشستن مزرعه و برداشت محصول زعفران اندکی جلو می افتد.(2)

انواع زعفران:

جنس زعفران (Crocus) از نقطه نظر نبات شناسی دارای انواع مختلف است که تا کنون 80-100  نوع آن را شناسایی کرده اند. مهمترین آنواع آن قرار آتی اند:

1-   زعفران آلمه یا زرد (Crocus almehensis) : این نوع در سال 1352 (1973) در آلمه در نزدیکی جنگل گلستان ایران شناسایی و جمع آوری شده و رویشگاه طبیعی آن دامنه های 1300-1600m متری از سطح دریا است . گل زعفران آلمه زرد رنگ با خطوط نارنجی تا قهوه ای بر روی کاسه گلی است و معمولا گل آن در زمستان می روید. برتفاع بوته آن در حدود 10cm میرسد.

۲-   زعفران بنفش ( Crocus michelsonii): ارتفاع بوته آن در حدود 8cm  و کاسه گلی آن بنفش کمرنگ مایل به آبی، رویشگاه طبیعی آن همراه باه با رستنی های استیپی خشک شمال شرق خراسان در ارتفاع 1200-1300m  از سطح دریا است.

3-   زعفران سفید (Crocus biflorus) :  کاسه گلی آن سفید بارگهای بنفش در سطح خارجی و محل رویش طبیعی آن دامنه های 800-2700m  از سطح دریا است.

4-    Crocus caspius Fisch:  گلپوش های آن سفید رنگ ، و از بیرون بنفش کمرنگ و کلاله های آن زرد رنگ است. محل رویش طبیعی آن حاشیه جنگل های منطقه دریای خزر تا ارتفاع  1300m  است.

5-    Crocus speciosus: نام لاتینی این نوع به معنی زعفران زیبا است. با گلپوش زیبا آبی کمرنگ مایل به بنفش بر شش قطعه، با خطوط یا رگهای بنفش رنگ و خامه نارنجی رنگ سه شاخه است که در خزان به گل می نشیند. محل رویش طبیعی آن در ارتفاع 1000-1800m  از سطح دریا است.

6-   Crocus gilaniscus: در خزان به گل مینشیند، کاسه گلی آن به طول 3-4cm  ،بنفش رنگ با خطوط  بنفش سیر، طول میله  پرچم 5mm   و بساک آن نیز 5mm ، خامه یا کلاله آن 3 تا 4 شاخه ای ، محل رویش طبیعی آن تا ارتفاع حدود 2400m  است.

7-   Crocus concellotus  : گلپوشهای آن به رنگ های سفید تا بنفش رنگ و در سطح با رنگهای بنفش مایل به ارغوانی و کلاله آن چند شاخهً زرد تا نارنجی است. محل رویش طبیعی آن دامنه های البرز در ارتفاعات 1000-2500m  ، و موسم نموی آن اوایل خزان است. 

8-    Crocus korokovii : محل رویش آن هرات و شمال شرق ایران  گزارش شده است. (2)

خواص کیمیاوی زعفران:

زعفران بنا بر ارزش غذایی، صنعتی و طبی (دارویی) که دارد همواره مورد مطالعه دقیق در مراکز تحقیقاتی کشورهای مختلف جهان قرار گرفته است. برخی ترکیبات تجزیه شده از کلاله(stigma)خشک زعفران شامل موارد زیر است:

1- کاربوهایدریتها (carbohydrates) : شامل قندهای مانند گلوکوز، فرکتوز و گلایکوز که بیشتر از 20-26%)  وزن) خشک زعفران را تشکیل میدهد.

2- مواد معدنی( minerals) : شامل Cl2 ، P2O5،Na2O  که در حدود 4-8%)) وزن خشک زعفران را تشکیل میدهد.

3- ویتامین ها ( vitamins ) : مانند ویتامن های B1 ( Thiamin ) و ویتامین B2 ( Riboflavin) .

4-شحمیات ( fats ) : مانند استگما سترول، کاپتا سترول و سیتروسترول ( (4,69-8,75% .

5- رنگدانه ها ( pigments) : شامل کروتینویید های منحل در شحم مانند کروتین و لیکوین. و کروتینویید های منحل در آب مانند کروسین و انتوسیانین که کروسین (crocin ) عامل اصلی رنگ زرد زعفران است و فورمول کیمیاوی آن C44H64O24 میباشد که فیصدی آن در هنگام گلدادن بین 1,9-15%) ) متغیر است.

6- گلایکورند (picrocrocine): ماده فاقد رنگ است که طعم زعفران را باعث میشود و فورمول کیمیاوی آنC16H26O7 و نقطه ذوبان 156C0 میباشد که در زعفران تازه حدود 4%  گلایکورند وجود دارد.

7- روغنهای فرار کننده : عامل عطر و بو در زعفران سافرانول با فورمول کیمیاوی C10H16O میباشد.

8- پروتین: در حدود 13% .

9- رطوبت ( آب): حدود 16% .  (2) (7)

بنا بر اهمیت طبی (دارویی) که ویتامین های مو جود در زعفران دارد بصورت اجمال به شرح آنها پرداخته میشود. دو نفر ازدانشمندان،به نامهای Bhattو Broker در سال 1953 با آزمایش های مکرر بر روی چهار نمونه زعفران به منظور تعیین مقدار ویتامین B1 ( Riboflavin ) و ویتامین B2  ( Thiamin) موجود در زعفران  انجام داده و نتیجه تحقیق خویش را  چنین گزارش کرده اند.مطابق بررسی های آنان ، مقدار این ویتامین ها در هر 100gr کلاله خشک از این قرار بوده است.

    نمونه مورد آزمایش

  مقدار ویتامین B1

مایکروگرام در کیلو گرام  

      مقدار ویتامین B2

 مایکرو گرام در کیلو گرام

نمونه 1

نمونه 2

نمونه 3

نمونه 4

اوسط

                4

               3.8 

0,72

0,88

2,35

               138

93,3

78,7

56,4

191,6

 

ویتامین B1  ( Thiamin ) با فورمول C12H17N4OSCl.HCl ، جسم سفید رنگ، متبلور  و محلول در آب  و الکل ، ضد نورایت (Neurite) (تورم و فساد اعصاب)وضدبیماریBeriberi  ( ضعیفی و کجی استخوانها و اختلالات عصبی ناشی کمیود ویتامینهای بی کامپلکس) است و از اختلالات جهاز هاضمه و نیز ورم اعصاب و ضعف عضلات جلوگیری می کند ، و عامل متعادل کننده سیستم عصبی است. کمبود این ویتامین عوارض و ناراحتی های متعددی را به بار می آورد، و باعث مصرف نادرست کاربوهایدریتها ،آلبومین هاو شحمیات در بدن میشود که در نتیجه آن خستگی ، بی اشتهایی ، افزایش تحریک پذیری  و حساسیت های بیش از حد، افسردگی، ناراحتی ها و درد های عصبی ، ناراحتی های قلب و عروق، ضعف اعمال بدن، اختلال در رشد و  زایمان میشود. مقدار تجویز آن از راه خوراکی 10-100mg در روز است. ویتامین B2  (Riboflavin) با فورمول C17H20N4O6 مادهً رنگی است که درآب منحل بوده وسبز رنگ میشود. موًلفین  امریکایی ریبوفلاوین را ویتامین G ذکر میکنند. این ماده یکی از انزایم های پروتین است که در انتقال هایدروجن دخالت دارد و برای اکسیدیشن کاربوهایدریت ها، امینو اسید ها ، الدیهاید ها و سایر مواد میتا بولیکی ضروری است. کمبود این ویتامین  در بدن انسان با التهاب مخاط دهن و زبان ، پر عرق شدن قرنیه میشود. ویتامین B2  سبب رشد بدن در جوانی میشود و در سلامتی پوست نیز نقش عمده دارد. مقدار مورد نیاز یک فرد یک فرد بالغ در حدود 1,3-1.8gr  در روز است که این مقدار برای زنان در دوران شیردهی افزایش می یابد. ریبافلاوین معمولا از راه خوراکی تجویز میشود، مقدار تجویز درمانی آن 2-10grدر روز است. مقدار ویتامین های B1و B2 در کلاله های خشک زعفران، در مقایسه با مقدار این ویتامین ها در بسیاری از مواد غذایی، خیلی زیاد است. مقدارمتوسط ویتامین B1 در 1gr زعفران 2,35 مایکروگرام و مقدار ویتامین B2 آن 91,6مایکروگرام است.  بر این اساس در 100gr زعفران مقدار 0.235mg ویتامین B1  و مقدار 9.16mg ویتامین B2   وجود دارد که مقدار ویتامین B2 زعفران در مقایسه با دیگر خوراکی ها فوق العاده زیاد به نظر میاید.

رنگدانه های زعفران:

بیشتر رنگدانه های موجود در کلاله زعفران را کروتینواید های دارای گروپ کاربوکسیل( COOH) تشکیل میدهد. رنگدانه های منحل در شحم شامل لیکوپن، الفاکروتین، بیتا کروتین ، و زاگزانتین است. از میان گلایکوزیدهای کروتینوایدی منحل در آب، کروسین  اهمیت بیشتری دارد، که خود مخلوطی از گلایکوزید ها است. بر علاوه زعفران حاوی گلیکون کروسین بصورت آزادو مقدار کم رنگدانه های انتوسیانین نیز است.

طعم زعفران مواد و ترکیبات:

زعفران دارای طعم تلخ و تند می باشد، ترکیب عمده این طعم پیکروکروسین (picrocrocin)است. این ماده یک گلایکوزید فاقد رنگ است که در حدود 4%  در زعفران تازه وجود دارد. پیکروکروسین را ماده تلخ مزهً زعفران بار اول توسط Kaiser  معرفی شد. دو دانشمند دیگر با نامهای Kuhn و winter stein، در سال 1933میلادی از عصاره تازهً زعفران در حدود 4% پیکروکروسین را با فورمول C16H26O6 و نقطه ذوبان 156C0 به دست آوردند. از تجزیه آن ماده بنام سفرانول (safranol) بدست میا ید.

عطر زعفران، مواد وترکیبات:

رایحه دلپذیر زعفران ناشی از روغن های معطر موجود در مواد ترکیبی کلاله آن است. با تقطیر محلول کلاله زعفران در آب، تحت جریان     گاز CO2 کاربن دای اکساید،تقطیر در ایتر و سپس با تقطیر آمیخته ایتر، در شرایط اتمسفیری CO2 روغنهای والیوتایل(Volatile oils) جدا میشوند. مواد روغنی استحصالی موصوف بسیار روان و تقریبا بیرنگ است. وزن مخصوص روغن زعفران در صورتیکه آرام گذاشته شود، ته نشین شده و تولید کرستال های لوزی شکل (Stearoptene ) را میکند   که پس از کریستلازیشن (crystallization) مجدد این بلورها در ایتر و پطرول نقطه ذوبان 106C0 را پیدامیکند. سفرانول عمده ترین ترکیب عطری موجود در روغن های زعفران است که در اثر هاندرولیز از پیکرو کروسین بدست می آید. این مادهً روغنی همانطور که قبلا گفته شد در سال 1933میلادی توسط  Kuhn و همکارش winter stein  استحصال و تحت عنوان سفرانول نامگذاری شد. مقدار سفرانول موجود در روغن های موجود با تفاوت گزارش شده است، که Zarghami و Heinz مقدار آنرا 47% و Rodel مقدار آنرا 60,3% گزارش کرده اند. 

موارد مصرف زعفران

گرچه موارد مصرف زعفران زیاد است اما بطور خلاصه میتوان سه مقصد عمدهً غذایی، طبی و صنعتی نام برد.

1- مصارف غذایی: بر اساس قانون سازمان نظارت بر مواد غذایی امریکا (FDA) زعفران به جهت طعم،بو و رنگ که دارد در غذاها به عنوان عطر و طعم دهنده طبیعی محدودیتی ندارد. زعفران در تهیه مواد خوراکی مانند سوسیس،ماکارونی،مسکه،پنیر وصنایع لبنی، انواع کیک و شیرینی، سوهان، انواع نوشابه ، چای و دیگر نوشیدنیها، سوپ، برنج و مرغ استفاده میشود.

2- مصارف طبی(درمانی): چرا امروزه زعفران در بازارهای جهانی اهمیت بالای دارد؟  سالهای متمادی زعفران به عنوان یک رنگدهنده، ادویه و یک مطبوع کننده غذا مورد استفاده قرار می گرفت، اما مطالعات اخیر نشان داده است در زعفران موادی وجوددارد که نشاط آور بوده و خاصیت آرام بخشی قابل توجهی در انسان دارد. در آزمایشات مکرر طبی دریافته اند که مصرف زعفران انسانرا از حالت غم و اندوه خارج میکند و حالت مفرح و شادی به او دست میدهد. صنایع ادویه سازی درسطح جهان در صدد هستند تا دواهای ضد افسردگی از زعفران بدست آورند.زعفران خواص دیگری مانند اشتها آوری و تقویت کننده سیستم هاضمه دارد و باعث سلامتی انسان میشود زعفران به علت دارا بودن مقدار غنی ویتامینهای B1 و B2  و مواد تلخ موجب سهولت هضم غذا میشود. تحقیقات  سالهای اخیر نشان میدهد که ترکیبات فعالی چون Crocetin و Crocin و انواع دیگری از کروتینواید ها در زعفران حالت توموری انساج را کاهش داده و خاصیت ضد سرطانی دارند و نیز میتوانند مقدار چربی سیروم (پلازمای ) خون و از  ایجاد حالت Hypolipemic (بلندی مقدار چربی) در پلازمای خون جلو گیری میکند. همچنین از زعفران جهت تداوی بسیاری از اختلالات جسمی مانند ذکام،نقح، سوً هاضمه، هپاتیت و دیابت و غیره نیز به عنوان یک ماده اشتها آور، نشاط آور ،محرک معده و ... میتوان استفاده کرد. زعفران را بصورت دم کرده آن 0,5-2gr در هر لیتر مورد استفاده قرارمیگیرد. ریموند دگستریت (Raymond Dextreit) دانشمند فرانسوی ، ضمن تشریح کلی در باب "نباتات معطر" استفاده اززعفران وزیره و برخی نباتات معطر را در سالاد های تهیه شده با مواد غذایی پختنی توصیه کرده و از خاصیت ضد عفونی کننده مواد معطرهً آنها سخن گفته است، و می افزاید " علت اصلی اثرات غیر قابل تردید مواد معطر برای ما شگفت انگیز مینماید و میتوان آنرا سبب تاثیر بر روی غدد کوچک داخلی بدن دانست که موجب تسریع ترشحات هاضمه میشود" . چنین تجربه شده است که مواد معطرهً طبیعی، حس بویایی و برجستگی های روی زبان را که دارای حس ذایقه هستند ، تحریک کرده  و موجب افزایش اشتها ، و در نتیجه افزایش ترشحات بزاق و شیره معده میشود.

3- مصارف صنعتی: در فرش های ابریشمین که با رنگهای طبیعی در اقصی نقاط جهان شهرت جهانی دارند، از زعفران به عنوان رنگ طبیعی و با ثبات استفاده گردیده  و همچنان در کتب خطی در خوشنویسی های مختلف از زعفران به عنوان یک مرکب با جوهر ارزشمند و با دوام استفاده میگردد. در گذشته ها برخی از سلاطین به دلیل اعتقادی که به برکت زعفران داشتند، دستور میدادند که فرامین ، احکام و سایر موارد مهم  بازعفران نوشته شود. کما اینکه این باور در ذهن بسیاری از مردم عادی نیز ریشه دوانیده است. مثلا در نوشتن بعضی از ادعیه مورد اعتقاد مردم  در پوستهای مختلف وپارچه ها از زعفران استفاده میشده است. در سالهای اخیر هم از این ماده ارزشمند در نقاشی ،مجسمه سازی و هنرهای دیگر بهره گرفته میشود.

سمیت زعفران:

مصرف زعفران  به مقدار زیاد آن سمی است و باعث استفراغ، خونریزی رحم، اسهال خونی ، خونریزی بینی، سرگیجی، بی حالی، زردی پوست و تحریکات شدید ماهیچه های صاف و حتی گاهی مرگ نیز میگردد. با تحقیقاتیکه  به عمل آمده ، مصرف حد اکثر تا 1,5gr درروز برای یک فرد بالغ بلا مانع است ولی باید سعی گردد که برای جلو گیری از عوارض و مشکلات بعدی، کمتر ازاین مقدار مصرف شود.

کاشت زعفران

کشت زعفران در این چند سال اخیر از رونق فراوانی برخوردار شده و در آمد های سرشار این محصول،دهاقین و سرمایه داران زیادی را به توسعه کاشت آن ترغیب کرده است. کشت زعفران در بسیاری از نقاط جهان و بالاخص در افغانستان  امکان پذیر است. در مرحله اول خاک حاصلخیز اهمیت فوق العاده ای برای انتخاب مزرعه زعفران دارد.زمین زعفران زار باید شرایط اقلیمی و آب و هوای مناسبی برای رویش و رشد مطلوب پیاز و نبات زعفران را داشته باشد، تا محصول با کیفیت و کمیت مطلوب حاصل شود.

1- آب و هوای مناسب زعفران: زعفران نباتی است نیمه گرمسیری و در مناطقی که دارای زمستان های ملایم و تابستان های گرم  و خشک باشد بخوبی می روید. مقاومت زعفران در مقابل  سرما زیاد است) -15C0 ). ولیکین چون دوران رشد آن مصادف با خزان و زمستان و اوایل بهار است، طبعا در این ایام به هوای مناسب و معتدلی نیاز دارد. در دوره خواب یا استراحت نبات (تابستان) بارندگی و یا آبیاری برای آن مضر است. بنابر این کشت و کار آن در مناطق خیل گرم و مناطق که بارندگی های تابستانی (موسمی ) دارند مناسب نیست. اراضی آفتاب گیر و بدون درخت  که ضمنا در معرض بادهای سرد نیز نباشد برای رشد زعفران مناسب است. با این وجود در بعضی از مناطق ایران ( بیرجند و قاین) در زیر بته های زرشک ودرختان بادام که در تابستان کمتر آبیاری میشوند زعفران  کاشته میشوند. حد اکثر گرمی برای این نبات بین  35-42C0 ودر ارتفاعات بین 1300-2300m  متری از سطح بحر عملکرد(محصول) خوبی را نشان داده است. با بررسی و تتبع در مختصات جغرافیایی نقاط زعفران خیز کهن و کنونی در می یابیم که عامل ارتفاع از سطح بحر یکی از مهمترین شرایط در عملکرد مطلوب نبات زعفران است. مستندات تاریخی نشان داده است که مناطق زعفران خیز ایران و دیگر کشور هایکه محصول زعفران آنها شهرت و محبوبیت پیدا کرده اند، واز نظر کیفیت وکمیت آوازه برای تولید خود کسب کرده اند، در بالای ارتفاع1000m متری از سطح بحر استقرار یافته است.مثلا مهمترین منا طق زعفران خیز کنونی ایران همدان ( 1800m) ، کرمانشاه ( 1400m) فیروز آباد(1325m)، اصفهان (1573m) ،بیرجند ( 1470m) ، تربت حیدریه (1350m)  از سطح بحر ارتفاع دارد. و و لایت هرات با داشتن  ارتفاع از سطح بحر سال گذشته ریکورد جهانی گرفت.افزون بر عوامل اقلیمی همیشه ثابت مانند ارتفاع از سطح بحر و طول و عرض جغرافیایی ، اطلاع از شرایط آب و هوای این مناطقف در یک دوره نسبتاً طولانی حدود (12-25) ساله لازم است.چرا که نبات زعفران برای رشد ونمو و نیز  بازدهن محصول  با کیفیت وکمیت خوب ، شرایط آب و هوای خاص را میطلبد. از آنجمله تغیرات درجات حرارت ، رطوبت نسبتی در یکی از ساعات شبانه روز و ماه و فصول ، تعداد ساعات آفتابی، تعداد روزهای یخبندان و مقدار بارندگی درهریک از ماه های سال نقش اساسی در رشد ونمو و گلدهی نبات زعفران و نیز محصول مطلوب زعفران دارد.

2- انتخاب و تهیه زمین مناسب زعفران: افزون بر شرایط اقلیمی و آب و هوایی مزبور، زعفران در زمین های زراعتی مختلف کشت شده میتواند و از آنجایکه پیاز زعفران مدت نسبتا زیادی (5 تا 7 سال) در زمین میماند، مناسب ترین زمین برای کشت و کار زعفران عبارت از اراضی  هموار ، فاقد سنگ، بدون درخت و گیاهان هرزه ، به دور از بادهای سخت و تند خزانی که خاک آن نرم ، عمیق و حاصلخیز از نوع ( silty sand) با ظرفیت نگهداری رطوبت خوب (مقدار silt آن سه برابر sand ) باشد.(10) اندازه PH خاک  باید بین (8-7) بوده و هر اندازه که خاک زمین حاصلخیز و از نظر مواد عضوی و ترکیبات  معدنی مورد نیاز نبات زعفران قوی و غنی باشد، در عملکرد مقدار محصول و نیز درجه کیفیت و مرغوبیت زعفران موًثر واقع خواهد شد. زمین های با رطوبت دایمی زیاد ، اراضی با خاکهای شور و چونه دارsilty  ، خاکهای با قابلیت نفوز کم ک به سبب زیا د بودن ماسه ظرفیت نگهداری رطوبت را ندارند – و زمین های که دارای مواد عضوی تجزیه نشده اند برای زعفران کاری مناسب نیست. چراکه موجب ضایع شدن پیاز و مزرعه و سرمایه میشود.

3- آماده کردن زمین: پس از انتخاب زمین باید مقدمات کاشت را تدارک دید. در تهیه زمین به منظور کاشت زعفران لازم است که توجه و دقت خاصی صورت گیرد، به این منظور ابتدا باید در فرصت های مناسب طی فصل خزان – و اگر شرایط آب و هوای مناسب باشد در زمستان زمین مزرعه را دو تا سه مرتبه قلبه عمیق (25-30cm) نمود. در صورتیکه شرایط اقلیمی نا مساعد باشد یا امکان قلبه نمودن در خزان و زمستان فراهم نشود، میتوان در فاصله بین ماه حمل تا سرطان به دو تا سه نوبت قلبه عمیق اقدام کرد. در این صورت زمین مزرعه را آبیاری کرده ، پس از به اصطلاح زرد نم شدن و یا ( گاورو) شدن خاک مزرعه (کاهش رطوبت خاک تا به حدود     13%برسد) زمین را قلبه عمیق نمود. در تهیه زمین به روش سنتی در اوایل بهار پس از قطع باران های بهاری زمین را توسط گاو قلبه میکنند. بعداز 10-15 روز مجدداً به قلبه نمودن زمین اقدام می کنند و اگرزمین دارای کلوخ باشد ، کلوخ هارا با استفاده از ماله ها خرد میکنند. بعد از دو یا سه هفته مجدداً زمین را دو بار در جهات عمود بر هم قلبه می نمایند. قبل از قلبه سومی برای هر 100m2 زمین 5 تا بار الاغ کود حیوانی پوسیده پخش میکنند. دهاقین بخوبی دریافته اند که قلبه های مکرر صرفنظر از تهیه بستر مناسب کشت، زمین را تا حدودی از وجود گیاه هرزه پاک می نماید. مقدار کود متناسب با حاصلخیزی خاک و نوع بافت و ترکیبات آن بین 15 تا 50 تن در هر هکتار، به تناسب ترکیبات و حاصلخیزی خاک اتخاذ میشود. برخی ها مخلوط کود حیوانی را خاکروبه ها و بعضی ها با خاکستر توصیه کرده اند. زعفران کاران ایرانی کود گاوی را نسبت به تجارب شان به دیگر کود ها ترجیح میدهند. مقدار کود کیمیاوی درمزرعه در حدود  200kg دای امونیم فاسفیت و 250kg کود کیمیاوی پتاشیم دار ( پتاشیم سلفیت) پخش نموده و مجددا قلبه می نمایند. پس از انجام قلبه ، و خرد کردن کلوخها و ماله کشیدن و تسطیح زمین، مزرعه برای پل بستن یا کرت بندی آماده است. طول و عرض کرت ها متناسب با مساحت مزرعه، روش کاشت، منابع آبیاری و شیب ملایم زمین اتخاذ میشود. اگر در بین درختان بادام ، زرشک، یا تاک انگور بخواهند  به کاشت زعفران بپردازند طول و عرض کرت ها متناسب به فاصله درختان و شکل واندازه زمین تنظیم می شود. (10)برخی از زعفران کاران پس از یک بار قلبه عمیق زمین را برای کاشت آماده میکنند. قلبه های متعدد پیش از کاشت پیاز علاوه بر تهویه کامل خاک و از میان رفتن ریشه و تخم گیاهان هرزه ، موجب مخلوط شدن هرچه بیشتر کود و ترکیبات مواد مختلف خاک ، حاصلخیزی و قابلیت نفوز مطلوب آب میشود و در نتیجه پیاز زعفران طی چند سال که در داخل زمین است ، در حیطه ریشه خود  مواد قابل جذب سرشار برای تغذیه و ذخیره و تولید پیاز چه ها و همچنین محصول با کیفیت مرغوب و کمیت مطلو ب را دارد. در ایران( استهبان) برای آماده کردن زمین به منظور کشت زعفران ، در بهار به فاصله یک هفته دو بار قلبه سطحی مینمایند. و سپس با ریختن حدود 15تن کود حیوانی برروی زمین بوسیله دیسک یا ماله کلوخهارا خورد کرده و کود را با خاک مخلوط می کنند و تا موقع کاشت در ماه سنبله زمین را به حال خودش می گذارند. چند روز قبل از کاشت با آبیاری زمین ، برای مرتبه سوم آنرا قلبه می نمایند و پس از کرت بندی و خورد کردن کلوخها، با ایجاد خفره ها  بصورت ردیفی(قطار) به کاشت پیاز در داخل آنها میپردازند. از سال دوم به بعد سالانه 10-15  تن در هکتار کود حیوانی به زمین زعفران زار علاوه میشود. در اسپانیا نخستین قلبه را در زمین های که قبلا زعفران در آنها کشت شده است ، در زمستان با عمق 25-35cm انجام میدهند. قلبه دوم در پایان ماه حمل تا اواسط ماه ثور انجام میشود.و طی آن خاک زعفران زار چندین بار مخلوط میشود. سپس قلبه دیگری با عمق 1015cm انجام میشود.در مرحله نهایی کود حیوانی بصورت لایه ای در سطح زمین مزرعه پخش میشود، تا مخلوط کردن آن با خاک به سهولت عملی باشد و تجزیه کود به کندی انجام گیرد.

4- انتخاب پیاز و زمان کشت زعفران: تکثیر زعفران منحصرا بوسیله پیاز انجام می شود که به عنوان بذر کاشت آن متداول است . انتخاب و تهیه ء پیاز برای کشت اهمیت فراوان دارد ، بطوریکه کمیت و کیفیت محصول زعفران بستگی زیاد ی به جنس خوب ، درشتی و ماهیت ممتاز پیازآن دار د. بناً باید با دقت زیا د، از پیاز های دو تا سه ساله کاملا سالم وبی آسیب و زخم ، درشت ، در اندازه یک فندق بزرگ تا چهار مغز برای کاشت انتخاب نمود.(3) پیاز زعفران را می توان از خا ک بیرون کشید ه به انبار یا مزرعه دیگر انتقال داد ، با توجه به دوره خواب یا استراحت پیاز که از او اخر ماه ثور- تا اواخر اسد ادا مه دارد می توان دراین فاصله نسبت به بیرون  آوردن پیاز زعفران اقدام نمود . بهتر است پیاز ها پس از بیرون آوردن  از زمین کاشته شوند تا پیاز ها ضمن اد امه استراحت در زمین جدید ستقر شوند . از بیرون آوردن پیاز ها در اواخر ماه  اسد باید خود داری شود ، چون دراین موقع بعضی از پیاز ها ممکن – است برای ریشه دادن وجوانه زدن آماده باشند وهر قدر فا صله بیرون آوردن پیاز ها تاکاشت کمتر باشد بهتر است .با وجود آن هم می توان پیاز زعفران را برای مدت چند ماه در محل سرد وخشک با ار تفاع 20-30cm بصورت پخش شده نگهداری نموده ولی این امر باعث عدم توسعه فز یو لوژیکی گلها شده محصول سال اول کشت را شدیدا کاهش می دهد. پیاز زعفران را از موقع خزان بوته ( اوایل ماه جوزا تا اوسط ماه میزان) می توان کشت نمود ولی بهتر است از کاشت پیاز در اواخر ماه سرطان واوایل اسد خودداری شود زیرا در این موقع هوا وزمین بسار گرم است وبیم آن میرود که رطوبت پیاز در وقت جا بجایی از بین رفته وبه آن صدمه وارد شود . بر اساس مشخصات انجام شده بهترین زمان کاشت ماه جوزا می باشد .

5 - نوع ومقدار پیاز زعفران:- طوریکه تذکر بعمل آمد زعفران بوسیله غده ء ساقه که عبارت از پیاز های تیوبر (بنه) می باشد تکثیر می شود واندازهءآن از یک فندق تا به یک چا رمغز متفاوت است . پیاز ها ی انتخابی باید درشت تر، سالم تر وبدون زخم وخرا شیدگی و عار ی ازهر نوع مرض باشند . د رموقع کشت بهتر است لایه یا قشر خشک کف پیاز به همرا مقدار از پوسته آزاد روی پیاز جدا شوند تا جذب آب بوسیله پیاز آسانتر وجوانه زدن آن سریعتر انجام شود . پیاز ها بهتر است قبل از کشت باسموم قارج کش از قبیل سرزان ، تری تیزان ، گرامینون وغیره به نسبت 3000-5000gr برای 100kg پیاز بر علیه امراض قارچی ضد عفونی (تداوی بذری ) شوند . مقداری تخمریزبسته خردی ودرشتی پیازها است وهدف از کشت که  برای چند سال در زمین می ماند فرق می کند واز 3- 10T تن در هر هکتار می باشد . اگر هدف باشد که کشت بالا تر از هفت سال باشد مقدار از تخم ریز 3 تن درهکتار مناسب بوده وهر قدر که بخواهیم زود تر زمین را بشکنیم و پیاز هارا بیرون بیاوریم مقدار تخمریز بیشتر می شود . فواصل کشت معمولا 20- 30cm از هر طرف می باشد وتعداد پیاز انتخابی جهت کشت در هر چقوری (چاله) سه پیاز باوزن متوسط 6gr برای هر پیاز باشد . ودر صورتیکه پیاز ردیفی کشت شود بصورت منفرد با فاصله 9-8cm از یکدیگر به مقدار سه تن در هر هکتار پیا زضرورت است و بهترین پیاز برای بذر وزن  به اندازه ء بیشتر از 8gr  می باشد.     

6- عملیات کشت پیاز زعفران :-کشت پیازها به دو صورت انجام می پذیرد:

A – کشت پیاز ها د ر چقوری (چاله) که توسط بیل حفر میشود. ابتدا چا له های یک رد یف را بابیل در می آرند . داخل هر جقوری طوریکه قبلا گفته شد نظر به هدف از کشت برای چند سال در زمین است از3-5- پیاز قرار میدهند وبعدا خاک چاله ها ی ردیف بعدی را بالای پیاز ها ی رد یف اولی می ریزند وبه این ترتیب تمام زمین را بذر می نماید .

B- کشت ردیفی طوریکه خاک سطح زمین را عمق مورد ضرورت یه مانند جوی توسط بیل وتراکتور بالا ریخته وبعدا پیاز ها را در آن شانده وبالای آن خاک ریخته می شوند. عمق کشت پیاز بین 15-20cm در نظر گرفته شده ودر موقع کشت نمودن سر پیاز باید رو به بالا قرار گیرد . ( پیاز به عمق 20cm     در زمستان از سرما ویخزدگی ودر تابستان از گرما زدگی مصئون می ماند ونیز اگر پیاز به عمق معیین کشت نگردد گل نمی دهد ). بعد از اینکه خاک بالای چاله ها یا ردیف ها انداخته شد زمین ماله میشودتا خاک فشرده شده و بهمین صورت پیازها به خاک میچسپند. زمین کشت شده بهمین صورت تا موقع آبیاری خزان رهامی شود . قبل از آبیاری در حدود 10 الی 20 تن کود حیوانی کاملا پوسیده بابیل یا چهار شاخ به سطح زمین پخش نمایند . در اسپانیا کشت زعفران بصورت دیم (للمی) صورت می گیرد ، پیاز ها ی زعفران در داخل ردیف ها به فاصله 5-8cm از همدیگر کاشته میشود وردیف های کاشت از یکدیگر30-35cm فاصله دارد. پس از انجام عمل کاشت روی شیار ها (چقوری ها) را با ماله پوشانیده وزراعت ردیفی به نظر می رسد.

7- آبیاری مزرعه زعفران :-  اولین آبیاری زعفران در هر منطقه نظر به شرایط آب و هوا فرق می کند . پس از باران کشت پیاز های زعفران که حد ا کثر تا آخر ماه سنبله طول می کشد حدود 10-15 روز بعد از کاشت اقدام به آبیاری مزرعه می نمایند . موقع آبیاری اول ازنیمه ماه میزان تا دهم برج عقرب است . با توجه به اینکه گل کردن زعفران تا حدود ی تابع آبیاری اولیه می باشد لذا برای اینکه بر داشت زعفران با مشکل مواجه نشود آب اول را دربین قطعات مزره با فاصله چند روز تقسیم می کنند تا بدین تر تیب دوران اوج گلدهی قطعات با یکدیگر همزمان نباشد . آب اول زعفران خیل مهم است وتمام نقاط زمین باید به طور کافی ویکنواخت آب بخورد تا گلهای یک قطعه باهم وهمزمان بیرون شود وبعدا ز گاورو( زردنم )شدن مزرعه برای سله شکنی از کج بیل وچهار شاخ فلزی با عمق کم استفاده می شود ومتعا قب آن زمین را ماله می کشند . سله شکستن زمین با عث می شود که جوانه های گل به سهولت بیشتری از خاک بیرون آمده ورشد قوی ومطلوبی داشته باشد .  پس از آبیاری اول به فاصله 15-20 روز بعد از آن اولین گلهای زعفران ظاهر می شوند وبدیهی است که مزرعه زعفران در سال اول محصول مطلوب را نمی دهد ، بعد از ختم چیدن گل در زمین آبیاری نیز انجام می شود واین آبیاری را به اصطلاح دها قین زر تیج آب می گویند. سومین آبیاری بعد از خشاوه وموقع تطبیق دوم کود یوریا به زمین در اواخر دلو یا اوایل حوت داده می شود . از اوایل ماه حمل تا زمانیکه رنگ برگها به زودی مایل شود هر 6-12 روز یکبار آبیاری انجام می شود . آب آخر در درشت شدن پیا ز بسیار موثرمی باشد

8- سله شکنی :- طوریکه اشاره شد بعد از آبیاری اول مو قعیکه زمین گاو روشد سطح مزرعه باید سله شکنی شود . به نحویکه پیاز ها صدمه نبیند بهترین وسایل سله شکنی چهار شاخ فلزی ، کج بیل ، ودر زعفران زار های بزرگ از کلتیواتور که با تراکتور با غی کشیده می شود استفاده می گردد .(2) سله شکنی با عث می شود که گلها به آ سانی از خاک بیرون آیند وکود حیوانی با خاک مخلوط گردد ونیز باعث حفظ رطوبت در خاک شده ودر رشد زعفران کمک می کند .

9- خشاوه مزرعه زعفران :- گیاهان هرزه از طریق رقابت بانبات زعفران از نظر آب ومواد غذایی ونور آفتاب سبب کاهش محصول می شود ، علاوه براین ممکن است درمراحل کاشت وبر داشت زعفران ایجاد مزاحمت نموده ومیزبان تعداد ی ازامراض وحشرات وبخصوص نیما تود باشد . خشاوه مزرعه هرموقعیکه گیاهان هرزه رشد نماید ضروری است . درمزارع زعفران اولین خشاوه بعد از آبیاری دوم انجام می شود این خشاوه باعث از بین رفتن گیاهان هرزه مزرعه زعفران می گردد.  بطور معمول اولین خشاوه بعد از بر داشت گلها ودومین آن در صورت لزوم به فاصله در حدود یک ماه قبل از آب سوم انجام می شود . درمورد مبارزه کیمیاوی با گیاهان هرزه مزرعه زعفران باید با توجه کرد که چون اثر این گیاه کش ها بر روی نبات آزمایش نگردیده لذا حد الامکان به هنگام رشد بوته های زعفران از مصرف گیاه کش های کیمیاوی خود داری شود .

10- کود دهی وتغذیه زعفران :- برای اینکه نباتات بطور طبیعی رشد نموده وبه زندگی خود ادامه دهند به مواد غذایی فراوان وکافی احتیاج دارند که نبات زعفران نیز از این قاعده مستثنی نیست . برای زعفران 20-40T تن کود حیوان در هکتار ، 200kg کود فاسفورس 140kg کود نایتروجن در هر هکتار وتطبیق می شود .البته بعضی متخصصین مقدار 82kg کود پتاسیم دار را نیز در هر هکتار سفارش میدارند . کود حیوانی ، کود پتاشیم وکود فاسفورس قبل از کشت پیاز با قلبه عمیق به زمین داده می شود . کود نایتروجن دار را به دو یاسه قسمت تقسیم نموده ½ ویا1/3 آن را قبل از آبیاری اول و  ½ ویا 1/3  دیگر آنرا پس از خاتمه یخبندان های زمستان به مزرعه زعفران می دهند . کود حیوانی بر علاوه وقت کشت همه ساله ویایک سال در میان قبل از آبیاری اول بر روی زمین پخش گردیده وبعد از آبیاری در موقع سله شکنی با خاک مخلوط می گردد .

11- تناوب زراعتی :- تناوب یعنی تنظیم یا تعیین نوبت ، وتناوب زراعتی به معنی نوبتی کردن دوره های کشت برای محصولات با خصوصیات مختلف نباتات است . بدین لحاظ نبات زعفرا ن 3 تا 5 وگاهی 7 سال وبیشتر در یک مزرعه پا بر جا است ومحصول می دهد ، پس از بیرون آوردن پیاز ها ، قطعا در آن مزرعه نباید به کشت مجدد آن پرداخت . عموما هفت سال به هفت سال زراعت زعفران را تجدید می کنند ، ودر زمینی که هفت مال زعفران بوده است تا هفت سال دیگر زعفران نمی کارند . در این فاصله باید به کشت نباتات دیگری چون غلجات وحبوبات پرداخت . بعضی ها باقلبه نمودن عمیق وزیر رو کردن خاک ،یک یا دوسال زمین را بحال خودش  میگذارند تا خاک تهویه وتقویت شود . زعفران کاران کشمیر یک سال زمین را در حالت بایر رها می کنند وسال دوم گندم می کارند ، وسال سوم به  کشت مجدد زعفران مبادرت می ورزند . زعفران کاران اسپانیای کشت مجدد زعفران زار های للمی را پس از 20 سال وآبی راپس از 10 سال انجام می دهند . کشت مجدد زعفران ، در زمینی که زیر کشت زعفران بوده است ، یقینا نادرست و غیر منطقی به نظر می رسد . حد اقل همان مدتی که عمر زعفران زار بوده نباید به کشت آن اقدام کرد . دراین فاصله ، کشت دیگر نباتات می تواند انجام گیرد . از جمله حبوبات بخصوص با قلا د رتقویت زمین تاً ثیر بسزای دارد . توصیه میشوددر زمینی که هنوز زعفران کشت نشده، همچنین در آخرین سال فاصله برای کشت مجدد در زمینی که قبلا زیر کشت زعفران بوده است ، باید به  کشت با قلا اقدام شود . چرا که با قلا میتواند با ریشه های ظریف وخوشه های بزرگ یا غده های کوچک سر شار ا زباکتریا های مفیده مواد نایتروجن دارد د رزمین نصب کند .

12- گلدهی زعفران :- پس از آبیاری اول به فاصله2تا 3 هفته نظر به درجه حرارت هوا گل های زیبای زعفران ظاهرمی گردند . معمولا دوره گلدادن زعفران در حدود 15-20 روز می باشد . تعداد گلها در روز ها ی اول وآخر کم می باشد . ا زهر پیاز بسته به درشتی وخردی وقدرت وضعف خا ک ممکن است 1-3 گل از هر جوانه تولید شود وتعداد ی از دهاقین از هر جوانه های پیاز تا چهار گل هم شمارش نموده اند.دهاقین مذکور در قطعات زعفران خود در چند نقطه جوانه های پیاز را دیده اند که چند گل دارند وبعدا تخمین کرده اند که سال جاری چه مقدار از محصول از زمین زعفران خود بدست می آورند

طرزوموقع چیدن گلهای زعفران:

بر داشت گل زعفران فقط بادست انجام می گیرد . بهتر ین موقع چیدن گل به منظور حفظ مر غوبیت ،عطرو رنگ زعفران ، صبح خیل زود وقبل از باز شدن غنچه ها می باشد . این عمل می تواند توسط زنان وکودکان نیز  انجام    شود . گلها ی چیده شده داخل سبد ها ریخته شده وبه منازل منتقل می  گردند . یک کار گر در روز های اوج گلدهی در مدت 4-5  ساعت می توانددر حدود 8-10kg  گل را بیچیند . در اوایل دوره گلدهی هر روز یکبار گل چیدن انجام می شود . قابل یاد آوری می باشد که نباید گلها ی جمع آوری شده به مقدار زیاد بالای هم ریخته شود تاگل هاگنده نشده وهمچنان جدا سازی گلها نیز از 10 ساعت تجاوز نکند. مطابق بررسی های انجام شده توسط محققین ایرانی ،تعداد 2173 گل زعفران تازه(با در نظرداشت تغیرات)در حدود 1kg وزن دارد،و اجزای گلهای مزبور در حالت تازه و خشک به مقدار مندرج در جدول زیر گزارش شده است.

جدول شماره (1) اوسط وزن اعضای جداشده گل زعفران در حالت تر و خشک از یک کیلو گرام تازه.

اجزای گلی

 

چگونگی

 

  خامه

 

  پرچم

 

کاسبرگ و گلبرگ

وزن بر   

 

حسب   گرام

 

حالت تر

 

28,93 

 

53,35

 

864,33        

 

حالت خشک

 

 3,26 

 

14,78

  

 98,36         

بر اساس نتایج بررسی شده ، یک کیلو گرام زعفران نوع سر گل (مجموعا کلاله ، بدون خامه ) خشک از 05/ 4kg1زعفران تازه بدست می آید که مشتمل بر 230000 عدد گل است ، ویک کیلو گرام زعفران دسته یادختر پیج (مجموع کلاله وخامه ) خشک از 78/5kg گل تازه که شامل 170000 عدد گل است ، بدست می آید .در یک بر رسی دیگرکه توسط محققین انجام گرفته است ،مقدار گلهای تازه برداشت شده از یک هکتار مزرعه زعفران ، ومقدار زعفران خشک ( به صورت زعفران دسته ) حاصل از این مقدار ، برای هریک از سال های عمر مزرعه ، با عمر 8 سال را مشخص کرده که نتیجه احصائیوی آن در جدول زیر مندرج شده است .

جدول شماره (2) مقدار محصول گل تازه وزعفران خشک (دسته ای) درهر هکتار طی مدت هشت سال.

سالهای عمر  

وزن به

   kg  

 

 

 اول    دوم    سوم   چهارم   پنجم    ششم   هفتم  هشتم    اوسط

 

مقدارگل تازه

 

100   300     600     800    1000    700   600   400      562,5

 

زعفران خشک

 

1,32  3,95    7,8     10,5    13,20 9,15    7,8     5,2        7,36

در مناطق که مقدار گل  زعفران بسیار زیاد می باشد ، عدهء از صاحبان مزارع مبادرت به انتقال گل ها به شهرها می کنند وآنها را به خانواده های پر عایله وکم در آمد می دهند که اعضا ی این خانواده به جدا کردن وخشک نمودن کلاله وخامه پرداخته واز این کار در آمد نسبتا خوبی بدست می آورند.

باز کردن گل زعفران :-

گلهای زعفران بعد از اینکه جمع آوری شد ، به جدا نمودن تا رهای زعفران (کلا له )از گلها در همان روز مینمایند . در صورتیکه زعفران دسته ای خواسته باشیم گل ها ی زعفران را بادست راست گرفته به کمک دست چب سه تار زعفران را از بین گل بیرون آورده در بین دو انگشت (شها دت ومابین )قرار داده وبا دست راست گل را به عقب می کشیم وتار ها جدا می شوند . به همین  تر تیب مقدار زیاد گلها را در بین انگشتان خود جدا نموده وبعدا در روی یک تکه پاک پهن می نمایند وبعدا از اینکه حدود 75% خشک گردید دسته نموده وبه نخ بسته می شود . در صورتیکه زعفران سر گل خواسته باشیم یعنی قسمت های سفید مایل به زرد تار های زعفران باشد یا تنها قسمت های سرخی یاسه شاخها ی زعفران باشد ، در این صورت زعفران ضرورت به دسته نمودن نداشته ومی توان ا زگل ، تار های زعفران را جدانموده وبا لای تکه پهن نمایند .بعضی از دهاقین زعفران کار که زعفران زیاد دارند گل های زعفران را قیچی زده وبعدا به کمک باد پکه گلها را باد برده وتار های زعفران با بسا ک قسمت زرد باقی می ماند وبرای جدا کردن  بساک ا زتار های زعفران ، تار های زعفران را بین چغل انداخته قسمت زرد از چغل بیرون می شود تنها تار های زعفران باقی میماند . معمولا یک نفر 2-3kg گل را در یک روز با ز کرده می تواند.

خشک کردن زعفران :-

خشک کردن کلاله های زعفران همراه با خامه زعفران را بصورت دسته های کوچک ، به روش سنتی قدیم معولا د رآفتاب ، یا سایه یا داخل اطا ق های گرم وخشک انجام می دهند . به این ترتیب که دسته های آماده شده زعفران را برروی پا رچه تمیز با فاصله های معیین می گستراند . به نحوی که جریان هوا در بالای کلاله ها نفوذ کند . زمان این شیوه خشک کردن طولانی بوده ومدت 5-7 روز را در بر می گیرد وبه وقت ودقت زیادی ضورت دارد .

شیوه خشک کردن دیگر به این تر تیب است که روی آتش ذغال یا اجاق گاز بزرگ قرار می دهند ودسته های زعفران را بروی غربال بزرگ یا جالی سیمی با سوراخهای کوچک ، پخش می کند وغربال را به فاصله حدود30-50 cm روی منبع حرارت می گیرند وهر چند دقیقه یک نوبت توده های پخش شده روی غربال را جا بجا وزیر رو می کند . این روش دقت وحوصلهءزیادی را طلب می کند . هر قدر مدت زمان خشک کردن کمتر باشد به همان اندازه کیفیت زعفران از نگاه عطر ، رنگ وطعم بهتر حفظ میشود . بخاطر نایل آمدن به این هدف اخیرا دستگاه ها (ماشین ها) خشک کننده زعفران ساخته شده که برای مدت حدود یک ساعت زعفران را خشک نموده رطوبت آنرا به 10% می رساند . وبعضی از دهاقین زعفران را در کنار بخاری نیز خشک می نمایند . برای اینکه زعفران خوب تولید کرده باشیم بطور خلاصه یاد آوری می گردد که :

1:- صبح وقت قبل ا زاینکه آفتاب تمام سطح مزرعه را بپو شاند اقدام به جمع آوری زعفران شود .

2- گل ها در ظر ف پاک وتمیز جمع آوری وبه محل جدا سازی انتقالداده شود .

3- محل جدا سازی زعفران سرد بوده ، پوشیده ودور از گرد و غبار وشدت تابش نور آفتاب باشد .

4- ا زانبار نمودن زیاد گل ها ونیز قرار دادن آن بروی زمین باید خود داری شود.

5- گلها ی جمع آوری شده از 10 ساعت تا ختم جدا سازی تجاوز نکند .

6- در تمام مراحل بر داشت وخشک کردن باید نظافت کاملا رعایت شود. (12)

بسته بندی زعفران :-

معمو لا بعد از خشک کردن دسته های کلا له ها ، زعفران آماده بسته بندی وعرضه به با زار جهت مصرف داخلی ویا صادرات بخارج می باشد . دراین موقع اغلباً زعفران را در ظرف های محفوظ ومطمئن که نور وهوا به آن راهی نداشته باشد قرارمی دهند ، زیرا ز عفران دارای روغن های فرارکننده بوده در مقابل هوا ونور ورطوبت ،گرمی زیاد فساد پذیربوده وخصوصیات خود را ازدست می دهد . عدم دقت وتوجه در بسته بندی ونگهداری زعفران در شرایط نا مطلوب مو جب  کا هش وحتی از بین رفتن خوا ص آن می گردد . ز عفران به مرور زمان عطروسایر خواص خودرا از دست می دهد ، بطوریکه زعفران های بسته بندی شده در شرایط مطلوب ومراعات کردن نکات لازم برای نگهداری آن پس از پنج سال مقداری زیاد عطر آن کاهش پیدا می کند تا حدیکه قابل مقایسه با زعفران اولیه وتازه آن می باشد . بمنظور جلو گیری ا زفاسد شدن وهمچنین محفوظ ماندن خواص وویژه گی های زعفران ، بسته بندی مطمئن ضروری است . اگر این بسته بندی از نظر شکل وحجم ظاهری زیبا وجالب توجه باشد در بازار ها ی داخلی وجهانی میتواند مو قعیت مناسب برای این کالا ی زراعتی بوجود آورد. بر این اساس بسته بندی آنرا د رظرف المونیمی کوچک ویا بسته های مقوائی، با آستر آلمونیم توصیه شده است .  برای نگهداری زعفران به منظور مصرف د رآ شپز خانه شیشه های بارنگ نار نجی تیره ، ونیز قطی های فلزی با درب محکم مناسب است . ظرف ها یا قطی ها بسته بندی زعفران طوری طراحی ودیزاین گردد که در یک طرف آن گل زیبای زعفران رسم وطراحی ودر طرف مقابل آن به اختصار خواص وموارد مصرف آن را به زبان های مختلف خطاطی کرده ودر ذیر آن وزن خالص زعفران قید شود .

آ فات وامراض زعفران :

بزرگترین آفت زعفران موش است ، هجوم موشها به پیاز زعفران مو جبات از بین رفتن آن هارا فراهم  کرده ومزرعه را به نابودی می کشند . پیاز زعفران به علت شیرین بودن مورد حمله جوندگان از جمله موش وخر گوش قرار گیرد . ودر اثر زخمی کردن پیاز ها با عث فساد وزوال پیاز ها می گردد پیاز زعفران بعد از اینکه توسط جویدن موش زخمی گردید پو سیده واز بین می رود که خسار ه زیا د در مزرعه چندین ساله زعفران وارد می گردد . برای مبارزه با این آفت را های متعددی وجود دارد . از جمله برای مبارزه باموش ها از تکنیک جالبی استفاده می شود طوریکه ابتدا سوراخهای موش را در مزارع زعفران و و مزارع مجاور را با خاک میپوشانندو یک سوراخ را باز نگاه میدارند . سپس یک موتور سایکل را به مزرعه آورده ودر حالت خاموش بودن یک قطعه از تیوپ بایسکل را به طول تقریبا 50-100cm جداکرده سر آن را در دهن سلنسر (لوله اگزوز) محکم می کنند وسر دیگر را در سوراخ لانه موش داخل می کنند وموتور را روشن نموده با فشار دادن اکسلیریتور(accelerator) دود موتوررا داخل لانه موش ساخته وبدین ترتیب موشها ی زیادی را داخل لانه ها از بین می بردند .(2)

روش های دیگر مبارزه باموش در مزارع زعفران ، نیز وجود دارد که قرار آتی مختصرا یا د آوری کی گردد .

1- استفاده از خمیر نان ویا نان آغشته به سم .

2- کشت نعناع در نز دیک زمین زعفران ، چون موش از بوی نعناع متنفر است لذا به زمین زعفران نز دیک نمی شود .

3- مخلوط نمودن مقدار 5kg فاسفورس دور نگ با 8lit خون واستعمال آن در مزرعه.

زعفران مورد حمله قار چها ی طفیلی هم قرار می گیرد ، چنانچه دیده می شود که معمولا پیاز زعفران که در داخل زمین جای داردمورد حمله قار چی بنام (Rhizoactonia Violacea tul)   قرار گرفته پس از مدت کوتاهی می گند د وخسارات زیاد به مزارع کشت وارد می آورد . علایم آن طوری است که لکه های ارزنی شکل سرخ در سطح پیاز تولید شده وپیاز به توده  خمیری شکل تبدیل می گردد.

مبارزه :-تناوب زراعتی صحیح – ضد عفونی نمودن زمین یا سلفر دای کار بن در دونوبت وبا لآخره انتخاب پیاز سالم کرمهای (Ditylenchus Clipoaci) که به کچالو وسیر نیز حمله میکند پیاز زعفران را مورد جمله قرار داده بطوریکه پیاز ورم کرده وبد شکل می شود . مبارزه ونگهداری پیاز ها در آب به درجه حرارت 34-44C0 سانتی گراد – به مدت سه ساعت قبل از کاشتن وضد عفونی نمودن پیاز ها توسط سلفر دای کار بن وآبیاری با آبها ی امونیا دار .(1)

وضعیت تولید زعفران در کشور های جهان :-

در جدول زیر وضعیت وکشت وکار (سطح زیر کشت ، مقدار تولید ، عملکرد ) درسال 2002 میلادی در کشور های زعفران خیز عمده جهان در ج گردیده است . ار قام مر بوط به افغانستان بنا بر گزارش و اقتباس از سایت انتر نیتی خبرگذاری پژواک از سال 2005 میلادی است که جهت ارا یه معلومات به خوانده گان این رساله پیشکش می گردد .  امید است کشور عزیز ما افغانستان جایگاه مناسب ودر خور شان خویش را درمیان کشور های عمده تولید کنندگان زعفران کسب نماید ودر آمد سر شار از این نبات ار زشمند بدست آورند . 

جدول شماره (3) وضعیت تولید زعفران درچند کشور جهان را بطور نمونه نشان میدهد. 

          مقادیر

کشورها

 

سطح زیر کشت

    (هکتار)

 مقدار تولید

    (تن)

مقدار محصول در هکتار (kg)

ایران

  51500

      185

            3,6

اسپانیا

   125

        1

             8

چین

    500

        1

             3

مراکش

    2500

        3

            1,2

هندوستان

   1000

         3

            3

یونان

   1750

          7

            4

افغانستان

     60

     0,834

       10-8 

 
تجارت زعفران

گرانترین محصول زراعتی وگرانبها ترین ادویه جهان زعفران است . محدودیت کشت وتولید که خود ناشی از دیگرعوامل می باشد اصلی گرانی این محصول زراعتی است . اگر چه ار قام دقیق وکامل از کل تولید جهانی زعفران در دست نیست اما با توجه با اینکه به ارقام میزان تولید دو کشور عمده تولید کننده زعفران یعنی ایران واسپانیا دسترسی داریم می توانیم جمع تولید زعفران را در سطح جهان حدود 200Tone تن برآورد نمائیم که بیش از 90% آن متعلق به همین دوکشور ایران واسپانیا می باشد .

علت قیمت بودن زعفران محدودیت جهانی کشت وتو لید است که خود ناشی از عوامل زیر میتواند باشد :

 1- زعفران که به بازار عرضه می شود کلاله های گل زعفران می باشد ، بنابراین جمع آوری آن فوق العاده دقیق ، وقت گیر وظریف می باشد .

2- مصرف تولید آن عمدتا مر بوط  به مصرف بر داشت محصول می باشد که توسط کارگران انجام می گیرد ودست مزد کار گران بالااست . بر داشت محصول شامل چیدن گلها وجداکردن کلاله ها از گلها وخشک کردن وبسته بندی دقیق وظریف آن می باشد . البته مصرف تولید زعفران در افغا نستان در مقایسه با کشور های دیگر ار زان می باشد زیرا نیروی کار در کشور ما زیاد بوده وحتی این مسئله یک فرصت خوب شغلی نیز برای آن ها تواند باشد . تجارت زعفران در سالهای اخیر از رونق فراوانی بر خوردار گشته است . عمده ترین کشور های که مشتری زعفران افغانستان است عبارت از کشور های ایران ، هالند ، سوئید ، جرمنی می باشد . البته در حال حاظر زارعین افغان محصول زعفران خویش را به یک موءسسه سی آر .اس (موئسسه زراعتی که از طرف امریکا تمویل می شود ) می فروشد واین موسسه آنر ا به کشور های اروپایی انتقال می دهد . در حال حاضر قیمت یک گرام 1gr زعفران در افغانستان در حدود 50-200 افغانی می باشد واگر این محصول به بازار های اروپا به استندارد بین المللی برسد در حدود5-10$ دالر قیمت 1gr  آن می باشد .(10)کشورایران با سطح زیر کشت در حدود 41325 هکتاروتولید سالیانه 150 تا 185تن زعفران بابیش از 80% تولید جهانی بزرگتر ین تولید کننده زعفران از نظر کمیت در سطح جهان است . بخش عمده زعفران تولیدی ایران به کشور های مختلف جهان صادر می شود . وجدول ذیل زیر وارد کنندگان اصلی زعفران ایران را نشان می دهد .

    نام کشور

       وزن به تن

 ارزش به ملیون دالر

 امارات متحده عربی

           7,42

               6,21

  اسپانیا

           5,54

               4,71

   ترکمنستان

           11.5

                4,7

  فرانسه

            15,8

                1,9

  ایتالیا

            18,6

               1,6

البته در سالهای اخیر تعداد کشورهای خریداری زعفران ایران افزایش پیدا کرده ودر حال حاضر زعفران ایران به چهل وسه کشور مختلف جهان صادر میگردد  که در صورت تولید نمودن زعفران با در نظر داشت کیفیت وبسته بندی مطلوب مطابق معیار های جهانی ومنطقه ای ، این کشورها می توانند مار کیت مناسب برای فروش ومحصول زعفران  دها قین کشور ما نیز باشند .

+ نوشته شده در  90/09/14ساعت 11:19  توسط ايمل " نظري "  | 

سیتم آبیاری در غله جات

مقدمه:

آبیاری برای چندین هزار سال توسط انسان آبیاری شده ولی فقط در قرن حاضر مطالعات زیادی در مورد روابط آب ، خاک و گیاه صورت پذیرفته است.این روابط ،که معمولاً تحت عنوان مدیریت آبیاری شناخته شده شامل عملیات آبیاری در مزارع وسیع و کوچک میشود. آبیاری نامناسب ممکن است باعث مصارف اضافی آب شود ،مواد غذائی خاک شسته شود و حاصلخیزی خاک را خراب کند ویا اگر آب به اندازه کافی داده نشود کاهش در محصول پدید آید.امروز در حدود %17 یا250ملیون هکتار از اراضی زراعتی جهان آبیاری میشود. توسعه پروژه های جدید آبیاری طی دو دهه گذشته بطور قابل ملاحظه ای کاهش یافته است.آبیاری امکان میدهد تا محصولات متنوع تولید و همچنان استفاده بهتر از خاک های مختلف را میسر ساخت و از این رو نیاز مصرف کننده گان را برآورده ساخت . احتیاجات آب بخصوص درماه های گرم و در دوره رشد غله جات ضروری پنداشته میشود.و در این دوره به عنوان یک عامل محدود کننده محصول به حساب میاید ذخیره آبهای زمستانی و استفاده از آنها در دوران رشد نبات عامل تنظیم کننده درآ بیاری به حساب می آید، بدین وسیله میتوان محصولات متنوع منجمله غله جات را در خاک های مختلف مورد کشت قرارداد.

تاریخچه:

تاریخ بشریت نشان میدهد که آب یکی از فراوان ترین و پایدار ترین ترکیبات است که از قدیم در طبیعت یافت گردیده و از آن به عنوان بزرگترین ماده حل کننده استفاده میکنند.زندگی بشر به معنای واقعی درهم آمیخته است . ظهور تمدن و تشکیل شهرها در حواشی برخی از رودخانه های خاور نزدیک آغازگر دیده است. قدیمی ترین و معروف ترین نقطه جهان در مصر با بیش از5000سال سابقه به منظور آب آشامیدنی ،آب آبیاری و احتمالاً کنترول سیلاب ها بنا شده است درحال حاضر نیز با افزایش روز افزون جمعیت و در نتیجه  افزایش شدید احتیاجات غذائی و پوشاکی مدیریت منابع از اهمیت روزافزون برخوردار است. افزایش سریع نیاز آب در برخی از شهرها منجر به رقابت شدید مصرف آب برای زراعت  و صنعت گردیده است . بطور کلی سه روش عمده برای اعمال مدیریت آب به منظور افزایش مواد غذائی و تولیدات زراعتی وجود د ارد: 

1.ذخیره و نگهداری نزولات آسمانی در مناطق خشک و نیمه خشک.

2.خارج نمودن آب اضافی از اراضی مرطوب .

3.رفع کمبود نزولات آسمانی با افزایش آب آبیاری.(17)

به اثر مشاهده متداوم نموی بهتر نباتات در محیط مرطوب و آبدار فهمیدند که آب باعث نمو پیشرفت در زندگی  و ازدیاد حاصلات نباتات میگردد و آنها از وسایل ابتدایی شان آب را بطرف نباتات شان هدایت میکردند .قسمی که اگر بصورت درست دقیق شود که چاه یوسف در مصر 3700 سال قبل حفر شده بود که در حدود100متر عمق دارد تا به حال فعال بوده و مورد استفاده مردم قراردارد. و همچنین چینی ها به عمق 3600 فت چاه حفر نموده بود. در قدیم مردم از سیستم های کهنه آبیاری استفاده میکردند ولی به اثر پیشرفت علم تکنولوژی امروز مردم از سیستم های جدید و عصری آبیاری استفاده نموده و توانستند که به اثر انجام دادن همین سیستم ها از زمین های بایر و کم حاصل خود محصولات بیشتری بدست بیاورند. با تاسف باید گفت که افغانستان محاط به خشکه بوده ،بارندگی سالانه آن به اندازه کافی نبوده ، که زراعت کشور ما را از آبیاری مزارع شان بی نیاز بسازند.پس ناگزیر هستند برای آبیاری مزارع و باغهای شان شبکه های منظم آبیاری را تدارک وا عمار نماید. در واقعیت امر دریاها،کانالها، کاریزها و چشمه ها آب ، بخش حیاتی ،اقتصادی ،زراعتی و خانگی مردم افغانستان را تشکیل میدهد. ارقام حاکیست که %85آب به غرض آبیاری زمین های زراعتی از طریق دریا ها ،جوی ها تهیه گردیده و متباقی آ از طریق چشمه ها و کاریز ها مرفوع میگردد.

آبیاری یعنی چی ؟

آبیاری عبارت از علاوه کردن آب در زمین بمنظور تهیه رطوبت لازم برای نباتات میباشد.(3) آب فراوان ترین ترکیب روی کره زمین است و ازدیاد یا کمبود عامل مهمی در ثبات یا عدم ثبات تولیدات زراعتی است آب 85 تا90 فیصد وزن تر اعضای بدن گیاهی درحال رشد فعال را تشکیل میدهد و اتلاف شدید آب اغلب گیاهان را از بین میبرد.کمبود یا زیادی آب متداولترین فکتور محدود کننده در تولید محصولات زراعتی دنیا میباشد.مسلماً خشکی مهمترین فکتور محیطی موثر بر رشد و تولید گیاهان زراعتی در مناطق نیمه خشک دنیا میباشد.در بسیاری از نقاط دنیا محصولات زراعتی آبیاری میشود چون مقدار بارندگی برای تولید با مصرف آن  کفایت نمیکند . استفاده از آبیاری  و اداره صحیح خاک، آب و گیاه خود هر یک  علمی جداگانه است .اصولا آبیاری هنگام ضروری است که به منبع کافی از آب چه در روی زمین و چه به توسط چاه دسترس باشد. روشهای جدید که تنها مقدار کمی از آب در قیاس با آبیاری غرقابی یا آبیاری مصرف میشود با موفقیت آبیاری کرده اند که این روش جدید را آبیاری قطره ای یا چکه ای میگویند .

منابع آبیاری:

منابع آب هر قاره با دیگری متفاوت است و به نزولات جوی،تبخیر،آب روان،جریان رودها و ذخیره آب زیر زمینی بستگی دارد. قاره که بیشترین بارش کل را دارد آسیا است که مقدار آن به 32690 کیلو متر مکعب د رسال بالغ میگردد. آب آبیاری بیشتر به وسیله آبهای سطحی ناشی از آب باران یا ذوب شدن برف تامین میگردد. رودخانه های دنیا اغلب از کوهستانهای مناطق خشک و نیمه خشک سر چشمه میگیرند. برف و باران بطور مستقیم و غیر مستقیم منبع آب برای آبیاری به شمار میرود، قسمت از آب برف و باران که به زمین می افتد مستقیماً ذریعه نباتات جذب شده و قسمت زیاد آن توسط نباتات جذب نمیشود و به شکل بودجه های کوچک و یا سیلاب درسطح زمین جریان نموده و بالاخره به دریا ها و ابحار سرازیر میشود و یا قسمت از آن در خاک ذخیره شده و قسمت دیگری آن در منفذ های کوچک خاک به طرف عمق زمین رفته ذخیره میشود. مهمترین و نیرومند ترین آب برای آبیاری به شمار میرود . زیاده از آن قسمت از آبهای روی زمین ویا زیر زمین در اثر حرارت و جریان هوا تبخیر میشود،آب تبخیر شده بالاخره در آینده منبع خوبی آبیاری به شمار میرود.

کیفیت آب آبیاری

آب باران و برف کاملاً خالص است اما هنگام که به سطح زمین و مزرعه میرسد در اثر تماس با خاک و سنگ و عبور از میان آنها املاح محلول وارد آن میشود. مهمترین خصوصیات آن در رابطه با کیفیت آب آبیاری عبارت اند از:

1.مقدار کل املاح.

2.رابطه نسبی سودیم به سایر کتایون ها.

3.غلظت بُر و سایر عناصر زهری برای گیاه.

4.غلظت بی کار نیت.

بدون توجه به منبع،تمام آبهای که جهت آبیاری مورد استفاده قرار میگیرند حاوی نمک های محلول هستند که نوع مقدار نمک های محلول موجود در آب آبیاری بستگی به منشاء و همچنین مسیری دارد که قبل از رسیدن به محل استفاده طی میکنند. آب که برای آبیاری استفاده میشود حاوی املاح محلول است. کیفیت آب آبیاری در مناطق خشک از اهمیت ویژه برخوردار است کمبود آب بخصوص آب با کیفیت یعنی آب خوب یکی از عوامل مهم در توسعه زراعت و اقتصاد است. معمولاً مقدار آب لازم برای تولید هر واحد محصول در مناطق خشک ده  برابر بیش نواحی معتدله است. 

انواع مختلف سیستم آبیاری در غله جات

آبیاری برنج:

اکثراً بذر های برنج توسط سیر آبی مختصر پرورش میابد. جوانه های غلّو برنج وقتی بو جود می آید،که رطوبت کافی موجود بوده،اما سیر آب نگردیده باشد،زیرا که نباتات در این وقت به مقدار زیاد آکسیجن ضرورت دارد. تحت چنین شرایط سیستم ریشه ها نیز خوبتر و بهتر رشد مینماید. برای مرطوب ساختن ابتدائی و ایجاد ذخیره آب در خاک،در مرحله تولید جوانه ها ،چک ها را فوراً بعد از بذر به اندازه 10-15cm توسط آب پر مینمایند. در مزارع بدون گیاهان هرزه ،این طبقه آب تا آغاز مرحله تقسیمات ساقه ها حفظ میگردد. و در موجودیت گیاه هان هرزه مانند شماق سطح آب مزرعه را ازدیاد ساخته تدریجاً به سطح 25cm میرساند.گیاه هرزه شماق تحت این طبقه آب گرم در طول مدت 7-5 روز یا نابود میشود ویا خیلی متضرر میگردد.در این صورت نبات برنج نیز کمی متضرر میشود. اما بعد از آبیاری سطح نور مال آب سریعاً ترمیم  میگردد. برای مبارزه علیه گیاهان هرزه در مزارع برنج ،از مرکبات کیمیایی به پیمانه وسیع کار گرفته میشود. برنج که تقریباً بطور مداوم در شرایط غرقابی کشت میشوند به عنوان برنج غرقابی شناخته شده و ضرورتاً آب دوست است. اکثر ارقام برنج غرقابی به شرایط کم عمق آب سازگار شده اند. به عبارت کلی ارقام برنج غرقابی به عمق کم،متوسط ویا عمق زیاد آب سازگاری یافته اند. عمق آب میتواند به وسیله آبیاری تامین شود و ممکن است سیستمهای تک کشتی یا دو کشتی را شامل شود، یا ممکن است برای کنترول عمق آب یا برای ایجاد عمق بیشتر آب از آب بند که وابسته به باران میباشد استفاده شود. ارقام برنج غرقابی که با عمق کم آب سازگاری یافته اند ممکن است بوسیله عمق بیشتر آب خصوصاً در طی زمان ظهور خوشه(موما ووودگارا1965)صدمه ببینند. بالاترین عملکرد در برنج های غرقابی در عمق های کنترول شده آب حدود15cm یا کمتر بدست میآید.برنج غرقابی تنها محصول اصلی غذای است که میتوان در شرایط آب ایستاده کشت شود.

آب مورد نیاز برنج:

برنج آبزی نیست و از جمله گیاهان آب دوست به شمار میرود.ریشه گیاهان آبزی اصولاً قادر به تولید تارهای کشنده و ریشه های فرعی نیست: در حالی که ریشه برنج هم تار کشنده و هم ریشه فرعی متعدد دارد.آب مورد نیاز برنج از سایر غلات بیشتر است و مقدار آن تابع ورایتی مرحله رشد، طول دوره رشد،بافت خاک ،روش کشت و شرایط آب و هوای است،80% آب مورد نیاز محصول برنج تولید شده در جهان به ویژه در مناطق استوایی،از طریق آب باران تامین میشود.آب مورد نیاز شالی زار های شمال ایران و سایر منطقه ها از آب رود خانه و چاه های عمیق و نیمه عمیق تامین میگردد.

آب مورد نیاز برنج للمی یا دیمه:

برنج دیمه در مقایسه با برنج غرقابی به مقدار آب کمتری ضرورت دارد.هر چند نسبت به خشکی نیز حساس است.بارش به موقع باران های فصلی به ویژه در مرحله رشد نمو،ضروری است.بنابر این توزیع فصلی باران در زراعت دیمه برنج مهمتر از کل بارندگی است. درصورتیکه منطقه بارندگی فصلی کافی نداشته باشد با ذخیره سازی رطوبت در فصل غیر زراعتی و انتخاب ورایتی های مناسب برای دیمه کاری میتوان احتمال شکست محصول را کاهش داد. بطور کلی زراعت برنج برای آنکه محصول کافی تولید نماید،از زمان کاشت تا برداشت با در نظر گرفتن عوامل یاد شده و رقم به حد اقل 20 و حد اکثر 50 هزار متر مکعب آب در هکتار نیاز داشته و بطور متوسط در طول دوره زندگی بین 30000 تا 35000 متر مکعب آب نیاز دارد. مقدار آب مورد نیاز برنج در تمام  مراحل زندگی یکسان نیست بلکه در زمان تشکیل خوشه سنبل و گلدادن آب نقش اساسی در رشد نبات دارد.همچنین در موقع تولید پنجه که قبل از تولید ساقه میباشد وجود آب در پای نبات کاملاً ضروری است و در صورتیکه در مرحله تولید پنجه و ساقه رفتن ،آب کافی در اختیار نبات نباشد برنج حساسیت شدیدی از خود نشان داده و در عملکرد محصول اثر منفی خواهد داشت. مقدار آب مورد نیاز برنج در هر مر حله آبیاری تابع  عوامل زیر است.

1.ضخامت قشر خاک تا محل عمق توسعه  ریشه ها.

2.فاصله دو آبیاری (طوری باید آبیاری گردد که نبات به حد پژمرد گی نرسد).

3.در هر مرحله آبیاری رطوبت در قشر توسعه ریشه ها به حد ضریب نگهداری برسد. بنابراین یک زراعت برنج در شرایط  محصول خوب خواهد داد که در دوره رشد خود از نظر آب کمبودی نداشته و کرت ها به اندازه کافی مملو از آب باشد.عوامل زیادی در مقدار آب مصرفی برنج موثر میباشد که مهمترین آنها عبارت اند از:

·- درجه حرارت محیط:درجه حرارت به خصوص در تابستان تاثیر مستقیم در تبخیر و تعرق و مقدار مصرف آب دارد.

·- بافت ساختمان خاک:از نظر ریگی بودن و خلل موجد در خاک،در خاک های ریگی خلل بیشتر دارند مقدار آب بیشتر است.

آبیاری گندم:

آبیاری عبارت است از وارد نمودن آب به خاک که گیاه در آن کاشته شده،به منظور تامین رطوبت مورد نیاز برای ادامه رشد و تولید محصول میباشد. چون در اغلب مناطق که گندم کشت میگردد،ریزش باران جهت تامین آب موردنیاز گندم کافی نیست،بنابر این لازم است در نقاط که مقدار باران در طول دوره زندگی این نبات کمتر از 300ویا 350mm میباشد،گندم را در مراحل مختلف رشد آبیاری کرده. برای آنکه مزارع گندم را بتوان بطور کامل آبیاری نمود.لازم است در موقع تهیه زمین و بستر بذر شیب لازم به زمین داده میشود . تا هم آب به مقدار ثابت در تمام سطح مزرعه پخش شده و نباتات بطور یکسان از آب استفاده نمایند و هم از فرسایش خاک توسط آب جلوگیری شود . بنابرین ایجاد نهر های اصلی و فرعی ضروری میباشد.در زمینه زرع گندم زمستانی، در قدم اول ایجاد شرایط  مساعد رطوبت خاک برای بدست آوردن جوانه های غلو و رشد خزانی نباتات ضروری پنداشته میشود. این مطلب وقتی بدست میآید که آبیاری ذخیره وی قبل از بذر صورت گیرد. ماهیت هر یک از این ها در وزن های مختلف فرق دارد. در مناطق که بارنده گی خزانی آنها بیشتر و خاک را عمیقاً مرطوب میسازد، در موثریت آبیاری ذخیره ای کاهش به عمل میاید. در مناطق که دارای خزان خشک و خاکهای شان توسط بارندگی های خزانی زمستانی به اندازه کافی مرطوب نمیگردد. آبیاری ذخیروی برای بلند بردن حاصلات گندم زمستانی اهمیت تعیین کننده  را درا میباشد.این نوع حالت معمولاً والگا، اوکراین، قفقاز و غیره مناطق بو جود می آید.نتایج تجارب متعدد نشان میدهد که آبیاری قبل از بذر مقدار1200-1350 کیلو گرام حاصل گندم زمستانی را در یک هکتار تأمین مینماید، که به اندازه450-600 کیلو گرام فی  هکتار نسبت به بدون آبیاری بیشتر میباشد. حاصلات بعد از آبیاری ذخیره وی تخفیف نمی یابد، اما اکثر اوقات نسبت به مقدار حاصلات که در زمین شد یاری بدست میاید بیشتر میباشد. نورم آّبیاری ذخیره وی به ارتباط شرایط اقلیمی و محیطی 1000-1500 متر مکعب فی هکتار میباشد. نورم آبیاری ذخیروی در شرایط دشتی خشک و نیمه بیابان به 1700 – 2000 متر مکعب فی هکتار میرسد. در مناطق که بازنده گی زیاد است ، در سالهای معمولی آبیاری تکمیلی لازم نیست و در ناطق که باران ، این نوع آبیاری باعث جلوگیری از نوسان و عملکرد میگردد. از عدم موفقیت تولید محصول جلوگیری به عمل میآورد. مطالعات که در قسمت های مرکزی امریکا صورت گرفته حاکی از آن است که :گندم از اول بهار تا مرحله رسیدن خود ، روزانه به 3 -5 ملی متر آب نیاز دارد. و بنا بر این در مناطق که بارنده گی در این دوره کافی نیست ، باید از آبیاری تکمیلی استفاده شود.برای تعیین مقدار آب مورد نیاز و زمان آبیاری گندم ،باید برخی از عکس العمل های اساسی که این گیاه نسبت به رطوبت خاک از خود شان میدهد در نظر گرفت:

1.از زمان سبز شدن تا تکمیل پنجه زنی ،گیاهان جوان گندم آب مصرف نمیکنند.

2. نیاز گیاه به آب در طول دوره حد اکثر رشد نموی آن که همزمان با طویل شدن سریع ساقه ها است ،به سرعت افزایشی میابد.در زمان تشکیل سنبلچه ها،عکس العمل رطوبت باعث کاهش تعداد آنها در سنبلچه خواهد شد.

3.بیشترین دوره خشکی ،اغلب در زمان گل دهی و تشکیل دانه واقع میشود. در طول این دوره تبخیر و تعرق افزایش میابد .و مقدار بارندگی کم است و این دوره همزمان با حد اکثر نیاز گیاه به رطوبت میباشد. اصولاً%75 آب که توسط ریشه های گندم جذب میشود،از عمق تا90cm  صورت میگیرد ،بنابراین عمق 120cm حد اکثر عمق است که عملاً میتوان آنرا مرطوب نمود.در مناطق که بارندگی کم است،بهترین نتیجه و اقتصادی ترین راه مصرف آب زمانی حاصل میشود که قبل از کشت،خاک تا عمق 90-100cm در حد ظرفیت زراعتی مرطوب شود. این موضوع کلاً احتیاج به 100-150cm آب دارد. در این حالت نبات بطور سریع و یکنواخت جوانه میزند. معمولاً بجز در شرایط استثنائی ،تا زمانی سنبله رفتن ،آبیاری اضافی لازم نیست و تبخیر و تعرق نسبتاً پائین است و در این دوره حد اکثر نزولات تغییر شکل میشود. در موارد که لازم باشد،به هنگام ظهور اولین سنبله ها،دومین آبیاری صورت میگیرد.سومین آبیاری در طول تشکیل دانه ها ممکن است لازم گردد. در جدول زیر ضرورت آب گندم خلاصه شده است:

    دوره                 مرحله رشد                       مقدار آب(mm)       منبع آب

میزان – عقرب       قبل از کشت                       150-100               آبیاری

قوس – جدی          سبز شدن تا پنجه زنی          100-50                بارندگی

دلو –حوت             پنجه زنی تا گل دهی           150-100        بارندگی+آبیاری

حمل-جوزا                 تشکیل دانه                       50               بارندگی یا آبیاری

بصورت عموم گندم به سه مقصد آبیاری میشود:

I - طرق آبیاری:

1.کرتی با فاضلاب: در بیشترین نقاط و بخصوص نقاط جلگه ای،آبیاری،به طرز کرتی با فاضلاب معمول است.در این طریقه برای آبیاری،کرت های به طول 50-100m ویا بیشتر و به عرض 2-4m درست میکنند.آب از جوی اصلی به این کرت ها هدایت میشود و سپس از چند ساعت طول کرت را طی نموده به آخر کرت برسد و چند ساعت نیز از پائین کرت خارج شود در صورتیکه زمین شیب زیادی داشته باشد معمولاً هر 10-20m طول کرت،یک مرز عرض میبندند تا آب از روی زمین نود بلکه قدری در سطح زمین بماند و در خاک بهتر نفوذ کند.

2.کرتی بدون فاضلاب :طرز دیگر آبیاری که در نقاط کوهستانی که دارای اراضی زراعتی محدود میباشند معمول است.در این نقاط کرت های به عرض 2-4m و طول20-30m با مرز های بلند بنا میکنند. در موقع  آبیاری آنقدر آب آبیاری وارد کرت ها میسازند تا کرت ها از آب پر شود. آنگاه مجرای ورودی آب را میبندند،به این طریقه آبیاری،آبیاری استغراقی نیز اطلاق میکنند.

3.آبیاری استغراقی بدون مرز بندی:در سیستان به علت مسطح بودن فوق العاده زمین ها و نیز شیب بسیار کم آنها ،آب رودخانه را بر روی ز مین های بدون مرز رها میسازد تا آب رود خانه  آنقدر که در توان خود دارد،در سطح زمین پیشرفت کند و مساحت زیاد را بپوشاند.

II- تعداد آبیاری:

در زراعت آبکار،گندم یا به سبک هرم کشت میشود ویا به سبک خشکه.در هرم کاری ابتدا زمین آبیاری میشود و سپس به کشت گندم اقدام میکنند.در خشکه کاری پس از اتمام کشت گندم و کرت بندی به آبیاری اقدام میشود. دهاقین معتقد اند که آب هرم باید لا اقل مدت 24 ساعت از روی زمین بگذارد تا رطوبت کافی برای نموی دانه ها فراهم گردد.در منطقه مذکور بعد از آب اول دیگر به زمین گندم آب میدهند تا نزدیک بهار و بهنگام شروع به ساقه رفتن گندم ،ولی در صورتیکه در این بین باران نبارد و ها به گرمی گذرد آب دوم را در مرحله پنجه انداختن گندم میدهند.آب سوم را در مرحله ساقه رفتن و آب چهارم را در مرحله سنبل رفتن و سر انجام آ پنجم را در موقع دانه بستن به زراعت گندم میدهند.در زراعت خشکه کاری پس از کشت بذر و شخم زدن زمین اولین آب را به زمین گندم میدهند.آب اول بنام شخم آب و آب دوم که بمنظور یکنواخت سبز کردن و رشد بهتر بته ها به زمین داده میشود پس اسامی آب های گندم در زراعت خشکه کاری به این شرح میباشد:

1.شخم آب .

2.شکر آب .

3.ساق آب.

4.خوش آب.

5.داناب .

III –مقدار آب مورد نیاز گندم:

برای گیاهان یکساله مانند گندم ضریب تبخیر از موقع جوانه زدن تا به هنگام رشد کامل گیاه اندازه گیری میشود.مواد خشک در مورد گندم شامل قسمت های روی زمین و نیز قسمت های زیر زمین مانند ریشه میباشد. کمبود رطوبت در بستر بذر گندم های خزانی غالباً مناسب جوانه زنی را با مشکلات روبه رو میکند. در اوایل فصل و قبل از کاشت گندم،اگر باران نبارد بذر افشانی ممکن است در بستری خشک انجام بگیرد،در این شرایط اگر در اواخر خزان بارندگی شود جوانه ها به دلیل پائین بودن های هوای محیط نمیتواند به اندازه کافی رشد کرده بته های قوی تولید کنند و به ناچار در معرض خطر سرمای زمستانی قرار میگیرند و اگر برای جوانه زنی یا رشد اولیه جوانه ها رطوبت قابل مصرف به اندازه کافی در دسترس نباشد و بذر های جوانه نزده یا جوانه زده ممکن است بپوسند.یا در معرض صدمات ناشی از سرمای زمستان قرار بگیرند.

آبیاری جواری:

توسط تحقیقات به اثبات رسیده که برای تولید 3000-2700 کیلو گرام حاصل دانه و21000-18000 کیلو گرام کاه تازه،نبات جواری5000-6600متر مکعب آب به مصرف میرساند، که قسمت اعظم یعنی%73-55 آنرا آبیاری تشکیل میدهد. موثریت آبیاری جواری ،به تقسیمات مساویانه آب در مرحله قبل از بذر و در مرحله نموی مربوط میباشد. آبیاری ذخیروی به مقصد ازدیاد ذخیره رطوبت در طبقه 1.5-2m خاک قبل از بذر تامین جوانه های غلو و انکشاف بهتر نباتات در مرحله ابتدائی آنها بر آورده میسازد. جواری دارای دوران حیات نموی دوامدار بوده ،به همین اساس در تولید حاصل بیشتر آن،آبیاری نموی رول دارد.درصورت تعیین اوقات آبیاری ،باید قانونمندی مصارف آب آن از روی مراحل نموی در نظر گرفته شود.با اساس رشد و ایجاد اعضای تولید کننده میوه ،در مصارف آب متوسط شبانه روز فوراً تزئید بعمل میآید و تا مرحله بحرانی ،که 12-7 روز قبل از کشت شدن  تاجها آغاز میگردد و تا30 روز ادامه مینماید،به60 متر مکعب میرسد و در یک عده از حوادث به 100-90 متر مکعب فی هکتار تصادف میکند. این مرحله توسط انکشاف اعظمی جهاز برگ ها،نموی بیشتر کتله تازه و تجمع مرکبات خشک ،سریع میشود.از مرحله شیره تا پخته شدن مکمل دانه ،در مصارف آب کاهش زیاد به عمل می آید. درصورت تهیه کردن سیستم آبیاری،ضروریست مرحله زیادترین مصارف آب جواری و سرحدّ مجاز کاهش رطوبت خاک قبل از آبیاری،در نظر گرفته شود.(5)

مقدار آب مورد نیاز جواری:

جواری گیاهی است یکساله و با رشد خیلی زیاد ارتفاع ساقه های آن نیز نسبتاً زیاد بوده و از طرف برای رشد و نمو و تولید محصول کافی لازم است در مناطق گرم و معتدل کاشته شود بدین منظور یکی از مسایل مهم و قابل توجه در مورد جواری تامین آب مورد نیاز آن و همچنین مراحل مختلف آبیاری این گیاه است. در مناطق که در طول دوره رشد آن ،بارندگی کامل برای تامین مقدار آبی که این گیاه احتیاج دارد. ریزش نداشته باشد،میاید مزارع جواری را به موقع آبیاری نمود. مقدار آب و مراحل آبیاری بسته به شرایط جوی محیط ،بافت خاک و مقدار رطوبت موجود در خاک دارد  وبا در نظر گرفتن درجه حرارت محیط هر 7 تا12 روز یک بار باید آبیاری نمود. هر گاه در مراحل آبیاری و مقدار مصرف آب دقت کافی به عمل نیاید و آب به اندازه کافی  در اختیار ریشه جواری قرار نگیرد، گیاه تشنه مانده و در صورت که این وضع ادامه یابد نبات به نقطه پژمرد گی رسیده و اگر زمان کمبود آب مصادف با گل دادن نبات باشد و این مدت تا دو روز ادامه یابد عملکرد تا %22 کاهش پیدا میکند. و هر گاه کمبود آن تا مدت 6 روز ادامه یابد مقدار کاهش محصول به %50 خواهد رسید.

مهمترین و حساس ترین مراحل آبیاری جواری عبارت اند از :

1.مرحله تولید جوانه .

2.مرحله ساقه رفتن.

3.مرحله پیدایش گل نر.

4.مرحله پیدایش گل ماده .

5.مرحله تشکیل دانه ها.

6.مرحله شیری شدن دانه.

بنابر این در مناطق معتدل و در ماه های بهار،جواری را هر 8 تا12 روز و در تابستان هر 7 تا10 روز و در مناطق گرم در فصل بهار هر 7 تا10 روز و در تابستان هر 5 تا 7 روز یک بار باید آبیاری نمود.

آبیاری جو:

چون دوره زند گی جو کمتر از گندم است به همان سبب احتیاج جو به آب و آبیاری کمتر میباشد براین اساس در نقاطی که آب بهاره فراوان ندارند و ضمناً در بهار محصول گندم دستخوش حمله سنی قرار میگیرد،کاشت جو بر گندم برتری دارد. بویژه که جو قریب 20 روز زود تر از گندم قابل برداشت است . اصولی کلی آبیاری جو،شبیه آن چه در مورد گندم گفته شد میباشد تحت شرایط مساعد و در حالتی که حاصل خیزی خاک مناسب باشد.جو از نظر مصرف آب از سایر غلات مناطق معتدل کارائی بیشتری دارد و برای تولید هر کیلو ماده خشک به 300 تا400 لیتر آب نیاز دارد. اگر جو بطوری موقت تحت عکس العمل رطوبت قرارگیرد و مجددا رطوبت برای آن تامین شود اثر سوء عکس العمل ،با رشد سریع آن پس از تامین مجدد رطوبت جبران خواهد شد. رشد سریع پس از تامین رطوبت ،در اثر تجمع قندها در طول دوره رشد نمو بوده و این پدیده حالت کلی دارد.و منحصر به جو نمیباشد. عکس العمل رطوبت در طول دوره بین گرده افشانی و رسیدن دانه ها ،باعث کاهش قابل ملاحظه وزن دانه ها میشود.اگر رطوبت در مراحل اولیه تشکل دانه ها حادث شود، اثر سوء آن بیشتر است و باعث لاغر شدن و چرکیدن دانه ها میگردد .عکس العمل رطوبت، حداقل از سه طریق بر رسیدن دانه ها موثر واقع می شود.

1- از طریق کاهش دادن مقدار رشد دانه ها.

2- توقف زود موقع رشد و در نتیجه زودرس شدن گیاه.

3- تلفات ناشی از تنفس پس از متوقف شدن اسمیلاسیون.

مقدار آب مورد نیاز جو. 

هنگام کاشت تا رسیدن کامل کمتر از گندم میباشد. در زمان کاشت و برای تولید جوانه ،خاک باید رطوبت کافی داشته و حداقل نیاز آبی جو برای تولید جوانه حدود 39 فیصد وزن دانه آن میباشد . پس از اینکه جوانه از خاک خارج شده در مراحل مختلف رشد نیز باید آب کافی دراختیار گیاه قرار گیرد تا بتواند به رشد خود ادامه داده و دانه تولید نماید. مراحل حساس زندگی جو که احتیاج شدیدی به آب دارد عبارت انداز:

1- مرحله جوانه زدن.   2- مرحله ساقه گرفته.  3- مرحله تولید سنبله

4- مرحله تولید گل .     5- مرحله تولید دانه.

جو های بهاری نسبت به جو های خزانی احتیاج کمتر به آب دارند.برای جو های بهاری 3 مرحله و جو های خزانی 4 مرحله تا5 مرحله آبیاری کافی است. نیاز کلی جو به آب در دوره زندگی بین 4 تا7 هزار متر مکعب و برای تولید یک کیلو گرام ماده خشک احتیاج به 518 لیتر آب می باشد .

آبیاری ارزن:

ارزن گیاهی است که در طول دوره رشد به آب زیادی نیاز ندارد.و اغلب در مناطق گرم و خشک کاشته می شود.در مناطق که مقدار ریزش باران سالا نه حداقل 150 تا200 و حداکثر600 تا800   ملی متر باشد ارقام مختلف آن بخوبی رشد و نمو مینماید

آبیاری یولاف:

یولاف یکی از غلات نسبتآ پرمصرف ویا نیاز نسبتاً زیاد از نظر آب بوده و در طول دوره رشد نیاز زیادی به آب دارد. و طبق بررسیهای که توسط Aichele,lehmann به عمل آمده دانه آن برای تولید جوانه حدود 41-40 فیصد وزن خود آب لازم دارد هم چنین برسی shantz نشان داده که برای تولید یکkg ماده خشک احتیاج به 583 لیتر آب داشته و از طرف روز نیز تبخیر از طرق اعضای بدن یولاف نسبتاً شدید می باشد. خاکهای که یولاف درآن کاشته میشود همیشه باید در دوران رشد این گیاه رطوبت کافی داشته باشد هر گاه آب کافی در اطراف ریشه نباشد، به علت کمی رطوبت گیاه به زودی پژمرده شده و نتیجه آن کاهش مقدار محصول خواهد بود. نیاز ارقام مختلف یولاف به آب یکسان نیست هم چنین شرایط جوی محیط نیز تاثیر زیادی در مقدار مصرف آب دارد بعضی از ارقام مانند  A.banzantinoنیاز کمتر به آب داشته و در مقابل گرما مقاوم بوده و جهت کشت در مناطق گرم شمال افریقا،امریکای جنوبی و در مناطق گرم آسیا مناسب میباشد. احتیاج کلی یولاف به آب بیش از گندم و جو می باشد و در مناطق که بارندگی در طول دوره رشد آن به اندازه کافی نباشد. لازم است این گیاه را در مراحل مختلف و حساس رشد مانند مراحل تولید جوانه ،تولید ساقه، تشکیل پا نیکول و مرحله گرده افشانی و سرانجام رسیدن دانه ها به مقدار کافی آبیاری نمود . بطور کلی از زمان کاشت تا رسیدن کامل به 6-تا10 هزار متر مکعب آب نیاز دارد .که حدود 4 تا6 مرحله باید آبیاری گردد.

آبیاری باجره :

جای شک نیست که دهاقین زراعت آبی در بسیاری از مناطق ازجمله ایالات متحده وارد دوره از مدیریت میشود که کمبود آب گیاه زراعتی را نتوان بطور کامل برطرف کرد. تحت چنین شرایطی ،مدیریت کمبود آب گیاه زراعتی لازم است تا کاهش عملکرد به حداقل برسد. آزمودن از نظر توانای بین ارقام نیست به جذب رطوبت ذخیره شده در خاک اختلاف 20 فیصد را مشاهده کرد. تلاش برای بهبود تحمل خشکی از طریق اصلاح نباتات حایز اهمیت و ویژه برای مناطق خشک که فیصدی آب کافی برای  آبیاری هستند میباشد . تحقیقات به نژادی نشان داده که رقم با عملکرد بالا در شرایط مطلوب تحت شرایط عکس العمل نیز محصول خوبی میدهد. آگاهی از رابطه بین تبخیر،تعرق و عملکرد در ارزشیابی روشهای مدیریت آبیاری محدود ضرورت دارد . نقش رطوبت بدون توجه به زمان آن باعث کاهش کار این مصرف آب میشود.البته کاهش زمان بسیار کم بود بطور که عکس العمل تدریج در طول فصل رشد افزایش یافت.تحت شرایط شدید خشکی کاهش عملکرد%51-41بود که ناشی از افزایش تدریجی عکس العمل در تمام طول فصل بود.برای به حد اکثر رساندن کارای مصرف آب پیشنهاد شد که روش آبیاری محدود و مطلوب با استفاده از مقدار آب آبیاری برابر با کسری از کمبود آب خاک هر هفته لازم است تار باعث شود عکس العمل به تدریج در طول فصل افزایش یابد. مقدار کسری آب بستگی به مقدار آب آبیاری مورد نیاز دارد. از طرف دیگر با افزایش مقدار آب، تولید ماده خشک، سطح برگ و ارتفاع گیاه افزایش میابد. افزایش مقدار آب کار آمد مصرف آب را برای کل ماده خشک و عملکرد دانه افزایش داد.

روش های مختلف آبیاری: 

انتخاب روشهای مختلف آبیاری تابع داشتن اطلاعات ذیل است:

1- بارندگی فصلی .

2- نشیب و وضعیت کلی سطح زمین.

3- منبع آب و نحوه توزیع آن.

4- تناوب زراعتی .

5- نفوذ پذیری خاک.

بطور کلی روشهای مختلف آبیاری را میتوان به سیستم های آبیاری سطحی ، بارانی و قطره ای تقسیم نمود.در این بحث خلاصه ای درمورد هریک از روشها گفته میشود. 

I.آبیاری سطحی:

در این روش آبیاری، آب مستقیماً روی سطح زمین جریان یافته و به پای گیاه و اطراف ریشه ها میرساند.این روش آبیاری به سه طریقه غرقابی، جوی و شد یاری انجام میشود. در این سیستم آبیاری آب را به دورانی جوی ها یا دورانی کرت های که بوسیله پشته هدایت میکنند. مراتع، باغات میوه، غلات بویژه گندم ،برنج و سایر محصولات مشابه با سیستم آبیاری کرتی آبیاری میشوند. به دلیل آنکه در روش آبیاری سطحی سرعت نفوذ عمق آبیاری را کنترول میکند،بالصبع مقادیرکمتراز25 تا30 ملی متر آب در هر آبیاری در این روش کار دشواری است. براین اساس مصرف مقادیر کمتر بافاصله های زمانی بیشتر توصیه نمیشود. این روش مخصوصاً در خاکهای بافت سنگین و نفوذ پذیری کم ،یعنی به زمین های که به نگهداری آب درآنها جهت نفوذ کافی در خاک نیاز میباشد مورد استفاده قرار میگیرد.غالباً از این روش جهت شستشوی املاح خاک با نفوذ آب به قسمت های عمیق تر و احیاء و اصلاح زمین های شور استفاده شده و به علت نواقص زیاد سطح زمین غالباً از آن در اراضی مسطح استفاده می شود.

II.آبیاری بارانی:

این سیستم را میتوان به انواع کنترول کرد که آب را یکنواخت تر و دقیق تر توزیع کند. این روش آبیاری کمتر به سرعت نفوذ وابسته است. در هر آبیاری میتوان مقادیر مختلفی آب به زمین داد و مدت زمان آبیاری را میتوان بر طبق نیازهای نبات و موارد مدیریتی نسبتآ به آسانی تعیین کرد. در نتیجه میتوان از این سیستم به مطلوب ترین خاص در زمان جوانه زنی بذر که، مقادیر که از آب آبیاری نیاز میباشد استفاده کرد.تناوب آبیاری به انواع برنامه ریزی میشود که نیاز تبخیر،تعرق محصول را تامین نماید و آبیاری زمان صورت میگیرد که 50 تا60 فیصد ( اصولاٌ بسته به محصول ) آب ذخیره شده قابل استفاده در خاک تخلیه شده باشد. تاسیسات مورد نیاز این روش آبیاری عبارت اند از حوضچه، پمپ آب ،لوله های انتقال آب به سطح مزرعه و آب پاش ها قدرت پمپ ،اندازه لوله های آب رسانی ،ظرفیت و فواصل آب پاش ها از خصوصیات طرح آبیاری بارانی هستند که باید مورد محاسبه قرار گیرند.سیستم لوله کشی آبیاری بارانی ممکن است ثابت و دائمی باشد که بیشتر برای محصولات پرارزش و مساحت های کوچک استفاده میشود.در سیستم ثابت یک لوله اصلی در مزرعه قراردارد که از آن لوله های فرعی منشعب میشوند. برروی هر لوله فرعی تعدادی لوله کوتاه بعنوان پایه آب پاش سوار شده اند. هر پایه بر یک آب پاش منتهی میگردد. نوع دیگری از سیستم آبیاری بارانی را سیستم دائماٌ متحرک یا عقربه ای نامید این سیستم دارای یک لوله بزرگ انتقالی آب است که روی تعداد زیاد چرخ واقع شده و حول یک نقطه ثابت میچرخد. برروی این لوله تعداد زیاد آب پاش قرار دارند. گردش این لوله بدور محور خود دایره وی را به مساحت چند هکتار پوشش داده و آبیاری میکند.معمولاً یک دوران کامل بیش از24 ساعت وکمتراز48 ساعت بطول می انجامد مقدار آبدهی آبیاری بارانی بدون توجه به اندازه و ابعاد سیستم معمولاً ازmm 25- 4 فی ساعت(بسته به نفوذ پذیری خاک) متغیر است مقدار آب دهی در خاکهای بسیار سبک تا50ملی متر فی ساعت میرسد . چنانچه مقدار آبدهی بیش از سرعت نفوذ آب در خاک باشد باعث جبران سطحی آب بروی خاک میگردد باعث تلفات تبخیری در نبات میگردد.افزایش مقدار کم آب در روش بارانی منجر به پائین آمدنی زیاد درجه حرارت خاک میگردد طوریکه درجه حرارت خاک در ساعات نیم روز گاهی تا12سانتی گرید کاهش پیدا میکند.در نتیجه با پائین آمدن درجه حرارت خاک تاثیر سوء دوره کمبود رطوبت در خاک نیز تقلیل میابد. از طرف دیگر بالا بودن گرمای خاص آب سبب میشود که آبیاری بارانی خطر یخبندان های احتمالی را تقلیل بخشید.

بعضی از فواید این روش عبارت انداز:

الف. در زمین های نشیب و تپه ماهور که سطح زمین برای آبیاری سطحی عملی نمیباشد، این روش بطوری کلی تنها روش توزیع آب بصورت مناسب میباشد.

ب. در زمین های که عمق خاک در اثر بالا بودن آب تحت لارضی ویا وجود یک لایه نفوذ ناپذیر یا هر لایه ای که مانع نفوذ آب میشود، محدود شده باشد.

ج. در خاکهای با خلل زیاد ( مثل خاکهای ریگی ) که به دلیل نفوذ سریع آب در خاک، استفاده از سایر روش های آبیاری موجب اتلاف آب آبیاری میگردد.

د. این روش برای گیاهان که ریشه های سطحی دارند و باید مقدار کمی آب بر زمین داده شود مناسب است.

ح. نهر های آبیاری حذف شده و زمین این نهر ها برای تولید استفاده میشود.

و. این روش را میتوان در استفاده از منابع که دارای مقدار کمی میتوان یک روش مقرون به صرفه باشد.

بعضی از نواقص آبیاری بارانی عبارت انداز:

الف. بالا بودن مصرف اولیه تهیه لوازم.

ب. مصرف های اجرای آبیاری معمولاً بیشتر از روشهای آبیاری سطحی است.

ج. هنگامیکه مقدار زیاد فشار آب برای مدت زمان کوتاهی موجود باشد.

د. جا بجا کردن لوله های قابل حمل در مزارع مرطوب دشوار است.

و. در بعضی از شرایط آّب و هوا ممکن است امراض شایع شوند.

ه. مقدار از قارچ کش ها و حشره کش ها از روی گیاهان شسته میشوند.

ز. وزش باد سبب اختلال درآب پاشی شده و در نتیجه آبیاری بطوری یکنواخت انجام نخواهد شد.

ح. پاشیدن آبی که دارای مقدار قابل توجهی نمک باشد سبب سوختگی یا از بین رفتن برگهای گیاه میشود. انتخاب یک سیستم آبیاری برای عوامل بسیاری را دخالت دارند عبارت انداز.

1- توپو گرافی زمین.

2- شکل زمین .

3- نوع خاک.

4- نوع نبات.

5- نیروی انسانی .

اندازه قطرات آب آبیاری بارانی معمولاً یک آب پاش قطر اتی به قطر4-0.5ملی متر به وجود می آورد قطرات درشت تر از این مقدار باید قطرات ریزه تبدیل شوند. قطرات ریزه نزدیک آب پاشی میریزند در حالیکه قطرات درشت در فاصله خیلی دور روی زمین فرود میآیند.قطرات درشت به محصولات ضعیف صدمه میزند وبا تخریب ساختمان سطحی بعضی از خاکها و تقلیل مقدار نفوذ آب به آنها لطمه وارد میسازند.در چنین موارد برای کاهش صدمات تنها باید آب پاشی های را مورد استفاده قرار داد که قطرات ریزه ایجاد میکنند. 

III.آبیاری قطره ای :

برخلاف روشهای آبیاری سطحی، که قدرت آنها در بعضی مناطق دنیا به 6000 سال قبل از میلاد میرسد. آبیاری قطره ای از یک طرف روش جدید و تاریخچه ای کوتاه دارد و از طرف دیگر سابقه آن نیز طولانی است. در آبیاری قطره ای مقدار کمی آب بطوری دایم یا به دفعات مکرر به نقاط مشخص از خاک در مزرعه داده میشود. برای این منظور لوله های پلاستیکی منفذ دار به قطر1-2سانتی متر در زیر جوی های کشت یا در اطراف نبات کار گذاشته میشود. بنابراین روش فقط محدوده ای کوچک اطراف ریشه رطوبت میدهد . ولی از آنجا یکی پتانسیل ماتریک خاک در این منطقه بالاست در نتیجه ریشه ها میتوانند بسرعت آب را جذب کنند. کاهش شدید آب مصرفی بزرگترین حسن آبیاری قطره ای است. از مزایای دیگر این روش آبیاری یکنواخت بودن پتانسیل ماتریک خاک در طول دوران رشد و قابلیت کاربرد آن در اراضی یا شیب تند میباشد. زیرا امکان استفاده از سایر روش ها و جود ندارد.

+ نوشته شده در  90/09/14ساعت 10:51  توسط ايمل " نظري "  | 

سيب

مقدمه :

پیش بینی میشود که تاسال 2015 م جمعیت دنیا به 8 ملیارد نفرودرپایان نیمه اول قرن حاضر به 10 ملیارد نفرافزون گردد . درصورت تحقیق این پیش بینی باید تولید مواد غذائی تاسال 2015 م بدوبرابرمیزان کنونی افزایش یابد . تلاش متخصصین زراعتی دردهه های اخیزباعث افزایش توانائی بشردرتولید مواد غذائی شده است بطوریکه دردودهه اخیرآماروارقام گویای افزایش تولید مواد غذائی بوده است . تولید غذائی ازنوع زراعتی باغی آن درمقایسه با تولید ات حیوانی ازجایگاه اهمیت والاتری برخوردارباشد ، زیرا بیش از% 90 کالوری مورد نیازبدن انسان توسط نباتات زراعتی وباغی مشتمل برانواع مهم غلات دانه ائی نباتات ،غده ائی ، نباتات روغنی ، نباتات پروتینی ، نباتات قندی ، درختان میوه وسبزیجات تامین میشود. درمیان درختان میوه کیله ، نباتات ستروس( Cetrus)  ، سیب ، انگوربخش بزرگی ازسبد غذای مردم را تشکیل میدهد. میوه سیب معطروارزش غذائی آن بالاست ، سیب شامل مواد قندی (c6H12o6) انواع ویتامین ها ، مواد کافی وعناصرضروری قابل جذب میباشد . gr 100 سیب gr84 آب ،gr0،3 خاکستر(کاربن) ، gr14 گلوئید ( گلوکوزوسکروز) ، پکتن ، اسید اسکوربیک وتانین است. خوردن روزانه به دلیل داشتن فلاونوید خطرمبتلا به سرطان وبیماری های قلبی را کاهش میدهد. یک سیب بطورمتوسط حاوی پنچ گرام سلولوزوفاقد کلسترول وچربی است .

تاریخچه :

کشت سیب نسبت به دیگرمیوه ها بیشتررواج داشته واین میوه عالی بسیارقدیم توسط یونانی ها ورومی ها دراروپا وآسیا کشت شده است . امروز این میوه به عنوان یکی ازگسترده ترین میوه های کشت شده درنیم کره غربی مطرح میباشد . تاریخچه پیدایش سیب به ماقبل تاریخ برمیگردد ، بیشترگزارشات درمورد سیب ازطریق گزارشات تاریخ بشری است . مسلم این استکه ساکنین اولیه صحرای ایران ( قفقاز، جنوب روسیه وآسیای غربی ) ازقدیمی ترین پرورش دهند گان درختان میوه ازجمله سیب بوده اند . نام جینس ازکلمه لاتین مالوس (malus) گرفته شده که  اشاره به چید ن سیب درباغ بهشت (Eden ) توسط بی بی حوا دارد . بااین حال برخی ازعلما مسیح فکرمیکنند که انجیرونه سیب میوه ممنوعه بوده که بوسیله بی بی حوا چیده شده .سیب ازانواع های وحشی موجود درآسیا واروپامنشا گرفته به نوع ایکه آسیای ضغیررا تنها مرکزتنوع ژنتیکی سیب میگویند ، بلکه مهد تمدن بشری میدانند درسه قرن قبل ازمیلاد این میوه بوسیله Theophrastus شناخته وپیش ازآن توسط انسان درتمام قسمت های دنیا ازطریق تخم تکثیروکشت گردید . حدود 225 سال قبل ازمیلاد مسیح ارقام بسیارسیب درروم تکثیرمیشد . به اساس آمارمنتشرشده ازسوی سازمان غذائی جهانی(FAO) تولید سیب جهان درسال 1998 حدود 55735 هزارتن بوده که نسبت به سالهای قبل ازآن % 34 ونسبت به اواسط سال های 1997 – 1989 برابر % 17،4 ونسبت به سال های اخیر% 13،4 افزایش داشته است .درسال 2001 م دربین کشورهای جهان ده کشورهرکدام بیش ازیک ملیون تن سیب تولید کرده اند که دربین آنها چین با تولید 21559 هزارتن مقام اول را دارد . این کشوربه تنهای بیش از% 30 سیب جهان را تولید میکند . پس ازچین امریکا با تولید 4636 هزارتن دربین کشورتولید کننده سبب بشمارمیرود . آلمان نیزباتولید 2032 هزار تن مقام سوم جهان را دارد . به اساس گذارش منتشرشده توسط FAO میزان تولید اروپا درسال 2000 م ، 7983031 تن بوده است همین گزارش کشورجمهوری اسلامی ایران را با تولید 1900 هزارتن به عنوان دهمین تولید کننده محصولات باغی شناخته شده ومدعی است حدود %4 ازتولیدات سیب به جهان درایران تولید میشود ومقام ششم را دردنیا بخود اختصاص داده است .

احداث باغ

قبل ازآنکه دریک ساحه باغ ایجاد شود باید احتیاط کامل شود تاجزی ترین اشتباه رخ ندهد ، زیرا یک اشتباه کوچک باعث خساره بزرگ درآینده شده وجبران آن مشکل است . چون درختان مثمرعمرچندین ساله داشته ویک اشتباه اندک سرمایه چندین ساله دهقان را ازبین میبرد .

دراحداث باغ نکات ذیل باید درنظرگرفته شود :

1 – درساحه مورد نظرباید باغ های میوه موجود باشد .

2 – کدام میوه دراین ساحه رشد ونموی خوب وحاصل فراوان میدهد .

3 – منابع آبی وآب فراوان وجود داشته باشد .

4 – بدست آوردن نهالی های میوه وتولید محل آنها معلوم باشد .

5 – درساحه مورد نظربیماری های درختان وجود نداشته باشد .

6 – مارکیت برای فروش وجود داشته باشد وبه باغ نزدیک باشد .

7 – خاک ساحه مورد نظرمناسب باشد .

8 – توپوگرافی خوب داشته باشد تاعملیات زراعتی بخوبی صورت گیرد.

9 – عوامل اقلیمی آن مد نظرگرفته شود .  

موقعیت باغ

درختان سیب نسبتا ً به شرایط خاک بی تفاوت هستند ودردامنه گسترده ای ازمقادیرPH وسطوح حاصلخیزی رشد میکند . آنها حتما ً باید درمقابل باد مراقبت شده ونباید درمناطق پشت درمعرض آخرین سرماهای بهاری میباشند کاشته شوند . برای این درختان زهکشی مناسب ضروری بوده وخاک های سنگین بازمین مسطح باید به گونه محکم تا ازعدم قرارگرفتن سیستم ریشه ها درخاک اشباع شده با آب مطمین شویم .

ساحه احداث باغ

اگرباغبان بخواهد ساحه را باغ احداث نماید واگرساحه مذکورزیاد ه از30 ویا 60 هکتاررا دربرگیرد باید درچقوری ها قبلا ً اقدام نماید وهمچنان درتهیه نهال ها ی مورد ضرورت توجه نماید درغیراین صورت نمیتواند تمام ساحه را دریک زمان نهال شانی نماید درحالیکه وسایل پیشرفته دراختیارهم ندارد .بزرگی باغ به تقاضای میوه آن درمحل ویا داشتن سرد خانه ها میباشد وهرگاه ساحه زیادی را باغ احداث نمود ومیوه بدست آمده ازآن درمحل کمترمورد عرضه به اهالی قرارمیگیرد ویا ازمحل های که نمیتواند میوه را بسبت مشکلات به محل دیگری انتقال دهند ویا توزیع وعرضه آن قیمت خیلی ها کمترباید صورت گیرد . درآنصورت باغداردراحداث باغ ازدرختان میوه که مورد توجه وخواست اهالی میباشد اقدام نماید ویا ساحه کمتری را برای احداث باغ انتخاب نماید . درختان که به ارتفاع بیشترنمو میکند وبه حاصل دهی خویش 7- 5 سال بعد شروع مینمایند . باغداران میتواند با بذرنباتات یک ساله ازقبیل رشقه ، شبدروسبزیجات که باعث تقویه زمین هم میشود درخالیگاه بین دوقطارودو درخت اقدام نمایند . بعضی ازباغداران دروسط فاصله های بین درختان وقطارها نهال های شفتالو را غرس مینمایند ، چون شفتالونظربه سیب زودتر به حاصل شروع نموده واگربالای پایه مادری که عمرآن کمتراست پیوند شده عمرآن نیزکم میباشد. واگرمحصول دهی درختان اصلی میتوانند حاصل ازدرختان شفتالورا بدست آرند ووقتی که درختان اصلی شروع به محصول دهی نمودند درختان را مشکند ومیتوانند ازچوب آن استفاده نیزنمایند وازطرف دیگربزرگی باغ ارتباط دارد به باغدارکه بتواند ازعهده مراقبت آبیاری استعمال کودها برای تقویه درختان، مجادله علیه امراض وآفات زراعتی ، شاخه بی ، نرم کاری سطح باغ وغیره برآید .

انتخاب زمین برای باغ سیب:

قسمیکه سیب ازجمله میوه جات طویل العمربه حساب می آید باید درانتخاب جای کشت نمودن سیب توجه وغورلازم صورت بگیرد ، بخاطریکه با روبروشدن کدام سهو واشتباه متحمل شدن خساره اقتصادی 30 تا 40 درجه سانتی گراد هوا سرد عمومیت دارد درآنجا باید سیب زرع نگردد . به همین ترتیب درآن مناطق که درفصل بهاردرجه حرارت هوا برای همیشه تغیرمیخورد یعنی درمدت کم اختلاف زیادی دراقلیم رونما میگردد برای کشت سیب مناسب نمیباشد . درتابستان خشک وگرم که مدت زیاد داوام کند برای باغ های سیب مضرتمام میشود . درآن مناطق که برای همیشه باد های گرم وسرد میوزد امکان کشت سیب را کم میسازد . درخت سیب باید هیچ وقت درجای چقوری غرس نگردد جائیکه هوا بطورآزاد درآنجا جریان نمیداشته باشد ، بناءً درجا های چقوری یاد شده هوای سرد جمع میشوند وبه درختان سیب خساره زیاد میرسانند . علاوه براین درفصل بهاردروقت گل کردن که درختان تازه به نمو شروع میکند دراین قسم جاهای چقوری باید باغ کم ازکم در17 متربلند جورشود فلهذا دراین طورجاها علاوه برهر24 متربلندی در درجه حرارت هوا از50 -  30 درجه سانتی گراد افزود می آید . برای کشت سیب خاک باغ باید بلند باشد ( 2 متر) وجریان آب وهوا به آسانی درآن امکان داشته باشد آن خاک که بعد ازباریدن باران برای مدت یک هفته آب درآن جمع میشود وراه بیرون رفت نداشته باشد باید برای زرع درختان سیب ازآن استفاده نشود .درزمین سطح بلند بردن آب هم برای درختان سیب قابل اهمیت میباشد . بطورمثال : دروقت گل سیب باید سطح آب درزمین باغ از40 سانتی متر ازسطح زمین کم نباشد . از% 100 خاک باغ سیب باید % 50 آنرا آب و% 50 آنرا هوا تشکیل دهد . این نوع خاک برای ریشه درختان خاک خوب شمرده میشود . علاوه براینکه حاصلات خوب باغ سیب از 5،5 PH تا 5،6خاک تعین میگردد اما PH 5،8 خاک باغ های سیب نیزمفید به نظرمیرسد .  

کشت نمودن سیب :

درختان سیب ازتخم کاشته میشوند اما ازتخم ها خواص حقیقی شان بدست نمی آید ازاینروباید درختان سیب برای همیشه بطورغیرزوجی زیاد شود . قسمیکه سابق درختان سیب را کسی نمیتوانست به شکل قلمه زیاد کند پس ازاین رو زیاد شدن آنها تنها بطورپیوند بود واینک تخم های مخصوص بعضی ازسیب ها یعنی ( خسته ) کشت میگردد . هنگام که نهال آنها قابل پیوند میشد بعدا ً سیب ها قابل دلخواه خود را درآنجا پیوند می کنند که قسمت زیر خاک آنرا بنام Root  stack  وقسمت مثمرآنرا بنام نهالی پیوند یا Scion مینامند . نسلگیری درختان سیب درجریان 50 – 40 سال قبل ازاین اقسام تولید شدند که مفاد زیاد ی دارد . درافغانستان تا به حال ازنهال های تولید شده تخم (خسته ) استفاده میشوند وتنها دربعضی باغ های دولتی ازکارگرفتن این قوریه ها شروع شده است .

پیاده کردن نقشه باغ (Orchard  Layaut ) :

برای کشت منظم درختان میوه نیازبه گونیاکردن ( تخته نازکی سه گوشه که یکی ازآلات هندسی است ) زمین بوده وبرای این منظوریک خط اساسی که میتواند کناریک جاده رودخانه ویا ردیف کشت درخت باشد درنظرگرفته میشود . برای احداث خطوط کشت وفواصل بین ردیف های کشت طناب های گره داربه کاربرده میشود . برای ایجاد خطوط کشت عمود ازمثلثی به نسبت 3 : 4 : 5 استفاده میشود . برای این منظورازطناب های که طول آنها 30 ، 40 و50 متراست یا زاویه  900 درجه قرارداده میشود وبالآخره ازطناب 50 متری برای بوجود آوردن مثلث قایم الزاویه استفاده میشود وخطوط عمودی برخط مبنا یا طناب 30 متری ایجاد میشود .درفواصل معین ایجاد شده چقوری کنده میشود ومعمولا ً نهال های درخت دردوره استراحت به چقوری های ایجاد شده انتقال میشوند . کاشت نهال درمناطق سرد سیردراوائیل بهار ودرمناطق که خطرسرما وجود ندارد میتوان دراواخر فصل رشد انجام داد . درچقوری های ایجاد شده ازخاک سطحی همراه باکود حیوانی وکود های نایتروجنی استفاده میشود . نهال های ریشه دارقبل ازکشت آرایش ریشه میشوند ریشه های شکسته زخمی شده قطع وبریده میشوند ، بعد ازکاشت ، حذف شاخه های جانبی واضـــافه نهــال ضروری میباشد . شاخه های باقی مانده درزردآلو ، شفتالو ، بادام وآلو ازارتفاع 50 - 40 سانتی مترقطع میشوند . درگیلاس ، سیب وناک به حذف قسمتی ازنوک شاخه اکتفا میگردد .

آماده سازی محل شاندن نهال :

1-آماده سازی محل شاندن نهال ها باید حد اقل یک سال قبل ازکشت آنها شروع شود . این باعث میشود که قبل ازرسیدن نهال ها ازخزانه زمان کافی برای انجام کارمافراهم شود .

2-قبل ازشاندن نهال باید به گیاهان که قبلا ً درزمین مورد نظربرای احداث باغ کشت شده اند توجه شود .

مکان های یکی درست نخورده برای احداث باغ درمقایسه بامکان های که قبلا ً باغ بوده اند ودرختان آنها اخیراً ازباغ حذف شده اند بهترهستند .

درصورت جاگزین کردن درختان باغ باید نکات ذیل را مد نظرداشت :

1 – علف کش های باقی مانده درزمین محصول میتواند برای درخت مشکل سازباشد .

2 – پاک سازی زمین ازکشت قبل بیرون آوردن درختان وکنده ها ، سنگ های بزرگ وتاحد ممکن ریشه های پیر باید کنده های درخت وریشه های پیر را ازمحل قد یمی خوو بیرون آورده وازباغ خارج کرد . همچنین باید ریشه های بزرگ را باانجام صفاری بیرون آورد وازمحیط باغ خارج کرد ومحل های صفاری شده را بوسیله خاک مناسب محل دیگرجایگزین وپرکرد . 

–به مدت 3 – 2 سال اقدام به کشت گیاهان ردیفی سبزیجات علوفه ، کود سبز( رشقه وشبدر) وغیره کرد .

–سم پاشی را مرتب انجام داد .

–درگودال های حمل شاندن درخت D A P  قرارداد .

3 – نمونه برداری ازخاک برای آزمون حاصلخیزی وتعین نیازخاک آهک ( کلسیم اکساید ) وکودهای K و P توصیه میشودکه PH خاک مذکوربین 6،8 – 5،8 باشد برای شروع بهتراست PH خاک نزدیک به 7 باشد چون حرکت نزولی معمول است .علاوه براین مقدارفاسفورس خاک باید m  pp 25 ومقدارپتاشیم خاک   m pp 100 باشد .

4 – اگرخاک زیرین نیازبه شکستن داشت بهتراست ازدوقلبه عمود برهم استفاده شود .

5 – درصورت نیاز ،زهکشی سطحی با نصب لوله زهکشی انجام شود.

6 – درمحل های پرباد باید باد شکن نصب شود .

کشید ن گودال برای شاندن نهال ها درباغ :

زمانیکه برای باغ محل انتخاب شده بعدازآن باید زمین اندازه گیری شود تامعلوم شود که برای برای باغ چقوری ساحه موجود است . بعد ازآن ساحه اندازه شده بروی کاغذ یاد داشت میگردد ونقشه باغ درروی کاغذ آماده میشود دراین نقشه کشیدن گودال برای نهالی ها وجویه های آب ، پیارو ها ، اطاق باغدار، گودال برای ساختن کود نباتی یاسبز، جویها ومانند آن بانشانی مشخص شود . نهالی میوه ها درباغ های میوه به اشکال مختلف مثل مربع (چهارکنج ) ، مستطیل ، سه کنج متساوی الاضلاع ، مثلث (بیضوی) وبصورت غیرمنظم غرس میگردد.

1 – مربع شکل : دراینجا نهال ها درباغ بشکل مربع شانده میشود طوری که دراین صورت کارهای زراعتی باغ ایجاد شده به آسانی تکمیل میگردد.

2 – مستطیل : دراین صورت باغ درختان بشکل مستطیل شانده میشود که درباغ بدین شکل تفاوت بین درختان مسافه قطارها را بیشترمیسازد .

سه کنجه : این شکل باغ درواقع شبیه به باغ مربع شکل است ویگانه تفاوت وفرق اینست که دراین شکل یک درخت موقتی دربین هرنهالی شانده میشود. مثل باغ سیب که شفتالو دراین بصورت موقتی غرس میگردد.

مثلث متساوی الاضلاع : نهال های که دراین شکل باغ یک ساحه شش ضلعی را بوجود میآورد درهرگوشه راس ( نوک ) آن یک نهالی غرس میگردد . بدین صورت دراین باغ ازهرشکل باغ دیگردرختان بیشترگنجانیده میشود .

غیرمنظم : این شکل با درکناره ها وحواشی تپه ها وکوه ها واراضی غیرهموارساخته میشود دراینجا بین درختان وقطارها فاصله مساوی درنظر گرفته شده نمیتواند .

مشخص ساختن قطارغرس نهالی ها درباغ :

میوه های مختلف درمسافه های مختلف غرس میشود. اگربخواهیم که فاصله های درختان درباغ درقطارها وغرس آن مراعات شود بنابراین به برخی ازادوات ، مثل رجه کاری ، سیخ چوبی ، چونه ، فیته درجه دار، چکش ومثلث ساخته شده ازچوب ضرروت است ، مثلث چوبی یاد شده باید طوری ساخته شود که یک رشته آن 90 سانتی متروگوشه دیگرآن 120 سانتی متروپهلوی سوم آن 150 سانتی مترباشد . مثلث چوبی قطاردرخت هارا سنجیده میتواند وجای غرس هرنهال بوسیله فیته درجه دارتعین شود .

انتخاب ورایتی

انتخاب ورایتی نیزموضوع مهمی است که باید اساس واصل پروتین میوه قرارگیرد . انتخاب ورایتی های مخصوص برای یک ناحیه معین با شرایط لازم مشکل ترین مرحله را برای تولید کننده میوه ایجاد میکند . باید به وضع پسند بازارورایتی های که دربازارها شناخته شده وقیمت بالاتری دارند . توجه نمود ونباید به دلخواه خود عمل کرد وباید تقاضای بازار را درنظرگرفت . مثلا ً رنگ سرخ سیب که مورد توجه بازاراست وهمچنین سایرمشخصات میوه ها بزرگترین مرحله ومرتبه را درانتخاب ورایتی احرازمیکند ورایتی های یک نوع میوه معین که خیلی خوب رشد میکند درنواحی مختلف فرق میکند .

طریقه شاندن نهال

کندن کاری جای نهال ( Digging  of  Hole ) :

1 – جای نهال بابیل مناسب کنده شود ، نهال قبل ازغرس شدن درمحل سایه دارنگهداری شود وریشه نهال پیچانیده شود واقلا ً برای یک ساعت ویا اضافه ترازآن درآب گذاشته شود .

2 – ازوزیدن باد وازتابش آفتاب ریشه نهال محفوظ باشد .

3 – جای غرس نهال باید 60 سانتی مترعمق و60 سانتی مترعرض داشته باشد البته درخاک های نورمال .

4 – اگروضع خاک مناسب نباشد ( سخت باشد ) باید عمق کندن کاری تا یک متربرسد تاریشه امکان رشد ونمورا پیدا کند .

5 – قسمت بالای خاک ( داخل چقوری ) cm 20 عمق وخاک قسمت دوم (قسمت تحتانی چقوری) بشکل جدا گانه گذاشته شود .  قسمت بالای خاک با gr 500 کود سیاه (DAP) وkg 5 پاروی حیوانی مخلوط گردد .

6 – درقدم اول این مواد آماده شده (پارو ، کود وخاک) به جای غرس نهال انداخته شود ومقدارمتذکره فوق برای فی نهال میباشد .

نها ل شانی وپرکاری جای نهال (Setting the trecand filling the hol) :

1 – غرس درعین عمق که قبلا ً درقوریه نگهداری شده به همان سطح غرس شود تا نهال خشک نشود . درعین حال باید زیاد فروبرده نشود تا ازپوسیده گی آن جلوگیری شود .

2 – همچنان قبل ازغرس نمودن ، ریشه نهال کنترول شود که اگرضایعات دیده باشد ریشه های ضرردیده وشکسته شده دورگردد .

3 – بعد ازتخته غرس نهال درمحل آن آماده شود ونهال طورعمودی گرفته شده درمحل آن غرس شود ودروقت غرس نمودن توجه شود که ریشه ها بالای خاک خوب فرش شود تا نهال تلف نشود ونهال رشد عمودی خودرا طی کرده بتواند ونقطه وصل ساقه با ریشه cm 20 ازسطح خاک بالاترباشد وبعدا ً جای غرس نهال با خاک های قسمت دوم پرشود .

نوت: اگرخاک قسمت دوم قابل استفاده نباشد باید ازروی کردها خاک را جمع آوری کرده ودرجای غرس نهال بیندازیم .

4 – مواد فوق درقسمت تحتانی جای غرس نهال انداخته شود بعدا ً بالای آن درمرحله دوم به ضخامت cm 10 سانتی مترازقسمت دوم خاک انداخته شود تا نهال ازگازامونیا وضایع شدن محفوظ باشد .

5 – بعدا ً خاک دورنهال بطورآهسته فشارداده شود تا دورنهال هموارشود تا اینکه ریشه نهال به خاک تماس پیداکند ومستحکم گردد ودرعین حال دروقت غرس نهال توجه خاص صورت بگیرد که نقطه وصل ریشه باساقه به استقامت وزیدن باد های حمل عیارباشد .

شاخه بری (Pruning)

بعد ازطی مراحل فوق الذکرشاخه بری نهال به ترتیب ذیل اجرا میشود :

1 – درقدم اول نهال غرس شده سیب به ارتفاع cm90 ازسطح زمین قطع گردد.

2 – ازارتفاع cm60 ازسطح زمین ویا به اندازه یک زانو پاینترشاخه ها را قطع نماید .

3 – درصورت که نهال غرس شده سیب باشد درقسمت بالای ساقه مرکزی نهال یک دانه جوانه یا پندک میباشد دوجوانه پاینترآنی قطع گردد.

4 – عملیه فوق دو فایده دارد اولی اینکه درخت رشد وشکل درست ومنظم خود را میگیرد ،وازمقابله با پندک اصلی جلوگیری میشود .

آبیاری (Irrigation )

1 – برای آبیاری درست نهال ازخاک های اطراف نهال به قطریک متر(m1) احاطه دایروی ترتیب شود بعدا ً به ارتفاع cm10 آبیاری شود .

2 – بعدا ً به تعقیب آبیاری نظربه ضرورت آب وهوا ونوعیت محل صورت بگیرد وآبیاری فوق به مامجال میدهد که خالیگاه ها درعمق پرشود وریشه به خاک درتماس گردیده وبه تغذیه ورشد خود شروع کند .

شرایط اقلیمی مناسب برای کشت سیب

درخت سیب میتواند درآب وهوای متنوع کشت وپرورش یابد به عباره دیگر دارای سازگاری بسیارزیاد ی میباشد ولی بهترین شرایط رشد وتولید آن عبارت است از:

1 – آب وهوا :  درجه حرارت ازفاکتورهای مهم تعین کننده مناطق کاشت درختان سیب است . اگردمای هوا درزمستان پائین تراز35 درجه سانتی گراد برسد خسارات زیادی به درخت وریشه آن وارد خواهد شد وچنین مناطق عملا ً برای پرورش سیب مساعد نخواهد بود . درمناطق که سرمای دیررس بهاری دارند یعنی درزمان شکوفه کاهش دما زیاد است باید ازکشت وپرورش سیب پرهیزشود. درمناطق که حد اقل مدت 1000 ساعت درمجموع دمای زیر 7 درجه سانتی گراد دارد باید سیب را پرورش دهیم .سیب درتمام طول عمرخود به آب کافی نیازدارد وآبیاری درمراحل زیراساسی است :

a  - قبل ازشگوفه کردن .

b  - بیست رزوپس ازگل کردن .

c  - بعد ازریزش میوه درجوزا .

d – بیست روزقبل ازبرداشت میوه .  

2 – خاک : خاک مهمترین عامل درتولید سیب است ونوع خاک تعین کننده نوع پایه میباشد والبته شرایط آب وهوائی نیزباستی برای پایه پیوندک(scion) ورایتی سازگارباشد . سیب خاک های شنی ورسی عمیق با PH خنثی ومایل به اسیدی را دوست دارد وPH مناسب برای سیب بین 7،5 – 5،7 است ولی میتواند PH حدود 4،8 را نیزتحمل نماید  وحد اکثرPH برای سیب 8 میباشد ولی دراین محدوده ها عملکرد شدیدا ً کاهش میابد ریشه درخت سیب به آکسجن نیازفراوان دارد ولازم است میزان خلل خالیگاه خاک زیاد باشد همچنین وجود 3 – 2 درصد هیومس درخاک لازمی است .

روش های جلوگیری ازسرمای بهاری

1 – انتخاب ارقام دیرگل : درمناطق که خطرسرمای دیررس بهاری است باتوجه تاریخ گلدهی ارقام مختلف یک نوع درخت میتوان ازارقام دیرگل استفاده کرد . این ارقام با توجه به دیربازکردن گل ، سرماهای دیررس بهاری مواجه میشوند .

2 – ایجاد دود برای کاهش تشعشع : درسیب هایکه احتمال بروزسرما میباشد میتوان با سوزاندن کاه ومواد دیگرایجاد دود درهوای بازگردید .ذرات  معلق درهواهرقدربیشترباشد انعکاس حرارت به سقف آسمان تقلیل میابد . زیرا تشعشع حرارت (Radiation) که باطول موج های بلند به طرف آسمان منعکس میشود توسط ذرات معلق هوا جذب شده وحرارت هوای باغ را حفظ میکند .

3 -  گرم کردن باغ توسط بخاری باغی : کارگذاشتن بخاری باغی درقسمت های مختلف باغ وسوزاندن مواد همچو چوب ، نفت یا گازوتیل موجب گرم شدن باغ میگردد . این روش درمناطق سرد سیر ممکن است تاثیر زیادی نداشته باشد اما درمناطق نیمه گرم سیر مثلا ً درباغات مرکبات (خاندان ستروس ) وغیره میتواند موثرواقع گردد .

4 – استفاده ازماشین های مولد باد : نصب ماشین های مولد باد دربالای پایه ها ( ستون بلند که درزمین برپاکند ) که هوای گرم وسرد را مخلوط میکنند میتواند ازکاهش حرارت هوای باغ جلوگیری کند .

5 – ایجاد باد شکن دراطراف باغ :  کشت درختان باد شکن همچو خیاروغیره درجهت شمالی که باد های سرد میوزد موجب محافظت درختان میوه ازسرما میشود .

مدیریت باغ

1 – بعد ازین که درختان کشت شدند باید مدیریت کلی ادامه یابد . این مدیریت مشتمل برمهارت های مدیر یکی باغ توسط مالکین یاباغداران ، مدیریت سطح باغ ، مدیریت نگهداری ومدیریت شاخه بری درختان به این معنی که مخشص شود که چه کسی درختان را کشت ، نگهداری وشاخه بری میکند . مدیریت کود دهی به این معنی که مشخص شود چه کسی کود دهی را مدیریت میکند وچگونه ؟ و درنهایت آب وآبیاری است .

2 – اگرباغ بخوبی طراحی وکشت شده باشد ، مدیریت کلی آن آسان تراست.

3 – طول دوره حیات یک باغ معمولا ً همین که سن درختان زیاد میشود ، اندازه میوه ورنگ درختان سیب روبه زوال میرود . طول دوره تولید یک باغ سیب درشمال ومرکزایالات متحده امریکا حدود 25 – 20 سال است . دراروپا وبرخی جاها باغ ها دریک جدول تناسب 10 تا 15 ساله جاگزین میشوند .

راهنمای عیب یابی باغ سیب

1 – علل عدم میوه دهی : درختان سیب میتواند یکی ازعوامل صدمات سرما به جوانه ها مشکلات گرده افشانی درنتجه وجود هوای به کمبود حشرات ویا ضعف منبع گرده باشد . سن درخت وحاکمیت شرایط نونها لی دردوره اززندگی نبات باشد . درباغ سیب اگرچه شاخه بری سنگین میتواند ازنظررویشی مفید باشد با این حال ممکن است بسیاری ازجوانه های میوه شاخه بری شود ومقدارمیوه دهی را شدیدا ً کاهش دهد . مراقبت ضعیف ووجود فراوانی شاخه های عمودی روی درخت ازدلایل دیگری عدم میوه دهی درختان سیب محسوب میشود .

2 – دلایل عمومی کیفیت پائین میوه دردرختان سیب : درصورت که قلمه دراثرسرمای زمستان صدمه ببیند یا ازبین برود تولید میوه ازاین نهال های تخمی با کیفیت پائین همراه خواهند بود . ازدلایل دیگری کیفیت پائین میوه میتوان به انجام کشت درزمین کشت های رها شده ویا به شرایط بد رشد درخت به دلیل قرارداشتن آنها درمکان های نامناسب ویا حتی عدم دقت درنوع ورایتی کشت شده درزمان احداث باغ واستفاده ازورایتی های درجه 2 درآن هنگام اشاره کرد .انتخاب ورایتی براساس بازارپسندی ، سازگاری به اقلیم محلی با توجه به سرما وطول فصل خصوصیات مطلوب فرهنگی ومقاومت به آفات وبیماریها انجام میشود . درانتخاب نوع نهال ودرخت آتی باغ باید بسیاردقت کرد چون بازگشت اقتصادی سرما یه گذاری دراحداث باغ سیب کند است . معمولا ً 25 سال به طول می انجامد تا باغ های سیب به تولید اقتصادی مطلوب میرسد . ازطرف دیگر درمورد سیب نیازشدید به حمایت خصوصی ودولتی برای تحقیقات برای بازگشت سریع سرمایه میباشد .

+ نوشته شده در  90/09/14ساعت 10:17  توسط ايمل " نظري "  | 

بررسی خسارات ناشی از چرای حیوانات در جنگل

مقدمه

خداوند متعال را شکر گزارم که فرصت غنیمت دست  داد تا سیمینار تحت عنوان بررسی خسارات ناشی ازچرای حیوانات در جنگل تهیه نمایم  امید است موضوعات  این سیمینار علمی مورد پسند  وعلاقه خواننده گان عزیز قرار گیرد .انسانها از دیر زمان با جنگل وطبیعت  سروکار داشته اند حتی جنگلات راپناه گاهی برای خودمیدانستند اقوام مختلف اهمیت جنگل ودرخت رامیدانستند .د رجنگلها مرد ما ن قدیم برا ی ساختن سرپناه ا زچوب د رخت ا ستفاده میکرد ند. مر دما ن قد یم برا ی جنگل ا همیت خاص قا ئیل بود ند وقا نونها ی مختلف برا ی جنگل صا د ر میکرد ند . تا ا ینکه د رقرن های   ا خیر مکاتب مختلف برای تربیه جنگل با نبا تا ت بوجود ا مد وا رزش سرما یه جنگل روزبه روز روبه  فزونی گذ ا ش  امروز ا زجنگل ا ستفا ده سرشار میشود ا ما د ر طی زما ن به قطع بیرویه وچرای بیرویه درجنگلات پرداختند که درنتیجه سبب ازبین رفتن قسمت جنگل گردید . اگر جنگلات ازبین برود هوا تصفیه نمیشود .جلو گیری ا زسیلا ب ا مکا ن ندا رد .پناه گاه حیوا نا ت وحشی ا زبین میرود.هوا آ لوده شد ه سبب ا مرا ض گونا گون ا نسا نها وحیوا نات میگردد خاک بیشتر د رمعرض فرسا یش قرا ر میگرد مرد م که در دهات ونذ یکی جنگل زند گی میکنند. وقتیکه جنگل ا زبین رفت ا نها به شهرها سرا زیر مشوند که ا مکا ن زندگی د رشهرها دشوار میشودکه این خود سبب مشکلات مرد م دهات و شهر ها میشود . بنا ً   د رین    سیمینارموضوعات که ا زچرای حیوانات به جنگلات خساره وا رید میکنند بررسی ومطا لعه میگردد.

تا ریخچه جنگل شناسی جهان :

علم جنگل شناسی اولین  بار د راروپای مرکزی به وجود آ مد و بعد کم کم در سا یر نقاط دنیا تو سعه پیدا کرد.تحول علم جنگل شناسی هنوز هم  ا د ا مه دا رد ودرآینده نیزاد امه خوا هد یا فت.   قدیمی تر ین  کا ر مر بوط به جنگل  شناسی د ر حد و د ( 1368)- م- د رنورنبر گ آلمان ا تفاق افتا د . د رین سال پترو شترو مر ( p.stroner) عضو شورای شهر نور نبرگ آ لمان ا ولین با ر جنگل کاری مصنوعی را عملآ کشت نمود .ا ولین کتاب جنگل شنا سی را تحت  عنوان اقتصا د جنگلدا ری   (silvicultura oeconomica)  د رسا ل (1713) ها ینریک فون کا رلو و یتس ( H. C. Van vcarlowitz)  به رشته تحریر د ر آ ورد به احتمال زیا د گفته شده که ا لین کتاب د ر باره علم جنگلبا نی میبا شد . زما نیکه  گا یر ( Gair )   د ر جنوب آ لما ن ا زجنگلها ی آ میخته سخن میگفت یک جنگل شنا س فرا نسوی بنام  گورنا د  ( Gurnaud )  ا ز سخنا ن وی روش کنترول را پید ا کرد و د ر سا ل  ( 1879)  م د ر نما یشگا ه  بین ا لمللی پاریس ا را یه  کرد د ر آ ن مجلس ها نری بیو له   ( H,Biolley)   که خو د مد یریت جنگل وا قع  د ر  ا یالا ت نوشا تل سویس را به عهده د ا شت روش کنترول را عملی کرد . وی چرا ی د ا م را د ر جنگل ممنوع قرا ر د ا د وکارگران ماهر جهت کنترول تر بیه نمود . که در حقیقت جنگل تک گزینی را به وجود آورد .

تعریف جنگل :

د ر زبا ن عا م جنگل به منطقه گفته میشود که ا زد رختان خود رو تشکیل یافته وضمنا ا ستاگا ه جا نورا ن وحشی است .  باید در نظر داشت که هرمنطقه پوشیده از درخت یا د رختچه را نمیتوان جنگل د ا نست . دا یک جنگل همه روا بط ا کولوژیکی ا ز ساد ه ترین آ نها بین گیا ها ن ، جا نورا ن و محیط ا طرا ف آ ن وجود د ا رد. د ر حقیقت  یک جنگل طبعی همیشه قا د ر به ا د ا مه حیات بطور مستقیم وبد ون دخالت وا نسا ن میبا شد وا ز ا ین رو جنگل را میتوا ن ا ین طور تعریف نمود .جنگل عبارت ا ز سطح وسیع پو شید ه ا ز د رخت ،د رختچه وسایر گیاها نکه همرا ه با جا نورا ن ا شترا ک زیستی (Biocoenose) پیشرفته ای بین عناصر تشکیل دهنده آن (گیاهان و جانوران ) به وجود میاورد وتحت تأ ثیر عوامل محیطی قادر به ادامه حیات به طور مستقیل میبا شد . یک چنین ا شترا ک زیستی بین جان ورا ن وگیا ها ن تحت   تأ ثیر عوا مل محیطی ( ا قلیم ، زمین، خا ک وغیره )  مجموعه کلی پیچید ه و منظمی را تشکیل مید هد  که د رزبا ن علمی به آن (Biogeocoenose)   میگویند وا ین مجموعه ا کولوژیک هما ن ا کو سیستم ا ست که Tansley )  (درسال (1737) برای ا ولین بار پیشنها د نمود . با توجه به ا ین موضوع میتوا ن گفت که جنگل یک   ا کوسیستم ا ست و پا یه دا ری ا کوسیستم   ا نها دا رد .بد ین جهت لا زم ا ست د رهر نو ع ا ز تعاریف  مربوط به جنگل ، ا کو سیستم جنگل  مبنا ومأ خذ قرا ر گیرد

سیاست جنگلداری درمقابل چرا ی دا م :

توجه براینکه چرای دام های اهلی پستان دار خسارات هنگفت رادر جنگل ببار میاورند باید چه سیاستی راازنظرجنگلداری برگزینیم. برخی معتقید ا ند سیاست جنگلدا ری در ا ین مورد با ید بر مقایسه بین عوائید سالانه حاصل از چراه و در آمد ی که از رشد یک ساله جنگل به دست میآیداستوار باشد واگر در آمد چرا بر عایدی حاصل از رشد جنگل در سال فزونی داشته باشد .باید توجه داشت که در اثر چرای دام میزان رشد درختان جنگلی کاهش میا بد .در آ مد چوبی جنگل را د ر طول یک سال با عوا ید علوفه همان جنگل را د ر آن مدت مقایسه شود در بیشتر موارید بر تری مالی جنگل به ثبوت میرسد.ممکن است بعضی اوقات جنگل از نظر تولید درآمد نقدی بر تغذیه دام افزونی نشان ندهد اما منع چرای دام ضروری است.   مانند جنگل های واقع در نواحی کوهستانی که حفظ وتجدید نسل آنها از لهاظ حفا ظت وحمایت خاک ، تآمین منابع آب وجلو گیری از خطرات سیل ضروری ا ست بر علاوه چرای دا م درهمه حا لت مضر نیست و تنها ا ز چرای سنگین  ، مفرط، بی قاعده ونا مناسب است که جنگل خساره میبیند ولی میتوا ن  د ر مورد پرورش د ا م وجنگل تا حد ترتیب کرد که هیچ یک ا ز ا ین د و ا خلا ل حیا ت دیگری  نبا شد . با ا ین هشدا ر که ا ین کار نه اصولأ آ سان ونه د رهمه موا رد قابل ا جرا ستبه این ترتیب د رمیابیم که سیا ست وا حد ی را در همه جا نمیتوا ن به اجرا د رآوردودر هر منطقه به دلایل  ا عما ل سیاست جنگلداری خاص ضروری است که باید  توسط کار شناسان صلا حیت دار مجرب وورزیده جنگل به د قت مورید بررسی تصمیم گیری واقع شود.در صورت راه دادن دام به جنگل مداخلات ا نسا ن بیشتر متوجه فرا هم آ و دن ترتیبات ا ست که در نتجه بتوا ند تعدا د  بیشتر دام را دروسعت معینی از جنگل بچراند  چنانچه از جنگل به شیوه برش یکسره بهره برداری میکند تا جنگل بطورطبعی تجدید نسل کند گاهی میتوان چرای دام رادرجای قطع یکسره آزادکرد .چنا نچه گفته شده که در جنگل ها متشکل از گونه دو گلاس   ((Douglasiواقع در باختر امریکا ی شمالی پس ازقطع یکسره درختان درجنگل مد ت 7 -10 سالچرای حیوانات ا جازه داده میشود وبعداز مدت معین ورود دا م در جنگل ممنوعمیگردد.(درقسمت های که نهال هابه مرحله داریعنی مقاوم به چرانباشد دام رادران ساحه نبایداجازه داد. وقتکه در جنگل از کنده بهر ه بردا ی میشود خاک جنگل باز ودر معرضتابش آ فتاب قرارمیگرد ودر نتیجه علوفه زیاد در آ ن ساحه میروید چرای دام در ا ین گونه ساحات تا مو قع که جست ها نروئیده اجازه داده میشود. ا ما وقتکه جست  ها ظهور کرد دام رااز ساحه باید خارج کرد.                    

از نظر سیاست جنگلداری در مقابل چرای حیوانات باید قواعد ذیل عملی شود:

1- فصل ومدت چرا: دام را باید درفصل چرابه مدت معین جنگل هدایت کرد. اگردرجنگل علوفه کافی یافت شود که دام بتواند سرتاسرسال درآن بچرد باز هم باید از احتیاط کار گرفت تاپوشش خاک از بین نرود.درقسمتهای کوهستانی که در شروع بهار برف آب میشود وباران به فراوانی میبارد وخاک سرشار از آب است نباید در بردن دام به جنگل شتاب ورزید زیرا حرکت دام ممکن است موجب لغزش خاک ، حذف پوشش گیاهی ، ریشه کند شدن  نهالهای که ریشه سطحی دارند شود.همچنان فشاروارده از دام به زمین موجب میشود که خاک پس از خشک شدن سخت شود.چرای بیرویه علوفه ازطرف دیگرموجب کم شدن قدرت حیاتی ونیروی بار آوری گیاه میشود ازاین رو هر قدر بتوان باید از چرای دام در آغاز بهارکه علوفه رشد نکرده باشد باید خود داری کرد.

2-محدود کردن تعداد دام: برای جلوگیری از چرا ی بی ایدازه واز بین رفتن کامل پوشش گیاهی خاک باید تعداد دام مناسب با  ظرفیت چرای جنگل با شد .

3- راه ورود به ناحیه چرا: باید بادقت انتخاب کرد وبعد از مدت چندی باید آنر ا تغیر داد .اگر این راه از محل میگذ رد که ورود دام به آ ن ممنوع است باید خند ق  عمیق که به قدر  کافی پهن نیز باشد حفر کرد .

4- چوپان : هموا ره با ید راهنما برای مراقبت در اجرای مقررات چرا همرا گله باشد . چوپان باید از اقامت بیش از حد دام در نا حیه معین ممانعت کند ونگذ ارد دامها در نقاط تند که خاک درحا لت ریز ش است رفت وآمد کنند.               

5-نحوه چرا : معمولآ دام  رادر جنگل به طور مستقیم به چرا میگذ ا رند درحالیکه این کار غیر اقتصادی میبا شد . اگر علو فه رااز نقاط درو امکان پذ یراست بچینند وبه اصطبل ببرند زیا ن ها ی چرا تا حد کاهش میابد . درمحل های که شاخ وبرگ درختان جنگلی را برای مصرف دام میچنند باید از احتیا ط کار گرفته شود یعنی باید از برگ وشاخه درختان گرانبها خودداری کنند. 

6- انتخاب نوع دام :     درهر جنگل باید نظر به علوفه موجود ه دام راهدایت کرد یعنی درجنگل نظر به علوفه موجوده دام راهدایت کرد چرای بز باید درجنگل ها محدود ویابکلی ممنوع شود. نظربه قواعدفوق مااگرعملی نکنیم سبب ازبین رفتن جنگلامیشود.درشرایط فعلی افغانستان به نسبت مراعات نکردن قاعده وقانون سیاست جنگلداری جنگلات روبه کاهش بوده .درصورت که بخواهیم جنگلات طبیعی ازبین نرود بایدکوشش شود تا قوانین فوق در نظرگرفته شود .وچرای بی رویه قطع بی رویه صورت نگیرد .مابحیث یک فردمسلکی خواهان یک جنگل زیبای طبیعی هستیم بناء اگرچنین قوانین را درنظرنگیریم سطح اقتصادی جنگلات راافزایش داده نمیتونیم بایددام داران رانظربه قواعدفوق وصیت کنیم تاقاعده وقانون رامراعات کرده واز چرای بی رویه وقطع بی رویه جلوگیری کنند.

خسارات ناشی ازچرای حیوانات:

عمومأ جنگل ها همانند یک خانه بز ر گ طبعی است که پنا ه گاه بسیاری ازحیوانات شکاری وغیره میباشد. شا خه ها ی در ختان ودر ختچه های کوچک جنگلی غذای حیوانات اهلی را فراهم میسازد .قسم که جمعیت حیوانات افزایش یابد احتیاجات غذای انها نیز افزایش میابد . حیوانات اهلی چرنده با لگد کوب کردن وسخت کردن خاک ممکن است که نو جست های جنگلی را از نشو و نموکردن شان به تعویق اندازد  حیوانات به پو شش گیاهی زمین های جنگلی صد مه وارد کرده وسبب سخت شدن زمین وفرسایش خاک میشو د . باید یاد آورشد که خوگ یکی از زیان مندترین حیوانات بشمار میرود چراکه زمین را کنده وریشه های مغذی درختان را میخورند. حیوانات بزرگترمانند آهو ها وگوزن نیز خسارات سنگین را به جنگل ورد میکنند . آنها خیلی زیبا وبا چشمان بزرگ وشاخ ها ی بزرگ شان نظرهمه را به خود جلب میکند. اما این آهوها در بعضی ازمناطق جنگلی باچرای بیش از اندازه رستنی های خوشخوراکرا حذف میکنند. قرار احصایه گیری دربعضی ازجنگل های که آهوها درآنجا ذندگی میکنند درختان کمتر از(30) سال دیده نمیشود. وجای که تعداد آهوهازیادباشد حتمأ میوه درختان بلوط را صرف نموده ودرنتیجه زادآوری بلوط انجام نمیشود. همچنان آهوها . گوزنها درعین رفتار شاخ های خودرابه تنه درخت مالیده وپوست وشاخه  درختان رامیندازد بیشتر ین خساره ناشی از چرای آهوها زمانی است که گله های آن دریک ساحه محصورگردند.

گوزن- گوزن ازنظرخساراتی که به جنگل واردمیکند به دام های اهلی شباهت دارد .یعنی یک جانوراست که جویدن پوست ودیگر اعضای  درختان و درختچه ها لطمه میزنند . ازلحاظ پسندیدن نوع غذا به گوسفندوبز شباهت دارد.وبطورکل رستنی های چوبی قابل جویدن رابه علوفه ترجیح میدهد .ازاین رودربیشترنقاط ازجنگل که گوزن به تنهای زیست میکند   مقداری علوفه نچریده درزمین باقی می ماند گوزن عملااز همه گونه های جنگلی چه سوزنی برگ وچه پهن برگ که در دست رس خودبیابد تغذیه میکند این حیوان گاهی اوقات ازنباتات غیربومی استفاده میکند وگاهی هم جوانه ،برگ وشاخه درختان جوان به کوتاه باشد که گوزن به آن دسترسی دشته باشد ممکن بکلی همه رانابودکند. گوزن صدمات دیگری هم به جنگل واردمیکند ازجمله شاخ خودرا به تنه درخت مالیده پوست درختانرا کنده کرده وسبب رخمی شدن آن میشود. اگرتعدادگوزن بسیارزیادنباشدچندان خساره وارد نمیکند صدمات شدیدوقت بروز میکند که دریک حوزه معین گوزن بیش از اندازه تجمع کرده باشد. اگرتعدادگوزن دریکجای جمع شوند مائل به خروج ازساحه نیستند هرچند درساحه علوفه کافی موجودنباشد چون به آن ساحه عادت میکنند. درقسمت های که درطول فصل زمستان پوشیده از برف هستند گوزن به قسمت های پاینترکه از برف وسرما محفوظ باشد تجمع میکنند بنابرین گفته شده که کاهش تعدادگوزن ها ضروری است شکاربهترین راه برای کنترول گوزن است . 

خارپشت:خارپشت حیوان جونده بوده که به درختان صدمه رسانیده ویاآنرا ازبین میبرند مخصوصاًًًً درشمال غرب اقیانوس آرام که درآنجازیاددیده شده در قسمت غرب غذای مناسب برای این حیوان پوست درختان مانند کاج وغیره میباشد .درمناطق نیوانگلند (New England) وایالتهای ساحلی غذای مناسب برای این حیوانات پهن برگان میباشد . این حیوانات خواب زمستانی نداشته درنتیجه درتمام طول سال پوست درختان رامیجوند بشتر چوبهای زخمی شده توسط این حیوان درآینده باعث نفوذ حشرات وآفات میگردد. این خارپشت ها سالمترین وقوی ترین درختان جنگلی راضعیف انتخاب میکنند . درایالات متحده امریکا نیویارک درسال (1908) به دلیل خسارات که این حیوانات به درختان رسانیده بود پیشنهادات زیادی همراباجائزه برای کنترول این حیوان ارائه گردیده بود .بهترین روش مبارزه بااین جانور کشتن آن است. بوسیله تیراندزی وسیله دام (تله) یاسگهای تربیت شده میگیرند . دراورگان به نسبت این که تعداد شان بیش ازحدمیباشدسالانه هزاران حیوان ازاین خاندان بدام می افتند.

خوگ: ازبعضی دانه های درختان مانند مازووشاه بلوط تغذیه میکنندوازاین راه به زادآوری طبیعی جنگل لطمه وارد میکنندویکی دیگر ازصدمه آن کاویدن زمین است که ریشه بعضی از درختان آسیب میرسانند یانهال ها راریشه کن میسازد .

خرگوش:خرگوش ها نیز جزء عوامل صدمه زننده به جنگل میباشد خرگوش جوانه هاوشاخه های کوچک رامی خورندوپوست ساقه نهال هارامیجوند این خسارات بیشتردر فصل زمستان که غذای دیگری دردسترس این حیوان نیست رخ میدهد بطوریکه میدانیم از روی آثار دندان جانوران بروی ساقه معملاًهوئیت عامل آن راتشخیص میدهند. اثرات دندان خرگوش درروی ساقه بطور افقی دیده میشود درزمستان خرگوش ها به قسمت ها ی پاینی دره هاکه علوفه دردسترس است پناه میبرند خسارات وارده به این نقاط به بیشترین حدمیرسد. درخرگوشها جمعیت آنهاخیلی سریع افزایش میابد بناءچنان خسارات به جنگل واردمیکنند که ممکن بکلی مانع تجدیدنسل جنگل شوند .مبارزه باآنها تیراندازی ومسموم کردن میباشد .

سنجاب: سنجابها دانه،میوه وجوانه های بسیاری از درختانرا میخورند بر علاوه به پوست درخت نیز حمله میکنند .ازمیان صده مات که به جنگل واردمیکنند خوردن دانه از همه مهمتر است زیرا بطورمستقیم به تجدید نسل اثرنامطلوب میگذارد.دربعضی نقاط ممکن تعداد سنجاب به حدی برسد که کلیه دانه های حاصل از بعضی انواع درختان جنگلی بویژه دانه های سنگین همچودانه مازو،گردو،فندق،راش وغیره را ببلعند . سنجابها گاهی به راد آوری جنگل کمک میکنند از اینکه دانه هارا در زیر پوشش مرده یا درون حفره های که در خاک ایجاد میکنند انبار میکنند که پس از چندی جوانه میزنند و از آنها نهال میرو ید . جنگلبانان در بعضی مواقع برای جمع آوری دانه ها حفره های سنجاب راجستجو میکنند . بنا ً حیوانات مختلیف به اشکال مختلیف به جنگلات خسار ه وارد میکنند .باید ما شرایط زند گی آنها را مسا عد بسازیم تا خسارات وارده از این حیو انات کا هش یا بد . ساحا تیکه حیوانات چون آهو ها و گوزن و غیره چرا میکنند میتوانیم با بذ ر کردن تخم گیاها ن مرتعی خسارات آنها را کا هش دهیم .

سگهای آبی : حیوانا ت هستند که در زیر آب میتوانند آشیانه یا خانه خودا را از چو ب بسا زند ، چنا نچه گفته شده که خساره که این حیوان به جنگل وارد میکند بیشتر از همه حیوانات دیگر بو ده این حیوانات درختان را برای تهیه غذاو ساختن خانه قطع میکنند . بعضی او قات این حیوانات در دریا ها و قتیکه خانه میسازند یک بند اعمار میشود که مسیر آب را تغیر داده و سبب فرسایش کنار در یا ها میگردد . بهترین راه کنترول آنها با استفاده از تله ( TALAK ) اسباب که برای بدام انداختن جانوران بکار میبرند میباشد . گوسفندان اهلی که در جنگل های طبعی چرا میکنند وبه در ختان کاج پوند روزا صدمه وارد میکنند در طول دوره خشک تا بستان گوسفندان تشنگی خود را با خوردن ریشه های آ بدار کا ج های جوان رفع میکنند این گو سفندان نه تنها به در خت خساره وا رد میکنند بلکه همانند چریدن سایر حیوانا ت با عث سخت شدن زمین ، کوبد ه گی خاک ودر نهایت فرسایش خاک میگردند . ریشه های درختان لخت شده در معرض خشکی قرار گرفته و خراش  برداشته و در نهایت مریض میگردند میتوان گفت  که تخریب حاصل از چریدن حیوانا ت اهلی در جنگل طبعی قا بل کنترول میباشد . در افریقا فیل با عث ایجاد خسارات زیاد ترین میشوند زیرا آنها برای گرفتن یک شاخه با لای در خت فشار آور ده و آنرا میشکند بنا ً گفته میتوانیم که تمام حیوانات در جنگل مضر نمی با شند مثال پرند گان در کاهش جمعیت حشرات نقش مهم را بازی میکنند .

صدمه چرا به دختان جنگلی :

سخت شدن خاک ازرفت وآمدبیش ازحد جانوران درجنگل باعث میشود که دانه های که از درختان به زمین میریزند شرایط نامساعد راجهت رویش دانه ایجادمیکند. چرنده گان باآنکه گیاهان رامیخورند به نهالها نیز حمله نموده ومچرند با این ترتیب نسل جنگل کاهش میابد .جویده گی پوست ساقه موجب پیدایش زخم وایجاد راه ورودآفات وبیماری ها میشود .این جویده گی اگر سبب نابودی درخت نشود نموی درخت را ازرشدطولی باز میدارد. بعضاًجانوران چرنده برای تغذیه ازبرگ وشاخه های جوان ..تر.. درخت رابه شدت بطرف خود میکشند که درنتیجه بعضی نهالها ازریشه کنده شده ویاریشهً درخت سست میشود. بعضی اوقات جانوران با سم ویاشاخ خود خاک رامیکنند که دراثراین کار ریشه سطحی درختان آسیب پذیر میشوند .به این ترتیب باید گفت که چرای جانوران نه تنها تغیرات کمی واردمیکنند بلکه تغیرات کیفی رانیز درجنگل بوجودمیاورند. بعضی از چرنده گان ازقبیل خوگ درجنگل انواع دانه هارا میخورند .دانه بلوط. که موجب کاهش زادآوری طبیعی این درختان میشود وقتکه نهال ها از حد پوزرس چرنده گان بلند تر شدبه انهاآسیب کمتروارد میشود . مگربه علت فشرده گی خاک که به اثر رفت وآمد جانوران که نفوذ آب رابه جنگل مختل میسازد وبه رشد درختان لطمه میزند.اگرچه چرای دام به جنگل صدمه بیش از حد وارد میکند. برای دام دار نیزصدمه واردمیکند چون از کودهای حیوانی استفاده کرده نمیتواند.  درضمن چوپان های که همرابادام به جنگل میروند قصداًیاغیر قصد به جنگل خسارات راوردمیکند مثال بعضاًچوپان هاباچوب دست داشته شان به درختان زخم میزنند وگاهی هم زمینه ساز برای آتش سوزی میشوند . به طورعموم جنگلها به یک اندا زه خساره مندنمیشوند بلکه جانوران رغبت بیشتری به گونه های برگ دارند بنأسوزنی برگان نسبت به پهن برگان کمتر خساره مند میشوند .  وپهن برگان که حیوانات بیشتر به آنها  علاقه مند بوده واز طرف حیوانات بیشتر ین خساره رامتحمل میشوند . حیوانات میل به غذای خوشخوراک دارند باآن هم حیوانات داخل جنگل شدند به فکر شکم خود بوده ومیخواهند از هرطریق علوفه کافی پیداکنند حمله بهدرختچه وپوست درخت نموده واز بین میبرند .شترها درجنگل های مناطق خشک که علوفه موجوده کم باشد خسارات هنگفت رابه بار میآورد .حتی دانشمندان به این عقیده استند که در صورت چرای شترها به دراز مدت بکشاند میتوانند جنگل ها راکاملاً نابود سازند.زیرا میتوانند تاج درختان رابخورند .

عوامل وشرایط که موجب خسارات سنگین از چرای جانوران به جنگل میشود عبارت انداز – 

مقدارگیاه: اگرمقدارعلوفه نسبت به تعداد جانوران ناچیز باشد حیوانات به درختان جنگلی حمله نموده از بین میبرند وسبب خسارات هنگفت میشوند.بنأدرصورت که مقدار علوفه کم یا ناچیزباشد مانباید دام رادرآن ساحه هدا یت کنیم.

موعدچرا: چرا دروقتکه علوفه فراوان باشد کمتر خساره واردمیکند ولی برعکس اگر علوفه خشک ویااندک باشد دام به سراغ نهالهای جنگل میروند واز برگ وشاخه درخت وهم ازپوست درخت به عنوان علوفه استفاده میکنند که این خودخساره بزرگ برای جنگل میباشد .ماباید وقت چرارامراعات کنیم تاسبب خسارات نگردد.

گونه علوفه : انواع پهن برگان نسبت به سوزنی برگان بیشتر مرید توجه حیوانات قرار میگرند ونابودمیشوند .ساحات که علوفه موردتوجه حیوانات رانداشته باشد دام راباید منع قراردهیم .

سن ونوع حیوانات: عناصرجوان ازعناصرسالمند مضرتر است زیراعناصرجوان میتوانند پیشترازعناصرسالمندخودرابه علوفه برسانند وخساره چرابز بیشتر از دیگرحیوانات درجنگل است زیرا بز قادر است تا بردو پای خود ایستاده وبچرد وهمچنان بزدرنقاط که دام های دیگرنمیتوانند یاتوانائی رفتن راندارند این حیوان میتواند بخوبی عبور مرورکند وحتی جای که دیگرحیوانات بشدت آنجارا چریده باشند   بزمیتواند به خوبی چرش کند .دیگرحیوانات به اندازه بز به جنگل ومراتع خساره واردنمیکنند .ماباید درهرجنگل نظربه نوع حیوان وسن آن دامرابه چرش بگذاریم تاازخسارات زیاد جلوگیری کنیم.

گزندچرابه خاک جنگل:

رفت وآمدحیوانات درجنگل سبب فشرده گی خاک جنگل وخرابی وضع فزیکی آن میشود. بدین ترتیب آب باران آنچنان عرصه جنگل راپاک میکند که سطح خاک جنگل عریان وبدون پوشش می ماند که بترتیب دچار فرسایش میشود . جانوران پستان داری که باسم تیز دارند باسم خود درخاک یک نوع بریدهگی های رایجاد میکنند که دراثر این کار درزمین های که شیب دار (تنده) هستند به دلیل بارانی که ممکن بعدازچرای این نوع حیوانات ببارد خاک ساحه دچار فرسایش شده وهمرای آب روان میشود .این آب گیل آلودبه درختان جنگل،درختچه ها وساحه که آب روان میشود صدمه واردمیکند. درقسمت های کوهستانی که خاک وسنگ آماده ریختن است چرای حیوانات قطعه سنگهای که ممکن درحالت غلتید ن باشد سرعت بخشیده وبه درختان بر خورد کرده ودرآنها ایجاد زخم میکنند .حتی بعضی اوقات سبب زخمی شدن حیوانات که درقسمت پاینتر قرار دارند میگردد.سختی خاک که ازحاصل رفت وآمد مکرر حیوانات است شرایط نامساعد برای رویش دانه های که به زمین میریزند ایجادمیکنند.مانباید دام رادریک ساحه برای همیش بچرانیم زیرا خاک جنگل ازبین رفته ودرمعرض فرسایش قرار میگرد وهم رویش نباتات کم میگردد.

گزندچراه به دیگرنباتات :

عوامل مختلف خوشخوراکی گیا هان بته ای که حیوانات را تحت تأثیر قرار مید هند این عوامل شامل خصو صیات فزیکی و شمیائی گیاه هستند که مو جب جلب تو جه حیوانا ت میگردند . متخصصین اصلاح نباتات کوشیده اند که با دست یابی به خوشخوراکی در گیاها ن مرتعی دام را به استفاده بیشتر از آنها سوق داده و تو لیدات  دامی را افزایش دهند . همچنین با اصلاح گیا هان ، با خو شخو راکی کم آنها را از خطر نابودی در اثر چرای بی رویه محا فظت کنند . مطالعات نشان میدهد که حیوانات بیشتر علاقمند گیا ها ن خوشخو راک و با ارزش دارند . لانگ هاریست (Long harist) به اساس مطا لعات که به روی آهوبره های دست آمو ز انجام داده اند به این نتیجه رسیده اند که هانتخاب یک گیاه تو سط این حیوان ارثی است ،اسکو ایریز(Ascowaires ) در سال 1981نشان داد که گاو مواد غذ ایی بد بو را کمتر و علو  فه خوش طعم را بیشتر انتخاب میکنند . پرو و نزاو میلچیک (prowinza and Mil chck ) در سال 1984 برای انجام تحقیقات در مو رد چرای بز روی نوع ( Coleogunuye ramosissima) یک نو علف است که بز بر این علف بیشتر علاقه دارند . وی در طی  تحقیق اش بزی را از تکزاس به یو تای جنوبی انتقال داد حیوان مذکو ر در یو تای به جستجوی گیاه مذ کو ر پرداخت یعنی نو ع را جستجو میکردند که مشا به به گیاهی قبلی باشد و همچنان  آنها به این نتیجه رسیده اند که احشام جوان نسبت به احشام بالغ د ر انتخاب انواع خوشخو راک توانایی کمتری دارند . در یک تحقیق دو ساله در مورد چراه که او تیسنا در سال 1983 که در سال اول بره های 9 ما هه ای را که قبلا ً با یو نجه تغذیه شده بو ده اند و در سال دوم میش های سه ساله ای را که در بته زار های بیا بانی به چحرا گزاشته بو د برای مطالعه مورد استفاده قرار داد . میش ها و برهارا  به چریدن در علف زار ها ی که گیا هان به قسم مخلوط ولی به  ردیف کشت شده بود رها کرد بره ها که تا حال در مرا تع رها نشده بو دند برای بره ها حد اقل یک هفته ضرورت بود تا گیا ه مورد نظر یا گیاه کشت شده اصلی را پیدا کنند و لی میش ها که قبلا ً از این گیا ه استفاده کرده بو دند به را حتی به آن دست یافتند . انواع مختلف دامها از نظر انتخاب گیاه تفاوت قابل توجهی دارند مانند گوسفند ، بز و شتر بیشتر گیا ها ن بته ای را انتخاب میکنند . گاو و اسپ در طی فصل چرا عمد تا ً علف ها ی چمنی و پهن برگها ی علو فه ای را انتخا ب میکنند .چون در منا طق مختلف مثال سو ریه به علت بی تو جهی زمین های مراتع به زمین های مزروعی تبدیل گر دیده و زیر شخم رفت به جای مرا تع غلات کشت شد و سا حه چرا برای دام کمتر گردید در حالیکه تعداد دام بسیار زیاد و لی سا حه چرا محدود گردید . طی سالهای 1976-1971تا آنکه در سال 1976 قانون برای جلو گیری همچو خسارات در نظر گرفته شد قبل از آن با دیه نشینان به قدری قدرت داشتند که نه تنها مراتع خود را بلکه برای عدم تجاوز احشام به مزارع از رو ستایان باج میگرفتند .

پرهیز از چرای دام :

چهار پایان علاوه بر آنکه در اثر چرا با عث از بین رفتن پوشش گیا هی که تأمین کننده اصلی مواد غذا یی خا ک جنگل است خواهند شد با عث سختی خاک نیز میشوند که این عامل با عث وارد شدن صدمه شدید به خاک میشود و در نهایت زنجیره ای غذایی جنگل به خطر خواهد افتاد .به طور کل میتوان گفت که چرای دام د ر جنگل علاو ه به مشکلا ت فوق تغذیه مو جو دات سطح جنگل را به خطر می اندا زد و با عث اسیدی شدن بیشتری خاک میگردد بناً تا بتوانیم از فقیر و ضعیف شدن خاک از نظر مواد غذایی جلو گیری کنیم و در قلب جنگل سکو ن و آرا مش را حفظ نمایم و از شدت خسا رات جلو گیری نمایم باید سعی کنیم تا پوشش جنگل حتی الامکان نگهداری شود که خاک به سایه ورطوبت کافی ضرورت دارد. کود سبز که در کشاورزی اهمیت قابل ملاحظه دارد درجنگلداری نیز در زمینه اصلاح خاک خدمت شایان را میتواند انجام دهید بناًچرای دام این کود سبز را از بین برده وخاک جنگل را در مرض خطر قرار میدهد بنآ به طور خلاصه برای آنکه خاک جنگل محیطی مناسب و مساعد برای پرورش درختان قوی وباارزش باشد ضروریست تا سعی شود حتی الامکان از چرای دام در جنگل پرهیزشود یا بطور کل چرای دام ممنوع قرار داده شود تا از جنگل بصورت درست استفاده شود.

طروق جلوگیری از چرای دام :

چرای دام در درجه اول به نهال های جوان لطمه میزنند واطراف گودالهای نهال کاری شده دام های که در حالت چرا هستند موقعیت بسیار مناسب خواهند داشت ودر نتیجه درآن قسمت بیشترازدیگرجایها خساره وارد میکنند جویدند نهال توسط حیوانات باعث ایجاد زخم میگردد که در نتیجه تنه درخت پوسیده واز بین میرود. چرای دام درمناطق جنگل کاری شده ای که دارای علوفه میباشد میتوان از طریق حفاظت درختان جلوگیری کرد مانند وسائل وادویه جات ویا حصارهای چوبی که این حصارها میتواند درختچه ها را در مقابل حیوانات حفاظت نماید این حفاظت باید توسط چوب محکم ومقاوم که دارای بلندی مناسب باشد تهیه کنیم وبه عنوان مثال از چوب خاردار میتوانیم استفاده کنیم .قراردادن چوب ها باید قسم باشد که از هرنوع دخالت وآسیب رسانیدن حیوانات  درخت را جلوگیری ومحافظت کند .حیوانات مانند موش ، خرگوش ،خوگ خسارات زیادی به بذرهای کاشته شده درجنگل میرسانند برای جلوگیری از آسیب این حیوانات نهالستان رابه وسیله سیم غربالی شکل محافظت باید کرد . وبرای جلوگیری از سنجاب ،خرگوش ، موش صحرائی، خوگ وغیره میتوان از ادویه که 100grجوسیایاجواری ،یا یک کیلوسم فسفردوزنگ ویک لیتر واسلین مخلوط کرده شده رادر سرراه عبوراین حیوانات بپاشند.

+ نوشته شده در  90/09/14ساعت 8:55  توسط ايمل " نظري "  | 

زهكشي زمين هاي زراعتي

 تاریخچه

ازآنجاییکه حاصلات زراعتی تحت تأثیرعوامل مختلف مثل شرایط جوی کامل حاصلخیزی خاک ، امراض نباتات ، امکانات آبیاری ، نمکیات ، جنسیت تخم وغیره قرار میگیرد . بساری ازدهقانان میتوانند جهت بدست آوردن حاصلات بیشتربه حل عوامل فوق قایل آیند . مگرکنترول بعضی عوامل کاری دشواری بوده که درنتیجه بالای حاصلات زراعتی تأثیر میگزارند باعث کمی حاصلات میگردد . ازاینجاست که زهکشی به مفهوم تناسب ساختن آب وهوادرخاک وکنترول تراکم نمکیات درروی خاک مورد مطالعه قرارمیگیرد واستعمال آن درتمام نقاط دنیا مروج میشوند .انسانها زهکشی وآبیاری را به مفهوم عوامل کنترول آب جهت فراهم آوری حاصلات بیشتری زراعتی استعمال کرده اند . درمناطق مرطوب سبب موجودیت آب زیاد به زهکشی درمناطق خشک نسبت آب به فراهم آوری آبیاری توجه مبذول گردیده است . وبه هرحال زهکشی وآبیاری هردوتحت تأثیرعوامل جوی قراردارند که اولی ازاثرموجودیت آب اضافی ودومی آن ازاثرقلت آب منشا میگیرد . لذامفکوره تنظیم آب که موازنه آب اضافی وقلت آب جهت فراهم آوری جذب آن درنباتات کنترول وبرسی مینماید راه حل مناسب پنداشته میشود . درطول تاریخ تااین حال درقسمت آبیاری توجه بیشترمبذول نشده درحالیکه آبیاری بدون حل معضله زهکشی به ندرت به نظرمیرسد . ازین رو فهمیده میشود که انسانها به مجرد درک تحلیل آبیاری تاثیرات عمیقی آن را در نمو نباتات مشاهده کرده اند در حالیکه زهکشی حقیقتا در تحت زمین نهفته بوده و وقتی تاثیرات آن را مشاهد کرده میتوانیم که در طول سال چه نوع حاصل در عدم موجودیت زهکشی زمین بدست آمده است و زمین آبیاری شده به نمکیات و زمین که حاصل کم دارد به جبه زار مبدل شده است زهکشی و آبیاری بیشتر اراضی نسبت تاثیرات عامل جوی و غیره هنگفت ضرورت دارد که یک دهقان از عهده تمام مصارف آن بذر شده نتوانسته ، لذا موضع زهکشی مشابه آبیاری به دیپارتمنت های تنظیم کننده آب و دیگر شعبات حکومتی تعلق میگیرد.

اهمیت زهکشی

سیستم درست زهکشی که باپلان ودیزاین اساسی بنیان گذاری شده باشد مفاد ذیل را حایز است :

1.  ارزش زمین را بلند میبرد .

2.  باعث ازدیاد حاصلات زراعتی میشود.

3. نسبت بارنده گی و یا آبیاری از تشکیل حوضچه ها که باعث از بین رفتن گیاهان مفیده و غیره جلوگیری کرده و هم مانع خوب جهت ازبین بردن محیط نشو و نمو ملاریا که به صحت مضر شده میتواند. 

4. زهکشی از سخت شدن خاک که زریعه ماشین آلات زراعتی و حیوانات بوجود میآید جلوگیری نموده وهم در عملیات زراعتی کمک میکند .

 ۵. در خاک های مرطوب امکان گرم شدن زمین در عوایل بهار کمتر متصور است که در نتیجه باعث بطی ساختن نمو نباتات میشود مگر در زمین های زهکشی شده امکانات سریع نمو نباتات بیشتر فراهم میگردد.

6. در خاکهای زهکشی شده  محیط برای نشو و نموی ریشه نباتات مساعد بوده که در نتیجه آن از بروز امراض ریشه نیز جلوگیری به عمل میآید.

ضرورت زهکشی در مناطق خشک:

موضوع ضرورت زهکشی اراضی مناطق خشک در نزد بسیاری از مردم قابل اهمیت نیست مگر برخلاف تعداد زیادی پروﮊهای زراعتی باوجودی قبول مصارف اقتصادی در قسمت احیای اراضی و آ ماده ساختن آب و آبیاری پرابلم زهکشی بروز نموده است چنانچه در وادی تکزاس و دریای ایفور در فلیدیپییا بسیار از اراضی نسبت تراکم نمکیات در روی خاک به دشت مبدل شده است و نیز در یک زمان دیگر ده میلیون هکتار زمین در کلیدهای قدیم قابل زرع بوده مگر بعد از مدت این مناطق به دشت مبدل میگردد و فاقد کشت و زراعت گردیده و قسما به چراگا ها مبدل شده .چنانچه در امریکا مراحل ساختمانهای ابتدایی پروﮊه های آبیاری توسط هندی ها و هسپانیوی ها در دریای گیلان اریزونا در وادی اریکورند پروژه در نیو مکسیکو و تکزاس بنیان گذاری گردید ولی نسبت بروز مشکلات زهکشی از آن صرف نظر شد.لذا از نتایج مطالب فوق چنین بر میآید که زهکشی در پروژه های آبیاری رول بس مهم و ارزنده دارد وباید در سروی ابتدایی دیزاین و پلان گذاری آن مطرح گردند.

ضرورت زهکشی درمناطق مرطوب

پرابلم های زهکشی مناطق مرطوب از هم متفاوت مشتمل بر عوامل جوی ، خاک . نمکیات میباشد. زهکشی سطحی در مناطق مرطوب بیشتر معمول بوده و عموما این پرابلم ناشی از موقعیت توپوگرافی اراضی بوده  که باعث مانع نفوذ آب در طبقه زیرین خاک میگردد به هر حال در تمام مناطق خاک اکثرا بارش را جذب نتوانسته و مقدار از آن در سطح زمین جریان پیدا میکند.لذا پرابلم  زهکشی سطحی ناشی وضعیت سطحی آب زیر زمینی است که در طبقه زیرین خاک جذب شده نمیتواند واین طبقات ممکن است خواص کمتر قابلیت جذب را داشته باشد و یا به مرور زمان  به کلی طبقه غیر قابل نفوذ سنگ تشکیل خواهم داد به هر صورت زهکشی در مناطق مرطوب مخصوصا منطقه حاره تاریخ کهن و طولانی داشته و میتوان یکی از مهمترین و ارزنده ترین سیستم زهکشی در هالند نام برد که نتیجه قناعت بخش را از احیای مناطق ساحلی بحر بدست آورده اند.

تأثیرات زهکشی نامساعد درخاک ونبات

وقتیکه خلاهای خاک آب میگیرد نه تنها باعث خروج ودخول مواد غذایی  میگردد بلکه مانع دخول غازات ریشه نباتات نیز میشود ودرخاک ها زمینه تبادله غازات درخاک اتمسفیربه یک نقطه باقی میماند وسبب میشود نایتروجن اکساید را محدود سازد که درنتیجه محدود شدن مقداراکسیجن باعث میشود .عمل اکسیدیشن را ازعمل فعال درحالت بطی درآورده وسبب بطی شدن تجزیه مواد عضوی میگردد وهمین حالت باعث انکشاف غلظت زهری شدن ایون های آهن ، سلفاید ومگنیزیم نیزشده میتواند . بطی شدن تجزیه مواد عضوی وتعامل نکردن نایتروجن درخاک باعث قلت نایتروجن درنبات میگردد . ودرضمن محدودیت اکسیجن دراین حالت باعث افزونی غلظت کاربن دای اکساید شده که درنتیجه باعث کنده شدن ریشه ومانع ریشه جدید درنبات میگردد .دراینجا قابل تذکراست که خسارات بلند بودن سطح آب زیرزمینی درتمام نباتات یکسان نبوده دردنیا نباتات موجود اند که ازمهمترین وعمیقترین سطح آب زیرزمینی استفاده میکنند . چنانچه دروادی اسکالانت یوتای اضلاح متحده امریکا grease wood  ودیگرانواع شان پایینتراز20 فوت به جذب آن قادراند . وهم رشقه که نبات ریشه دار محسوب میشود آب موردضرورت خودرا ازعمق بسترخاک جذب مینماید برخلاف درهالند بسیاری نباتات ازبالاترین سطح آب زیرزمینی استفاده میکند جهت فراهم آوری بیشتری محصولات زراعتی کنترول آب سطح زیرزمینی ارزش داشته که درنتیجه به بلند بردن ارزش زمین فوق العاده مؤثراست وحتی جهت ازدیادحاصلات باغها نیزاززهکشی استفاده میشود مثلاً درایالت متحده امریکاه دریافتند که باغها باالعموم به اندازه 6 الی 8 متربه سطح آب زیرزمینی ضرورت دارد بااستفاده سیستم زهکشی.

مراحل زهکشی

آماده ساختن سیتم زهکشی بدومرحله انجام میشود :

1-  دیزاین ومرتب ساختن زهکشی .

2-  ساختمان ویاعملی کردن سیستم زهکشی .

دیزاین ومرتب ساختن سیستم زهکشی زمین باید متکی به معلومات لازمه مهم ودانستن وتیوری زهکشی استوارباشد ودرضمن مستلزم سنجش اساسی نوعیت خاک ، سیستم جریان آب ، نوع آبیاری ، مقدارآب زیرزمینی وعکس العمل نباتات نظربه شرایط اقلیمی منطقوی وغیره خواهد بود وهم معلومات اضافی ومفید ساحه مورد نظرکه به اساس ارتباط ساینسی مثل هایدرولوژی ، فزیک ، کمیای خاکشناسی وعلوم نباتات وغیره استوار باشد جمع آوری گردد .

انواع زهکشی  

انتخاب سیستم زهکشی ومحاسبات آن : پس ازاینکه تشخیص داده شد که منطقه مابینی زهکشی گردد ، نوع سیستم زهکشی رانیزباید تعین کنیم دراقلیم رطوبی شمالی ایران زهکشی فقط به منظورخارج ساختن آب اضافی ازخاک است درصورتیکه درسایرنقاط ایران که مسله سوری وقلیاست خاکها نیزمطرح شده است اززهکشی برای تخلیه آب اضافی وتعدیل اصلاح خاک صورت میگیرد . به طورکلی زهکشی خاک ازدوطریق امکان پزیراست .

اول – زهکشی سطحی یا surface drainage  و دوم – زهکشی زیرزمینی  subsurface drainage که هردو درزیرشرحاً مورد مطالعه قرار میگیرند .

زهکشی سطحی یا surface drainage:

زهکشی سطحی عبارت است ازانتقال آب اضافی ازسطح خاک است . این آب دراثربارنده گی یا آبیاری درسطح مزرعه جمع میشود . وچون باسرعت لازم درخاک نفوذ نمیکند لذا مانع برای رشد گیاهان ویاعملیات زراعتی محسوب میشود .دراراضی سطح کافی است که این آب راکد را به نحوی اززمین خارج سازیم ولی دراراضی شیب دارچون آب تحت تاثیرثقل جریان میابد لذا مسله جلوگیری ازفرسایش نیزمطرح خواهد بود .زهکشی سطحی فقط چندسالی است که مورد توجه قرارگرفته است زیرا متأسفانه نظرافراد زیصلاحیت درمسایل زهکشی مبتنی براین بود که فقط زهکشی زیرزمینی یاعمیق یک مسله  مهندسی است وزهکشی سطحی را بایست به زارعین واگذارکرد . آب راکد درسطح خاک به خوبی قابل رویت است ولی برای توصیه زهکشی سطحی بایستی علت این تجموع تعین شود . مثلاً ممکن است زهکش های اصلی ظرفیت تخلیه آب زهکشی شده رانداشته باشند وبه این ترتیب آب درسطح خاک جمع میشوند  .دراین مورد کافی است که با کارگذاشتند وسیله زهکشی بزرگترتخلیه آب را ازمزرعه افزایش داد اما اگرحل مسله بدین ترتیب امکان پزیرنباشد ، بدیهی است که سرعت نفوذآب درخاک بطی است ومیتوان به زهکشی سطحی متوصل شد معمولاً بسیاری ازفعالیت های که به منظورآبیاری زمین انجام میشود درزهکشی سطحی نیزمیتواند مورد استفاده قرارگیرد . تسطیح خاک بایست نحوی صورت گیرد که حد اکثرشیب ازنیم درصد تجاوزکند به صورت کلی کشت نواری ، تراس بندی ویاایجاد نهرهای کوچک ازهمه وسایل وطروق تخلیه آب سطحی ازمزارع به شمارمیرود ونحوی احداث تراس باحفرانهارنیزمشابه حصول است که درزراعت وحفاظت خاک وجلوگیری ازفرسایش معمول است .

زهکشی زیرزمینی یاعمیق subsurface drainage 

زهکشی اکثراراضی ازطریق زهکش های بازیا open drains   که به طورانهاردرمزرعه حفرمیشوندویازهکشی های سفالی یا tile drains که درزیرخاک کازگذاشته میشود صورت میگیرد انتخاب یکی ازاین دوسیستم بستگی به عوامل متعدد دارد که بایست مورد مطالعه قرارگیرد مثلاً نوع آبیاری عامل مهم است زیرا دراین صورت زهکش بازترجیع داده میشود ازطرف انهارزهکشی بایست به نحوی طرحه شوند که اولاً بتوان به سهولت به مزرعه دسترسی داشت وثانیاً ماشین حالات زراعت نیزبه راحتی درزمین بکاربرده شوند به صورت کلی زهکش های زیرزمینی یاسفالی به سایرانواع برتری دارد زیرا به هیچوجه مانع برای عملیات زراعتی نیست وازبه هدررفتن زمین جلوگیری میکند . اغلب ترکیب ازهردونوع زهکشی نیز توصیه میشود ودراین مورد انهارزهکشی برای تخلیه آب حاصله اززه آب های سفالی بکارمیرود  

اهداف زهکشی خاک : 

زهکشی آب دوهدف مشخص دارد :

1-  ( ایجاد شرایط مناسب ، ساختمان خاک ، درجه حرارت ونایتروجن) برای کشت گیاهان زراعتی . 

2-  امکان اجرای عملیات کشت وکاربه ویژه هنگام کاشت وبرداشت محصول اگرسطح اصلاح بالا باشد ساختمان سطح اراضی روبه تباهی میرود وازطرف خاک های مرطوب سرد بوده زمان بزرافشانی به تحویق می افتد . ضمناً فعالیت مایکرواورگانیزم ها کاهش سریع ومحسوس میابد وکود ها بیشتربه مصرف میرسد .  

ظرفیت خاک درنگهداشت آب :

مقدارآبیکه باید درجریان آبیاری بکاربرده شود وابسته است با آب موجود وقابل استفاده درفی واحد عمق خاک ساحه ریشه نبات تبخیروتعرق ودیگرنیازمندی های که باید توسط آبیاری رفع گردد هرخاک دارای خصوصیات  چندی میباشد که درمقدارواندازه آب ذخیره شده درساحه ریشه نبات مؤثراست خصوصیات وحالات راکه درتعین مقدارآب موجود درخاک مهم است نشان میدهد .  

نقطه د: در اآخر مقیاس عمودی، خشکی خاک را نشا ن میدهد. این حالت صرف زمانی بوقوع می پیونددکه خاک به حرارتی 110 درجه سانتی گراد به مدت طولانی خشک گردد.

نقطه الف: در حصه بالایی مقیاس عمودی اشباع خاک را نشان میدهد . که تمام هوا خاک خارج شده باشد.  مقداری آب در حالت اشباع مساوی است به حجم منفذ ها و سوراخ های خاک است خاک رسی دارای مفذها و سوراخ های جمعی بیشتر نظر به رنگ درست با وصف اینکه منفذها خورد است میباشد. 

نقطه ب: مقداری آب را در خاک مرطوب نشان میدهد که آب اضافی را ازخاک عبور کند . درین حالت مقداری آب برای استفاده نبات آماده میباشد .

نقطه ج: مقداری آب را نشان میدهد که به دورادور ذرات خاک مانند یک قلم قسمی چسپییده باشد که ریشه نبات برای جلوگیری از پژمرده شدن برگهای خود آن را به زود ترین وقت ممکن گرفته نمیتواند . این نقطه را آغاز فیصدی پژ مرده شدن و خشک گردیدن درخاک لومی مینامند . اگر ریشه های نبات  بکلی در خاک نفوذ کرده باشد رطوبت خاک که بین نقطه اشباع و ذخیره اعظمی رطوبت در خاک به اساس در اثر قوه جاذبه زمین به طرف پایین و به اطراف توسط قوه کشش capitally movement  حرکت میکند حرکت آب در وقت اشباع خاک سریع بوده تا وقتی که در نقطه اشباع خاک نزدیک شده حرکتی آن کاهش یافته وبسیار آهسته میگردد. خاک به اثر زهکشی خراب در جریان آبیاری ویا بعد از آن آب را برای اشباع و نزدیک شدن به نقطه اشباع در خود نگهمیدارد.

چطور میتوان نمک خاک را تشخیص نمود؟

1- توسط زرع نمودن نبات : وقتی ما نبات را در زمین نمک دار زرع نمایم قسمتهای نمک دار نبات مذکور در آن حصه حصه نمو نکرده و تخم آن از بین میرود .

2- در قسمت های مختلف سطح زمین نمک دار داغ و لکه های سفید به اشکال مختلف دیده میشود .

3-  نباتات عموما درین نوع خاک نموی بطی داشته جسامت آنها لاغر و حاصل آن کم میباشد .

چطور میتوان نمک را در خاک اندازه کرد؟

برای اندازه نمودن نمک در خاک دو طریقه وجود دارد:

طریقه اول : توسط جریان برق:-- درین طریقه مقداری نمک را نظر به سرعت جریان برق در خاک نشان میدهد. هر قدر سرعت جریان برق اضافه شود به همان اندازه مقداری نمک زیاد میباشد یعنی مقداری نمک و اندازه سرعت جریان برق رابطه مستقیم دارد.

طریقه دوم :توسط آزمایش کیمیاوی:--درین آزمایش اجزای خاک جداجدا مطالعه میشود و اهمیت آنها نسبت به طریقه اول بیشتر و اضافه تر میباشد زیرا بر علاوه نمک اجزای دیگر خاک نیز شناخته میشود .

تاثیرات نمک بالای نباتات

1-  قدرت جذب آب را در نبات و خاک کم میسازد و آب در خاک به وجه احسن نفوذ نمیتواند.

2-  بالای نبات تاثیر ظاهری دارد به حالت نورمال میتابولیزمیکی آن را بر هم میزند.

چطور میتوان خاک های شور را اصلاح کرد ؟

برای اصلاح این نوع خاک ها طوریکه قبلا ذکرشده از کاپرسلفیت و غیره مواد مانند پودر سلفریا سلفوریک اسید تجارتی مواد عضوی و کودهای حیوانی و نباتی میتواند کار گرفت و مقداری مناسب آن را درخاک علاوه نمود ناگفته نماند که از مواد کیمیاوی هایدروجن دار نیز باید استفاده کرد.

چطور میتوان خاک  های نمکی رااصلاح نمود ؟

طوریکه قبلا ذکر انواع از تجمع نمکیات مانند ( کلسیم کابونیت ،  سودیم کاربونیت ، پوتاشیم کاربونیت ، مگنیزیم کاربونیت ) و غیره از حد مناسب در خاک تشکیل میشود برای از بین بردن این انواع در پرابلم دیگر وجود دارد نخست اگر خاک تنها نمک داشته با شد برای اصلاح باید زمین زهکشی شود . ضمنا از آب که درآن نمک منحل نباشد کار گرفته و آب مذکور تنها از زهکشی در زمین علاوه گردد تا آب نمکی را دور نمایید اگر خاک غیر از زمین دارای سودیم منحل در آب و خاک باشد . برای اصلاح آن نخست از نمک بودن سودیم مانند کلسیم فاسفیت و غیره استفاده در زمین علاوه کنیم تا سودیم خاک را تعویذ و جای آن رانمک های فوق الذکر گرفته بعد از آن عملیه زهکشی صورت گیرد درین صورت میتواند از تجمع سودیم و نمک در خاک جلوگیری نمود.نمک های که در خاک جمع و سبب نمکی شدن آن میگردند از کجا و  توسط کدام عوامل بوجود میآید؟

1 – توسط آب آبیاری ، آب که با آن مزارع آبیاری میشود اکثر ازین نوع نمکها رادر داخل داشته و در خاک علاوه میشود.

2- توسط بالا آمدن آب از طبقات تحتانی زمین آبیکه از طبقات زیرین زمین در اثر عملیه (capillaries ) به سطح فوقانی زمین بالا میآید. بعد از تبخیر نمک آن در سطح خاک باقی میماند.

3- توسط مواد اولیه زمین (مواد معدنی، منرالی و غیره ) در خاک علاوه میگردد.

4- توسط باران از فضای که اطراف ما را فرا گرفته در خاک علاوه میشود. 

قابلیت زهکشی و طبقه بندی اراضی :

کمیت و کیفیت زهکشی یکی از عواملی است که در طبقه بندی اراضی مورد استفاده قرار میگیردولی متاسفانه شمول این عوامل باز که صفات چون خوب وبد را در ارزیابی خاکها خلاصه میشود مساله به طوری کمی مورد مطالعه قرار نمیگیرد.قابلیت زهکشی اراضی را با یست معیارهای مشخص نمایم که  میتوان محاسبات لازمه را بالای آنها انجام داد. فعلا دو شاخص اهمیت بیشتر دارد یکی ضریب آب گذری (نفوذپذیری، permeability )  در سطح استیابی و دیگر عمق لایحه غیر قابل نفوذ در فصول بعد ملاحظه خواهیم کرد که این دو عوامل در تعین فاصله بین دو خط زهکشی نیز نقش اساس را به عهده دارد.Fly   (1961 (ضمن مطالعات در افغانستان گروه های مختلف از خاک رادر نظر گرفته است که سهولت زهکشی در آنها متفاوت بوده و این عمل بنوبه خود موجب طبقه بندی خاک های مذکور به اساس قابلیت زهکشی گشته است. بدیعی است نتایج کار این دانشمند میتواند نمونه برای ما نیز بشمار رود چه حدود و مرز بین طبقات مختلف خاک از نظر زهکشی با تقسیم بندی اراضی از نظر استقرار و حاصلخیزی مغایرتی نداردو در واقع مکمل آن نیز محسوب میشود.

+ نوشته شده در  90/09/13ساعت 14:36  توسط ايمل " نظري "  | 

زنبور عسل

 مقدمه

 زنبورد ار ی یکی ازبخش ها ی با ارزش مهم زراعت درکشورما است که د ربلند برد ن وضع اقتصا دی پامیل هاوصحت مردم ماوزیا ت شدن حا سلات نبا تی تا ثیرونقش اساسی دارد.هم جنان برای دریا فت شغل وکار اهمیت دارد.ودرزمان های  قدیم زنبور عسل تنها به منظور استحصال عسل تربیه میشد مگرامروز زنبورداری شکل دیگررا به خود گرفته که موضوع تولید فراموش شده پرورش دهنده گان زنبورعسل به توجه خودرا به سوی دیگرمحصولات رنبورداری جلب نموده که نسبت به تولید  عسل زیاترداردبه منظور این که مامحصولات زنبورعسل به پروسس ان رابه صورت درست بفهمم باید نکات ذیل رابدانم عسل چیست یعنی ازکدام مواد به دست میا ید کدام زنبورعسل رامیسازند کدام مواد بلای عطروطعم عسل تاثیردارند رنگ عسل توسط چی معلوم میشود کیفت عسل موجودیت آ ب درعسل به معنی انیکه هراندازه ا ب آ ن کم باشد کیفیت ان خوب میبا شد اجزای عسل زنبور عسل چند نوع محصولات راتولید میکند که محصولات ان عیبارت ا زمحصول خارج کندو میباشد عسل هم غذا ا ست وهم دوا عسل بسیار لذ یذ است ولذت ان ازسبب موجودیت ویتامین ها است وعسل برای مریضی توبر کلوز مفید است وفعالیت تیزابی معده رامنظم میسا زد عسل چطورجمع اوری میشود.

عسل چی ا ست:

زنبورها عسلراعمدتا ازشیره گلهاامدنموده لیکن د یگرشیره های نباتی و شهدنباتات honeydew)) را نیزبه مقدار کمتراستفاده مینمایندبعد ازملاقات یک گل زنبورهای عسل ازوقه رسان همرای بامایع جمع شده درکیسه عسل که قسمت ازتعیرات یافته معده است پس به طرف کندو پروازمیکند وقتیکه پس به کندورسیدند مایعات رادوباره به دهن اورده وبه یک یاچندین زنبورداخیل رسانده زنبورها انرابلعه نموده ودوباره بیرون کرده به زنبورهای دیگرازلانه رسانده تابه این ترتیب بطورمسلسل اززنبوربه زنبورانتقال کرده وبلاخیره دریک خانه عسل ذخیره میشود وقتیکه زنبورمایع رامی مکد مایع پروبوسس یازبان د اخیل کیسه عسل شده یک مقدارکم پروتین به ان علاوه شده واب ان تبخیر میشود پروتین که زریعه زنبورعلاوه شود انزایم هااند که شکرهای را که درشیره یانکتاروجوددارد به شکرهای مختلف تبدیل کرده پس عسل همیشه دارای تعدادزیاد شکرهامیباشد نظربه منبع شیره فرق مینماید بعدازان که مایع به کیسه عسل ریخته شده زنبورهابه پروسس ان ادامه میدهند اب اضافی د راین عملیه ازان تبخیر می نماید درجه حرارت نزدیک به حجره ایکه دران عسل ذخیره میشود عمومآ حدود 35 درجه سانتی گرید میباشد این درجه حرارت وتهویه توسط زنبورهای پکه کننده تعادل یافته وسبب تبخیربیشتر اب شده تاکه مقداراب از20 فیصد کمترشود بعدآزنبورهای بالای ان سرپوش موم گذاشته انرامسدود مینمایند این عسل عسل پخته محسوب شده وتخمرنمی کند زنبورهای برای خود غذای غلیظ شده باانرجی اماده کرد ه جای کم انراذخیره میکند تادرجریان ذخیره ازعمل تخمرمحفوظ بماند

عسل ازچه چیزساخته شده :عسل عبارت ازمخلوط شکرها بوده که ذیاد تر آن گلوکوز وفرکتوز میباشد . برعلاوه آب (عموماٌ17ـ20 فیصد) عسل دارای مقدارکمی مواد دیگربشمول مواد معدنی ویتامین ها ،پروتین وامینواسید ها نیزمیباشد . بسیارکم لیکن جزمهم بسیاری از انواع عسل راگردیده تشکیل میدهد گرده درکندوانتقال یافته ودرداخل کندوکاملاٌ جدا ازشیره ذخیره میشود لیکن بهرصورت چند دانه گرده را ه خودرا درداخل شیره بازکرده عافیت درعسل مخلوط میشوند گرده را میتواند در عسل زریعه مایکروسکوپ تشخیص نموده واین تشخیص یک رهنما برای شناخت نوع نباتی که زنبورها فعالیت مینمایند میباشد .

کدام زنبورها عسل را میسازند :ــ چندین سپشیززنبورشیره را جمع آوری وآ نراتبدیل به عسل کرده به حیث منبع غذائی خودزخیره مینمایند مگرتنها زنبورهای که باهم یکجا در کالونیهای بزرگ زندگی میکنند مقداربیشترعسل رازخیره مینمایند این زنبورها از جنس apis  بوده وبعضاٌ ملی پونینی زنبورها بی نیش میباشند اینها عبارت اند از انواع اند که ذخاخیرعسل شان قرن ها است که به حیث منبع عسل برای انسان شناخته شده است .

کیفت عسل : ـ بوی وطعم عسل مهمترین کیفیت در عسل بوده لیکن عسل همیشه ازرنگ خود تفاوت میشود رنگ عسل عمدتاٌ مربوط به منبع شیره نباتی یاشهد یکی زنبورها جمع آ وری میکنند میشود بطور عموم عسل که درای رنگ تاریک است طعم نیزداشته وعسل کم رنگ طعم لذیذدارد شهرت عسل دارای رنگ تاریک یاکم رنگ از کشور به کشور دیگرفرق میکند لیکن عموماٌ عسل کم رنگ نسبت به عسل رنگ تاریک ارزش بالاتر دارد در بعضی اوقات رنگ میتواند درتعین کیفیت عسل مفید میباشد زیرا امکان دارد که عسل در اثنای ذخیره وحرارت دادن نیز رنگ تاریک را بخود بگیرد اگرچه بعضی عسلها کاملاٌ تازه حرارت نخورده وملوث نشوده نیزمیتوانند رنگ بسیار تاریک وتیره داشته باشند .

عطروطعم عسل: یک تعداد زیاد مواد مختلف (الکولها.الدیهاید.اسید های عضوی .)برای طعم وعطرعسل بسیار مهم میباشد گرچه که این مواد مضربوده به زودی واسانی به حرارت بلند تراز 35 درجه سانتی گرد تبخیرمینایند. عطر وطعم ا ن فکتورهای با طنی بوده وعسل بعضی ازنباتات تلخ یا زهری میباشد مانند سپشیزها اگیف نباتات الیاف نباتات شیردار یوفوربیا Euphorbia . Seneciosp . واین عسل تلخ در بعـضی جوامع بسیار معمول است .

رنگ عسل: رنگ عسل راذریعه استفاده ازفوند گریدر fund grader  که بعد ازدوکتورفوند مخترع ان نامیده شده معلوم مینمایند دراین اله یک نمونه عسل درداخیل ظرف شیشه ای گذاشته میشود عسل مایع رامیتواند درجه بندی کرده ولی عسل دانه دارشده باید اول به مایع تبدیل گردد نمونه ازداخیل یک درز باریک مشاهده وظرف شیشه مانند حرکت میدهند رنگ ان ازطریق درزقابیل دید شده وبه یک رنگ معیاری زرد کهرباای نماید درجه های عددی دراله مذکورارزش رنگ راتعین مینمایند به این ترتیب رنگ عسل تعین می گردد .

موجودیت اب درعسل: اگرمقداراب عسل پیش از 19فیصد باشد تمایل به تخمر شدن می نمایند عسل ایکه دارای اب کم باشد بسیارخوب است مقداراب عسل رامیتوان ذریعه اله پیمانه شکر(ریفرکتامتر) که یک اله کوچک است اندازه نموده طوریکه درسطحه ان چند قطره عسل راریخته واندازه مینمائیم وانکثار نورکه ازداخیل شیشه منشوران میکند معلوم میشود درمناطق که رطوبت نسبتی ان بسیار بلند باشد این مشکل خواهدبوده که عسل رابامقدار اب کم تولید کرده معیاربین المللی 23 فیصد است لیکن تجار عسل به 17 فیصد اب بافشاری میکند بخاطریکه ازحجم اب ان کم شده وخوبترقابل فروش شود

اجزای عسل:

اجزای عمده ان به %                 اجزای جزئی ان به %

        فیصدی           اوسط %                                 فیصدی         فیصدی

آب     13.4 ـ 26.6       17.0            اسیدهاگلوکونک     0.17           1.17

فرکتوز  21.7ـ 53.9       39.3            منرالها                0.02           1.03

گلو کوز 20.4ـ 44.4        32.9           نایتروجن              0.00          0.13

سکروز  0.0ـ 7.6            2.3              عطرکمتراز           0.1   

شکرها    0.1ـ 16.0         8.5      

زنبورعسل  د ونوع محصول راتولید مینماید :

اول آنعا عده ازمحصولات که وی به جستجوی شان به خارج از کندو پرواز کرده وپس از جمع کردن با خود کندومی ا ورده محصولات خارج ازکندومیاورده عیبارت عسل ,موم ,گرده گل. نوع دوم انها هستند که زنبور انها داخل بدن بوسیله غده تولید نموده محصولات داخل کندو است

محصول خارج ازکندو:-- محصول های هستند که زنبورعسل همه با مواد اولیه اش راازخارج به کندو میاوردعیبارت اندازعسل :را زنبورازشهد گیا هان مختلف درست میکنند شهد به وسیله غده یا غده های مخصوص که معمولآ درپا ین گل هامیباشد تولید وترشع میگردد این شهد ازروی گلهاجمع واری گرده در داخل کیسه مخصوص دربدنش قرار داردبرای جمع آ وری وذخیره شهد دست شده بطورموقت انبارمیکند وقتیکه کیسه به حدود 40 میلی گرام رسیده گلها رارها میکند وراهی کندو رادرپیش میگرددرطول راه مقدارانورتیز( Invertas ) که درجدار همین کیسه تهیه میشود اضافه میتاید برعلاوه مقدارهم ازآب آن ارراه جدار کیسه عسلی جذب بدنش نموده وقتیکه داخل کندوشده انرا به همان حال نارس داخل سلول ها میکند انها دوباره داخل کیسه ذخیره بورده  انور تیزروی انها اضا فه نموده واب اش راجذب مینما ید تا شهد کاملآ غلیظ شده ومقدار اب اش تا17-18 % پا ئین بیا ید چنین شهد غلیظراعسل رسیده می نامند زنبور ها هم بیش از پر کردن سلول های شان با چنین عسل غلیظ معمولآسر شان را با موم می پوشا ند.

بره موم:-- بره موم کنددرختان است که به وسیله گیاهان و درختهای مختلف در نقاط بخصوص ترشح و زنبور آنرا معمولا از روی  درختان مثلا بیره ، بلوط ، آلوبالو و غیره جمع آوری می کند و به همین طریق گرده گل را جمع می نماید به پاهای عقب خود چسپانده به کندو می آورد هرگز آن را داخل سلول ها انبار می کند ، صمغ در روی درختان حالت چسپانده گی داشته واز یک قشر فوق العاده نازک تشکیل می شود .
گرده گل :- گرده گل در ترکیبات آن از لحاظ کیمیاوی به مقدار زیاد مواد پروتین و چربی وجود دارد ، و این مواد همان چیزهای است که زنبور برای ساختمان درست بدن نوزاد آن خود داده می شود در گرده ویتامین A ,B1,B6,C,D,E به اندازه کافی وجود دارد .
محصول داخل کندو :-

زهر زنبور ماده است که در داخل بدنش وسیله غده مخصوص از دونیم روز پس از تولد شروع به ترشح نمودن حدود 15 همین روز که زهر در بدنش وجود دارد مقدارش 5.3 ملی گرام می شود زهر زنبور عسل از آب سنگینتر است ، از لحاظ کیمیاوی باید ترش باشد در حقیقت مزه آن تلخ است ، اگر زهر زنبور را خشک کنیم حدود 35% پروتین در آن وجود دارد .

عسل هم غذا وهم دوا :-

عسل یکی از بهترین تحفه و از جمله نعمت خداوندج  بوده که در طبیعت توسط زنبور عسل برای استفاده انسانها بوجور می آید ، لذیذ و مقوی اساسا از شعاع افتاب و عصاره گیاهان و نباتات تولید می گردد ، عسل درای مواد ویتامین های مختلف می باشد ، ویتامینها به غذا لذیذت می افزاید از جانب دیگر عسل دارو است ، دانشمندان جهان هزاران سال قبل مسًله نیروی علاج بخش عسل را کشف گردانیده واظهار داشتند که عسل غذای نیرو بخش صرف خستگیهای انسان رامرفوع می دارند ، همچنان خوردن آن اشتهای شخص را مکمل می سازد و قوت هاضمه را زیاد می نماید ناگفته نماند که اعصاب و حافظه انسانرا ترمیم نموده و برای علاج سرفه مفید است ،  برای توبرکلوز سود مند تمام می شود ، طبیبان قدیم عسل را مشابه یک داروی موًثًر مورد استفاده قرار می داد طبیبان عصر نیز این واقیعت را تاًید کرده ريا، عسل هاضمه انسانرا کمک ویاری می رساند ، فعالیتهای تیزاب معده را منظم می سازد .

جمع آوری عسل :-

کیفیت عسل تولید شده مربوط به چندین فکتور می گردد ، انواع نباتی که زنبور بالای آن فعالیت می نماید هم دراین مواد دست کم شمرده نمی شود ، وقتکه حجرات ازعسل پرشده زنبورهای کارگر آن را می پوشانند حجره سرپوشیده عسل 20% یا کمتر از آن داشته و بنام عسل رسیده یاد می شود ، اگرآب عسل بسیار زیاد باشد عسل تخمرمی نماید .

پروسس نمودن عسل :-

یک قسمت از حجرات سرپوشیده که متضرر نشده باشد قطع و به احتیاط برای پروش بسته بندی نماید زیرا عسل در شانه دست نخورده و خالص می باشد عسل که به این قسم عرضه می گردد همیشه به قیمت خوب پروخته می شود ، عسل که به هوای آزاد قرار نگرفته باشد لذت آن خوبتر نمی باشد ، به عسل که درتحت پروسس قرار گرفته داره.

عسل صاف شده :- برای آماده ساختن عسل صاف شده کلاگک یا سرپوش حجرات شانرا همرای چاقو دور کرده متیقین باشد که حجرات سرباز را که دارای عسل نارس وگرده است استعمال نکنید ، شانه های تخلیه شده را دور نیندازید که باارزش است موم را به آهستگی در یک ظرف داخل آب بااستخراج کننده موم افتاب ذوب نموده ، بعضی اقسام استخراج کننده موم انکشاف کرده .

تصفیه نمودن عسل :- عسل تصفیه شده نباید دارای موم یا دیگربقایا باشد برای تصفیه عسل ازتکه یا جالی سمی استفاده میشود بهترخواهد بود که اول بطوردرست تصفیه شود تا زرات کلان را دور نموده به تعقیب آ ن ازکننده نفیس استفاده میشود .

آماده ساختن عسل برای مارکیت

بعداٌ عسل که از کندوجمع آوری گردیده فوراٌ باید پروسس شود که کارچسپناک بوده برای این کار وقت گرفته تا انجام داده ونتیجه خوب بدست آید چون عسل آب جذبان است ورطوبت را جذب میکند لذا تمام سامان برای پروسس عسل باید کاملاٌ خشک باشد موجودیت آب زیا د سبب تخمر عسل میگردد .

لبل ها برای عسل : ـ لبل های که برای جلب توجه خریداران بالای بوتل عسل زود میشوند دارای معلومات ذیل است

1 محتوای عسل

2 منبع عسل بطور مثال گل آفتاب پرست شگوفه های مخلوط عسل جنگلات

3 کشورمحل که درآن تولید شود

4 نام وآدرس تولید کننده

5 وزن خالص عسل درظرف

6 تاریخ بسته بندی (کود نمبرخودتولید کننده )

فروش عسل : ـ فروش عسل در مارکیت کنار جاده بامفاد بوده چون تمام روزدر معرض دیده وعبورومرورمردم قرارگرفته بدون آنکه دوکان کرائی سرپوشیده باشد. یک توجه برجسته وواضح ضروری است حوروف ان کلان ووا ضح  باشد که از دورازداخل موتر دیده شود حداقل حوروف 10 سانتی متر ونوشته ان ساده باشد عسل فوروشی باید همیشه ازکیفت عالی برخوردارباشد ظوروف عسل باید پاک باشد نباید همرای عسل الوده باشد هیچ کس نمیخوهد ظرف چسپیده باعسل ببرد فوروش خود با تقدم کردن سایزها ونمونه های بسته بندی مختلف بیهتر بیسازد اگرمارکیت کنار جاده رابرای فروش عسل انتخاب وشروع گردیده بصورت متداوم باید ذخیره داشته باشد متوجه بودی که هیچ گا ه کیفت تولید شما یا عرضه ان برای فروش پائین نیاید .

موم زنبور:-

موم زنبور مواد کریمی رنگ که توسط زنبور ها جهت سا ختن خجره عسل استیفاده میشود موم خالص زنبوردارای رنگ سفید است لیکن موجودیت گرده و دیگر چیزها ناخالص زردی ان میشود.موم زنبوریک تولید باارزش دیگراست که برعلاوه عسل منبع عاید به شمارمیرود یک کیلوگرام موم نظربه یک کیلوگرام عسل ارزش بیشترداشته برخلاف عسل دربسته بندی ان احتیاط کمترزرورت است این است که انتقال وزخیره ان اسان وساده میباشد زنبورداران که ازکندوهای چوکات حرکی استفاده میکند درنتیجه موم هم جمع اوری مینمایند زنبورداران که ازکندوهای مروج شانه استعمال میکند درنتیجه مقداربیشترموم حاصل مینمایند زیراکه خانه های نازک عسل دراثنای عسل گیری شکسته وپس به کندوگذاشته نمی شوند تناسب عسل وموم که بااستفاده ازکندوهای عنعنوی وشانه های حرکی حاصل میشود تقریبآ 10/1 میباشد به همین دلیل بعضی کشورهادرافریقا. امریکای مرکزی وجنوبی مقدارعمده موم راتولید مینمایند که یک موادصادراتی عمده رادراین ممالک تشکیل میدهد موم درمارکیت جهانی تقاضای زیاددارد دربعضی ممالک موم نسبت به عسل باارزشترین تولید زنبورداران میباشد.

موم زنبورچطورساخته میشود:ـ

موم زنبورتوسط کارگرهای جوان زنبورهای عسل ساخته شده ودرساختن شان عسل یاساختن حجرات شانه که زنبورهادران زندگی میکنند استفاده میشود موم به قسم های ازعدوات موم ترشح شده باقرارگرفتن درمجاورات هواموم سخت شده شکل پوستک راگرفته ومانند ورقه های کوچک موم درقسمت پایان بدن زنبوردیده میشود چهارجوره عدوات موم که درسطح تحتانی شکم زنبورقراردارند به تعداد 8 عدد پوستک یافلس های موم رابعد ازهر12 ساعت تولید مینمایند حدودیک ملیون فلس (پوستک) موم یک کیلوگرام موم رامیسازد موم بشکل مایع ترشح شده ودربالای پلیت یاسطح شکم حشره به شکل یک ایکل یاقشرواحد انتشارمیکند زنبوربااستفاده ازمویک های سخت پاهای عقبی طبقه های موم دورنموده به پاهای وسطی انتقال میدهد زنبوررا وقتی به تولید نمودن موصرتحریک میشود که عسل اضافی ذخیره نموده باشند وبرای ذخیره نمودن عسل قلت عسل مواجه گردند

کیفیت موم زنبور:ـ موم زنبورنظربه خالص بودن ان ارزیابی میگردد موم کمرنگ نسبت به موم تیزرنگ ارزش زیادداشته ازخاطریکه موم تیره رنگ یاملوس بوده یازیادازحدحرارت داده شده ازنفیس ترین موم زنبورازموم سرپوش حجره حاصل میشود یعنی موم که توسط ان زنبورسرخانه ها عسل رسیده رامسدود میسازد این نوع موم کامل جدید خالص کمرنگ است .

استعمال موم :ـ مجموعآبیش از300 مورداستعمال موم زنبورشناخته شده است بعضی مثال ان ازاین قراراست .

برای ارایش:ـ 35ـ40 فیصد تجارت جهان راصنعت مواردارایش تشکیل میدهد این هاموم سفید درجه اول راکه زیاد حرارت داده نشود خالص وعاری ازصمغ یاپراپولی باشد بیازدارند اینها اکثرآ موم بلیج شده (سفیدشده ) رااستعمال میکند قیمت ان دراضلاع متحده امریکا خیلی زیاداست 4ـ8 دالر امریکائی فی کیلوگرام است.

درطبابت:ـ 25ـ30 فیصد موم تجارت جهانی درصنعت طبابت (ادویه سازی) استفاده میشود برابراین مقصد موم بسیارخوب است ضرورت بوده ودرمقابل قیمت بسیارخوب پرداخته میگردد .

ساختن شمع :ـ 20 فیصد موم تجارت برای ساختن شمع بکارمیرود بصورت عمده کشورهای کاتولیک اوریاشمع مورد ضرورت خودراوارد مینماید قسمت موم که جهت شمع سازی ضرورت است .

استفاده دیگرازموم:ـ10ـ20 فیصد موم تجارتی جهانی به مقاصد ذیل استعمال میگردد .

1ــ برای مودرها وقالب بندی صنعت هنری

2ــ بالش بوت . لوازم بالش فرش اتاق

3ــ موم پیونددرخت

4ــ دروسایل برق (اجزای الکترونیکی بطورمثال صنعت کامپیوتر)

5ــ زنبورداران مقدارزیاد برای لوحه نمودند چوکات استفاده میکند که مهم ترین بخش استفاده اززنبورموم میباشد.

رایل جیلی:ـ

رایل جیلی غذای برودبانوزادان است که توسط کارگران به انها تغذیه میگردد این ماده دارای یک تعدادهورمون های حشره بوده که درقسمت های مختلف جهان ارزش طیبی دارد یک لاروا کارگروقتیکه ازتخم خارج میشود برای سه روز اول به ان رایل جیلی داده میشود یک لاروای که بحیث ملکه اینده درنظرگرفته میشود درمدت 6 روز اول به ان رایل جیلی تغذیه میگردد یک لاروای درحال انکشاف سوی ملکه رایل جلی زیاد مصرف کرده ودرمدت پیش ازشش روز 1300 مرتبه به وزن ان افزوده میشود رایل جیلی ازعداوات معلق بنام عده مغلق سلیوائی شناخته شده ترشح میگردد یک عده عمده ان غده هایپوفارپجیل زنبورها پرستاده میشود برعلاوه دارای یک مقدار شکرومواد پروتینی که ازطریق معده زنبورهای کارگر به ان علاوه میگردد میباشد .رایل جیلی دارای ترکیب مختلف بشمول پروتین ها. قندها .شحمیات . منرال . ویتامین ها میباشد یک مایع غلیظ سفید رنگ یک اندازه مشابه به ماست تازه دیده میشود .

رایل جلی توسط زنبورداران جمع اوری میگزدد:ـ

درتحت شرایط طبیعی وقتیکه یک لاروا درنظرگرفته میشود که به ملکه تبدیل گردد این لاروا دریک حجره فیله مانند بزرگ انکشاف کرده وزنبورهای کارگرمقدارزیاد رایل جیلی دراین حجره جابجا میسازد کالونی های زنبورعسل که بمنظوررایل جیلی استفاده میشود ازطرف زنبورداران انحصارشده تاتعدادزیاد ملکه راتولید مینمایند حتی تا50 عدد یابیشتر ازان زنبورهای کارگرمقدارزیاد رایل جیلی تولید کرده وان درخانه های  ملکه جابجا مینمایند به جای این که از این رایل جیلی لارواهای که به ملکه تبدیل میشود استفاده مینمایند لاروا توسط زنبورداران ازخانه دورشده ورایل جیلی جمع اوری میگردد .

رایل جیلی زیات باارزش است :ـ

زنبورهای کارگر وزنبورهای ملکه حیات شان را ازتخم های مشابح که توسط ملکه مادری تخم گزاری میشود اغازمینمایند ازاین که یک تخم به یک زنبور کارگر به ملکه تبدیل شده انکشاف مینماید ازطرز تغذیه معلوم میشود رایل جیلی غذای که به لاروا کارگرها داده میشود فرق میکند درنتیجه زنبورهای ملکه بالع به چندین صورت اززنبورهای کارگر بالع فرق میکند بغذی اشخاص رایل جیلی رابسیارقوی برای انسانها ودیگرحیوانات نیز میدانند گرچه نظریات فرق میکند وپیشتیبانه علی نداردیقینآ که رایل جیلی یک منبع غلیظ چندین نوع مواد غذای است پستانداران ازحشرات بسیارفرق دارند مواد که تاثیرات برجسته بالای زنبورهای عسل دارند شاید بالای پستانداران نداشته باشند وبه همین ترتیب معقوس ان رایل جیلی خواص زدبکتریائی دارد شاید درحفاظت لارواهای  ازالوده شدن باکتریادرداخیل چوچه خیلی مهم باشد.تولید رایل جیلی به کالونی های زیاد زنبورعسل کارگرماهرتخنیک اگاهانه وقت دقیق تحصارونگاه کردن زنبورضرورت دارد رایل جیلی باید تحت شرایط صحیح جمع اوری شده وبه سرعت سردساخته شده یخ بسته یادریخچال خشک کرده .کشورهای عمده که رایل جیلی رابه قسم تجارتی جمع اوری مینمایند چین تایوان. تایلیند میباشد عمدتآجاپان ویک مقدار نسبتآ کم توسط بعضی کشورهای دیگررایل جیلی وارد میکند.

نوع قند

فورمول کلی

اسم

مونوسکراید ها

C6h12o6

گلوکوز.فرکتوز. گالکتوز

دی سکاریدها

C12h22011

سکروز. مالتوز. مونوز

ترای سکرایدها

C18h32016

مازیتوز. رافیتوز

جدول قندهای موجوددرعسل.

جدول رطوبت عسل % ومواد جامد عسل% .

رطوبت عسل %

موادجامد غسل %

21.44

20.40

19.36

18.32

17.28

16.24

15.20

78.56

79.60

80.64

81.68

82.72

83.76

84.80

 

میزان (ملی گرام)

ویتامین ها محلول دراب

0.1

1.5

2

1

3 ـ54

 

ویتامین b1

ویتامینb2

ویتامینb6

ویتامین  b12

ویتامینc

 

 

 

 جدول ویتامین های موجوددر100 گرام عسل .

جدول ویتامین های موجود دردانه گرده زنبورعسل

فصدی

نوع ویتا مین 

80-50

ویتا مین A             

41.76-3.96

ویتا مین  B1           

61.56- 16.92

ویتا مین  B2                  

35.12-10.08

ویتا مینB6           

30-43

ویتا مینB12         

2.16-0.72

ویتا مین     D             

1.15

ویتا مینE              

 

فصدی

ترکیب

4.7

ارژنین

1.5

هستیدین

4.7

 ایزولوسین

5.6

لوسین

5.7

لیترین

1.7

میتونین

3.5

فنیلالانین

4.6

 ترنونین

1.6

تربپتوفان

6

 والین

جدول امینواسید ها موجوددردانه گرده

+ نوشته شده در  90/09/13ساعت 14:26  توسط ايمل " نظري "  | 

زردک

مقدمه :

افغانستان یک کشورزراعتی است ودراین کشور% 85 مردم به زراعت مشغول اند . وهم چنان سبزیجات بخش مهم زراعت را تشکیل میدهد. ویک سکتورمهم زراعت بشمارمیرود . ودراقتصاد ملی کشورسهم به سزای دارد . اکثرسبزیجات مخصوصا ً زردک به چنان اقلیم نیازمند است که درزمستان هوا سرد نسبتا ً خشک باشد وازطرف روزآفتاب مناسب برای آن ضرورت میباشد.دروقت رشد ونمو کردن تاپخته شدن به رطوبت وهوای بارانی حساس میباشد . خوش بختانه افغانستان عینا ً همین طوراقلیم دارد که تا دهاقین بتوانند درفصل زمستان وتابستان بدون کدام تکنالوژی عصری زراعتی سبزیجات ، غله جات وحبوبات را پرورش نمایند .زردک دراکثر ولایات افغانستان به پیمانه زیاد کشت میشود ودارای اهمیت اقتصادی میباشد .

تاریخچه زرد ک :

زردک (Carota) نام علمی آن Daucus carota L var sativus میباشد . زردک یکی ازسبزی های مشهورومهم دنیا بشمارمیرود . زردک بومی آسیا ، اروپا ، شمال افریقا ومنطقه مدیترانه میباشد . بعضی معتقد اند که انواع آن درامریکا شمالی یافت ویا درآنجا اهلی شده است آنچه که مسلم است زردک را ازدیرزمانی مشناختند . یونانیان قدیم آنرا شناخته بودند ولی درآن موقع به عنوان سبزی رایج ومشهورنبوده است . وهمچنان بعضی ها معتقد اندکه انواع زردک درامریکا شمالی یافت وبه عنوان غذا درقرن سیزدهم دراروپا مورد استفاده قرارگرفت سپس ازاروپا به امریکا برده شد .درابتدا زردک بیشتر برای مقاصد طبابت مورد توجه قرارگرفته وبعدا ً به عنوان سبزی مصرف گردیده است .رنگ غده درابتدای تشکیل زرد نارنجی ودرنهایت تیره است که هرچه رنگ تیره ترباشد بخاطرذخیره کروتین یا ماده اصلی ویتامین B  است .

خصوصیات بوتانیکی

نام انگلیسی زردک carot  بوده ونبات دوساله میباشد . نام لاتین آن Daucus carota وفامیل آن  Apia ceae میباشد . زردک ازجمله سبزیجات بوده که جدیدا ً معرفی گردیده است به خصوص ورایتی های اصلاح شده فعلی زردک ها ی وحشی اروپائی همیشه دارای ریشه های عمودی درازوباریک بوده وضخامت نیم سانتی متررا دارند . زردک های نازک وضخیم فعلی ازهمان زردک های وحشی سخت وباریک انکشاف یافته است . مصارف بیشتراین زحمات درراه اصلاح نسل بهترزردک ها داده میشود ولی بعد ازمعرفی این سبزی جنس آن به سرعت درامریکا اصلاح شد . زردک مناطق افغانستان بسیارخوب نمو میکند .زردک بیش از40 نوع میباشد فقط چند نوع آن مورد استفاده قرارمیگیرد . زردک یک سبزی دوساله است ولی به عنوان یک ساله دربرنامه سبزی کاری قرارمیگیرد . این گیاه درسال اول تولید سیستم ریشه جذب کننده را تولید می کند که بعدا ً این سیستم ضخیم به پرداختن مواد غذائی مواد غذائی میشود .گل های زردک کامل هستند یعنی هرگاه دارای آله نروماده میباشند دربین نوع زردک ارقامی پیدا میشوند که عمیق هستند .این نوع بته زردک گرده آن قادر به تلقیح نیست این رقم ازنظراصلاح وتهیه بذربسیاربا اهمیت میباشد .دربرش عمودی ریشه زردک دوقسمت کاملا ً مشخص مشاهده میگردد . یک پوش خارجی یک قسمت داخلی که به آن core میگویند که عمدتا ً قند وانواع مختلف ویتامین ها درآن ها ذخیره میگردد . زردک باکیفیت وعالی آن زردک است که پوست خارجی قطورتری باشد. کروتین بیشتری درسلول های قدیمی پوش خارجی ذخیره میشود . معمولا ً زردک با رنگ های نارنجی ویا زرد نارنجی دیده میشود به هراندازه که رنگ نارنجی زردک بیشتر باشد مقدارکروتین آن زیاد تراست . قاعد تا ً هرچه رنگ ریشه تیره ترباشد ارزش غذائی آن بیشتراست . درابتدا رشد ریشه زردک کم رنگ بوده که با رشد بیشترآن رنگ ریشه تیره میگردد که این تیره گی نشان دهنده ذخیره شدن کروتین درآن است . تیره وروشن بودن رنگ ریشه زردک به عوامل چون رقم سردی ، سن ریشه وفصل رشد بستگی دارد ، ارقام اززردک وجود دارد که به رنگ های قرمزتیره وروشن زرد تیره وروشن وحتی رنگ سفید دیده میشوند . زردک های که با رنگ های سفید وقرمزدیده میشوند ممکن است به مصرف حیوان برسد .

تهیه زمین : برای کشت زردک بهتراست که درخزان زمین شخم عمیق زده شود . دادن کود حیوانی باید درخزان انجام گیرد ، زمین که درخزان شخم زده وبه حال خود باقی گذاشته شود نزولات آسمانی واحتمالا ً یخبندان زمستانی به خالی ساختن ویا نرم ساختن خاک کمک میکند به مجرد مساعد شدن هوا میتواند باد سک سنگین تمام کلوخ ها را میده کرده وهم شخم دیگر به زمین زده یا اینکه با شخم ودسک سبک زمین را آماده نمود .

طریقه کشت : ریشه زردک مستقیما ً درمحل اصلی بدست میآید ریشه زردک نسبت به سرما وخنکی هوا مقاوم است درمناطق که دارای زمستان های سرد میباشد کشت آن بلافاصله بعد ازیخ بندان های شدید بهارصورت میگیرد درمناطق ونواهی گرم که دارای زمستان های معتدل وخنک میباشد . کشت درخزان ویا درزمستان انجام میشود . درهرصورت هرسه هفته یک بارباید به کشت اقدام نمود تا برای مدت طولانی زردک برداشته شود . اغلب مشاهده میشود که زردک درسال اول تولید بذرمینماید که دراین صورت ریشه زردک مزه تلخ خواهد داشت وازمرغوبیت آن کاسته میشود برای بدست آوردن زردک تازه باید تاریخ کشت های مختلفی موجود باشد . آزمایش های مختلف نشان داده است که سرما دراوایل رشد زردک را دربه گل نشستن آن میتوان نقش داتشه باشد . بذرزردک را میتوان به صورت ردیفی ویا جوی وپشته ای کاشت خطوط کشت باید 30 تا 40 سانتی مترازیک دیگرفاصله داشته باشند . فاصله دوبته روی خطوط کشت 5 تا 10 سانتی متردرنظرگرفته میشود مقداربذرمورد ضرورت بین 3 تا 5 کیلوگرام فی هکتارمیباشد . بذرباید درعمق 1 تا 2 سانتی متری خاک کاشته شود بذرزرد ک خیلی کند جوانه میزند وممکن است جوانه زدن یک ویا دوهفته طول بکشد . چون تخم زردک بسیارخورد است توصیه میشود که قبل ازکشت تخم با باشن نرم مخلوط شوند ، برای این کار5 تا 7 گرام تخم با یک قاشق ریگ نرم مخلوط میشود وبعد ازآن که بهم مخلوط گردید به کشت آن اقدام گردد .چنانچه گفته شد تخم زردک ناوقت جوانه می زند لذا میتوان قبل ازکاشت آنها را مرطوب  نمود برای این کارتخم درپارچه های نخی مرطوب به مدت 3 تا 4 روزنگهداری میشوند گاهی بعد ازبرداشت به ریشه های زردک متوجه میشویم که قسمت های بالای ریشه سبزشده است که این امرازکیفیت آن میکاهد علت این امرآنست که ریشه درطول رشد درمعرض نورخورشید قرارگرفته است .برای جلوگیری ازاین کارباید بذرزردک بموقع کاشته شود تا تولید برگ های زیادی نماید که برگ ها سایه کافی برای ریشه تولید مینمایند . مسله ایکه برای کاشت زردک وجود دارد اغلب خسارات باآن وارد میکند به گل نشستن گیاهان درسال اول است این مسله که خود نقطه ضعفی ازنظرسبزی کاری یا سبزی کاران میباشد خسالارت زیادی را باعث میشود .

مراقبت ازکشت : مبارزه باعلف های هرزه بخصوص دراوائیل رشد باید دربرنامه های اولی قرارگیرد نظربه اینکه زردک دراوائیل به کندی رشد میکن وقدرت رقابت با علف های هرزه را ندارد باید با انواع کلتیواتورهای دستی وکم عمق باعلف های هرزه مبارزه کرده استفاده ازانواع علف کش های توصیه میشود . یکی ازکارهای که باید حتما ً انجام شود مسله تنک کردن تنه های اضافی زردک است چون درغیراین صورت ممکن است تخم پهلوی هم قرار گیرند وتراکم بذردریک محل ریشه های کوچکی برای زردک تولید کند که دراین صورت زردک قابل استفاده ومناسب برای عرضه به بازارنخواهد بود . عمل تنک کردن درموقع انجام میشود که بته ها 4 تا 5 برگه شده باشد ممکن است عمل تنک کردن دردو موقع انجام شود یکی هنگام 4 تا 5 برگه شدن زرد ک ودیگروقتی که ریشه های آن تشکیل شده پهلوی یک دیگرقرارگرفته اند وبرای هرریشه فضا به اندازه کافی وجود نداشته باشد. اول تنک کردن دوم معمولا ً 2 تا 3 هفته بعد ازتنک کردن اول صورت میگیرد . معمولا ً درخاک های سنگین فاصله بیتشری درنظرگرفته میشود تا خاک سبک شنی چون درخاک های سبک ریشه میتواند برای خود جابازکند ولی درخاک های سنگین چنین امکان ندارد درآب وهوای خشــــک آبیـــاری مرتب انجام میشود . درمراحل آخررشد آبیاری کمترصورت میگیرد چون این کارباعث شگافته شدن ریشه زرد ک میگردد .

آب وهوای مورد ضرورت: زردک جزسبزی های فصل خنک میباشد بنابراین درآب وهوای معتدل توافق خوب دارد . درحرارت کمتراز12 درجه سانتی گراد رشد زردک کم کم متوقف میگردد، واین امرباعث کمبود رنگ درریشه آن میشود حرارت کمتراز10 درجه سانتی گراد باعث به گل نشستن بی موقع میگردد .ازطرف دیگردرحرارت بیشتراز27 درجه سانتی گراد طول ریشه زردک کوتاه میشود وازمرغوبیت آن کاسته میشود بهترین حرارت برای رشد زردک بین 16 تا 24 درجه سانتی گراد است زردک درهوای کمی یخبندان تا اندازه مقاومت می کند .

خاک : زردک بهترین رشد خودرا ردخاک های عمیق ، سست وهوا دار، لومی ، شنی یا ریگی را ترجیع میدهد . زمین زردک باید اززهکشی خوبی برخوردارباشد ، زردک زمین های شنی وسبک را که ازمواد غذای کاملا ً غنی باشند وبه اندازه کافی رسی باشد به سایرخاک های دیگرترجیع میدهد .خاک باید بدون سنگ ریزه بودن بخوبی آماده شده میتواند چون این امرباعث  منشعب شدن ریشه میگردد . خاک هایکه زیاد هیومسی بوده وبسیارپوک باشد مانند خاک های مک بخوبی رشد میکند ولی ریشه های بدست آمده آن کمی سخت تروخشک تروچوبی ترازمحصولی است که ازخاک های سبک بدست آمده باشد . درخاک های خیلی سنگین باید ازکشت زردک خود دارای کرد چون باعث منشعب شدن ریشه آن میگردد. همچنان درخاک های که حاوی سنگ های درشت میباشند نباید به کشت زردک اقدام کرد چون ریشه آن کج ودوشاخه میشود . بهترین PH برای رشد زردک 6،5 میباشد . 3-2 نوع زردک درخاک های اسیدی هیچ گونه نیایج نداده است .

انواع زردک : درایران تقریبا ً زردک انواع فعالیت برای اصلاح وتهیه بذرزردک نشده است وبیشترازتخم خارجی استفاده میشود . زردک ایرانی که بنام زردک معروف است به علت رنک نامطلوب طول وقطرنسبتاً زیاد وریشه خشک وچوبی آن بسیارنامرغوب است وبیشتربرای تغذیه حیوان کاشته میشود . ارقام خارجی دارای ارقام زود رس ودیررس میباشند که به شکل های گوناگون یا کوتاه ، مخروطی ، بلند وکشیده وجود دارند.ارقام زود رس که خیلی شکننده ترهستند باید سریعا ً مصرف شوند ولی ارقام دیررس که زمان بیشتری برای رشد نیازدارند برای نگهداری وانبارکردن مناسب میباشند .

انبا رکردن:  درحرارت 2 تا 5 درجه سانتی گراد ورطوبت 95 درصد به بالا میتوان زردک را برای مدتی بیش از4 تا 5 روزنگهداری کرد . زردک را میتوان با حذ ف برگ های آن ( با پیچاندن آن ونه با کارد) پوش هایش نگهداری کرد .

تشکیل ریشه: تخم بمنظورتولید ریشه توسط تخم پاش درقطاریکه 25 سانتی مترازهم فاصله داشته باشد به عمق 1،5 سانتی متردرزمین انداخته شود که کوشش شود که تخم به عمق زیاد کاشته نشود . بعد ازآن نبات به مرحله 4 – 3 برگه رسید یک کاری شروع گردد وفاصله یک نبات ازنبات دیگردرقطار2 سانتی مترگذاشته شود ، جهت بد ست آوردن حاصلات خوبتردرماه ثوریا جوزا بذرصورت بگیرد .مقدار4 – 3 کیلوگرام تخم برای یک هکتار 0،6 تا 0،8 کیلوگرام فی جریب آبیاری خفیف دروقت کشت ضرورت میباشد . اگربمنظورتخم کاشته شود تمام زردک غیرجنسی مریض وزرد ک که رنگ خراب داشته باشد دورشود زردک عین جنس عاری ازامراض شکل ورنگ مرغوب انتخاب گردد .  

آبیاری زردک : زردک ازجمله آن سبزیجات مهم میباشد که دارای ریشه های گوشتی بوده وبطورخام وپخته خورده میشود وبرعلاوه آن درتهیه کردن مربا وآچارنیزازآن استفاده بعمل می آید وبحیث غذائی پذیرانه هم بکاربرده میشود مقدارحاصلات این نبات درشرایط آبیاری درحدود 50  - 40 تن فی هکتار تخمین گردیده است .نبات زردک درمقابل سردی مقاومت بیشتردارد واگردرموسم تیرماه درجه حرارت هوا سرد میشود این نبات میتواند به نموی فعال خود ادامه دهد یعنی درموجودیت حرارت منفی 4- 3 درجه سانتی گراد برای مد ت کوتاه امرارحیات می نماید .  بخش عمده ریشه های اساسی درطبقه تا عمق 60 سانتی متردرخاک نفوذ مینماید اما ریشه های جداگانه آن تاعمق 2 مترنفوذ کرده میتواند . قابل یاد آوریست نباتات ریشه دارگوشتی نسبت به سبزیجات دیگربه آب ضرورت کمتردارد ما زردک که نسبت به همه سبزیجات ریشه دارگوشتی به آبیاری ضرورت بیشتردارد . نباتات زردک هم دربهاروهم درخزان بذرمینمایند .

طریقه های آبیاری زردک: رطوبت خاک مزارع زرد ک را درمراحل نموئی قبل ازآبیاری باید درحدود% 80 – 75 ازظرفیت نگهداری ویا نگهداشت آب توسط خاک نگهداشته شود . مزارع زردک را 6 – 5 مراتب به نورم 600 – 500 مترمکعب فی هکتارآبیاری مینمایند طریقه اساسی آبیاری عبارت ازآبیاری جویچه ائی میباشد اما درافغانستان مزارع زردک را بعضا ً بشکل هموارآماده وتخم درآن بدون قطاربذرمینماید . بناءً ازمیتود آبیاری سطح همواراستفاده بعمل می آید اگرخاک مزرعه زردک ریگی باشد درتعداد آبیاری های مراحل نموئی آن تذئید بعمل می آورند. قابل یا دآوری است که خاک مزارع زردک نباید سخت باشد زیرا ریشه های گوشتی نبات متذکره درآن بخوبی رشد ونفوذ عمیق کرده نمیتواند .

کود مورد ضرورت : برای رشد سریع ریشه های طولانی وضخیم شدن زردک احتیاج به زمین میباشد که سبک بوده وازنظرمواد غذائی وهیومسی کاملا ً غنی باشد . بنا براین انواع کود های حیوانی وحتی کود سبزمیتواند درین زمینه نقش بسزای داشته باشد ، درزمین های شنی سبک وشنی رسی که ازنظرمواد غذائی فقیرهستند درمقایسه بازمین های قویترباید کود حیوانی بیشتری به زمین اضافه کرد . اضافه کردن 20 تا 30 تن فی هکتارکود حیوانی پوسیده به زمین باعث پوک شدن ، نرم شدن وبهترشدن وضع فزیکی خاک میشود .کود حیوانی را حتی باید به کشت قبلی اضافه کرد موقع کشت زردک کاملا ً پوسیده شده باشد . به اثرآزمایش فراوان به این نتیجه رسیده اندکه دادن کود حیوانی تازه به زمین وکشت بلافاصله زردک موجب منشعب شدن ریشه آن میگردد . علت این امررا درقسمت کود مایع یافته اند. وتوانسته اند که آنرا جدا مینمایند بهتراست کود حیوانی را درخزان بعد ازشخم به زمین داد وجود مواد معدنی خارجی درکود های تازه ازقبیل قطعات نسبتا ً سخت کاه به منشعب شدن ریشه کمک میکند . مصرف کودهای شیمیائی درمورد زمین های شنی وسبک قابل توجه است درزمین های شنی مقدار20 تا 150 کیلوگرام درهکتاراست . 150 تا 200 کیلوگرام درهکتارفاسفورس 50 تا 100 کیلوگرام درهکتارپتاشیم مناسب است مقدارمصرف کودهای شیمیائی  درزمین های رسی کمتراززمین های شنی میباشد قراردادن کود های سبزدربرنامه تناوب زراعتی به بالارفتن میزان کمیت وکیفیت محصول زردک کمک میکند . زردک ازجمله گیاه است که زمین را ازمواد غذائی ضعیف میکند وبه اصطلاح زمین را خسته مینماید . تجربه نشان داده است که کشت پیازدرزمین بعد ازکشت زردک بطورچشمگیری میزان محصول پیازرا کاهش میدهد بنابراین بعد ازکشت زردک زمین باید تقویت شود .

آفات وبیماری: ازآفات مهم زردک میتوان ازخرگوش وموش صحرای نام برد که میتوان باراه های گوناگون مانند طعمه ، مسموم باآن مبارزه کرد لاروای مگس رنگ بانام انگیسی carrot  rustfly وسوسک بانام انگلیسی carrots beetle ازآفات دیگری زردک میباشند که باانواع سموم حشره کش قابل کنترول میباشد . ممکن است سفیدک وویروس که بوسیله کفدوزک 6 نقطه ائی وسایرحشرات برگخوارمنتقل میشود . به بته زردک حمله کننده کنترول حشرات مخصوصا ً کفدوزک 6 نقطه ائی بوسیله انواع سموم حشره کش میتوان درکنترول این بیماری نقش بسزای داشته باشد .  

عامل بیماری میزبان زردک ) Rhizobacterdaci )

نام بیماری باکتریای زردک carrot bacerial  gall

علایم بیماری درریشه: درتمام ریشه برآمده گی های چین دارقهوه ائی رنگ با ابعاد ازچندین ملی مترتا یک سانتی مترظاهرشده وباهم ملحق میگردند وبصورت حلقه ها ریشه را احاطه مینمایند .

سیکل بیماری: پاتوژن ازساکنین خاک بوده وازطریق عدسک ها به ریشه رخنه مینماید .علایم مذکوررا میتوان با علایم بیماری ناشی ازAgrobacterium tumefociens ونماتود ها پیدایش ریشه های نابجارا به A . rnizogenes نسبت داد .

حفاظت ازاثرامراض ،حشرات وگیاهان هرزه

کنترول امراض وحشرات بخاطرمهم بوده که تخم سالم عاری ازامراض بدست آمده قبل ازکشت زمین توسط ادویه کیمیاوی دیازینان دانه ائی 20 تا 25 کیلوگرام فی هکتار5- 4 کیلوگرام فی جریب انداخته شود . شپشک ، ملخ وکرم برگ خواربالای برگ وگل های زرد ک حمله مینمایند که توسط ادویه پاشی ملتایون کنترول میگردد . بمنظورجلوگیری ازمرض گندیده گی سیاه وگنده شدن توسط باکتریا بایست زردک جا ی که جریان هوا باشد نگهداری شود. همچنان وقت غرس نمودن زردک جهت بدست آوردن تخم کوشش شود تااززردک سالم عاری ازمرض انتخاب وغرس شود مسایل روکینگ چیدن جنس های غیرمطلوب که دررنگ وغیره خصوصیات فرق نشان میدهد قبل ازگل دروشود تاجنس تخم مطلوب یک نواخت بدست آورده شود. مسایل روکینگ چیدن جنس های غیرمطلوب که دررنگ وغیره خصوصیات فرق نشان میدهد . قبل ازگل دروشود تا جنس تخم مطلوب یک نواخت بدست آورده شود .

تولید تخم : به زمین که عملیه تولید تخم درآن انجام میابد سال قبل درآن یک نوع زردک کشت نشده باشد درخزان قلبه عمیق صورت گرفته مقدار20 تا 30 تن کود حیوانی درآن علاوه شود دربهاربه اندازه 140 کیلوگرام فاسفورس 100 کیلوگرام پتاشیم سلفیت انداخته وخوب بخاک مخلوط شود .پلوان های خورد وجویه های که فاصله آن 40 سانتی مترباشد جورشود . زردک درماه حوت یا حمل درکنارجویه ها شانده شود فاصله شان بین دوبته درقطار24 سانتی مترمد نظرگرفته شود ، قسمت بالای زردک باید نزدیک سرخاک قرارگیرد میتوان زردک را درماه عقرب وقوس غرس نمود دراین صورت باید بالای زردک 3 سانتی مترخاک ومواد عضوی کود به قسمت ناحیه آن علاوه نمود که ازخشک ویخ بندان جلوگیری بعمل آید در وقت شاندن زردک خاک انداخته وخوب سخت شود تا دراوایل بهاربخوبی نموکند دراثنای نمو مزرعه چندین مرتبه آبیاری گردد. آبیاری دروقت گل ضرورت پنداشته میشود .

دروکردن زردک: زمانی که ازنقطه نظرفزیولوژیکی پخته شود ورطوبت آن % 40 باشد عملیه دروانجام میآبد . درکابل ونواحی آن زمان درومیگردد که هوا خشک میباشد لهذا درو وجمع آوری تخم باید بمجرد رنگ نصواری شدن سرگل انجام شود وامکان پذیرنخواهد بود که تمام تخم دروقت برســـــد. بخاطریکه 3-2 مرتبه عملیه چیدن تخم ضرورت میافتد . گل های چیده شده بالای تکه ویا جای پاک مانده میشود وزمانی که رطوبت صورت گرفته تا ازشکستن ودرزکردن تخم ضرورت احساس نمیگردد. زیراوقت درهوای گرم انجام میشود وبصورت بطی تخم خشک میشود درذخیره کردن رطوبت تخم باید از8 فیصد کمترباشد پاک کردن تخم ازگردوخاک بواسطه ماشین بی دی (B D ) بنام گلپریاد میشود یا بواسطه باد کردن طبق طریقه معمول صورت میگیرد اما دروقت ذخیره همراه مواد کیمیاوی ذخیره میشود به اندازه 300 گرام دریک صد کیلوگرام معامله شود تخم زردک درخریطه های پلاستکی که پوش المونیم دارد نیزذخیره شده میتواند همچنان درقطی ها نتیجه خوب داده است .

برداشت زردک :  ریشه زردک را به انواع مختلف برداشت میکنند بعضی اوقات ابتدا قسمت های را که شامل برگ ها میباشد قطع کرده سپس با وسایل میخانیکی که توسط تراکتورکشیده میشوند ازقبیل گاو ، آهن زردک را ازخاک خارج میکنند . سپس آنرا بادست ازخاک جدا مینماید عده دیگری یا برگ های روی ریشه اقدام به خارج نمودن ریشه زردک مینماید بعدا ً به هرصورت بعد ازجمع آوری ریشه های زردک آنرا دردسته های 5 تا 10 تائی بهم می بندند وبه بازارفرستانده میشود .البته جدا نمودن برگ ریشه های زردک درمزرعه وقراردادن ریشه های زردک درکیسه های پلاستکی ترجیع داده میشود . باید خاطرنشان ساخت که زردک های شکسته شده منشعب گردد وزردک های آفت زده شده اززردک های سالم جدا شوند .

ذخیره کردن زردک : درچاه های کم عمق دروقت زمستان ذخیره میشود طوریکه بطرف بالا مستقیما ً گذاشته وریگ میده کنارآن می اندازند این عمیله درمناطق انجام میآبد که درجه حرارت خاک ازمنفی صفردرجه سانتی گراد پائین ترنباشد ویا میتوان دربرگ های آن از 5 – 4 سانتی مترپوشانیده وجای ذخیره باید خشک باشد وبا برگ های قطع شده بالای آن گذاشته شود که ازسردی محفوظ بماند .

خواص تخم :

تعداد تخم درفی گرام                                 800  دانه

قدرت حفظ نمو درذخیره                             8 – 2 سال

قدرت نموی تخم درزمین دروقت بهار              18 -12 روز

حرارت خاک دروقت نموبه  حد اقل                 4 درجه سانتی گراد

حرارت خاک ها دروقت نمو به حد متوسط         29 – 7درجه سانتی گراد

قدرت نموئی تخم درتونل های پلاستکی             8 – 5 روز

قدرت نموی تخم دربهاردرزمین                     18 – 12 روز

عمق تخم درخاک                                      5 – 1 سانتی متر

+ نوشته شده در  90/09/13ساعت 14:17  توسط ايمل " نظري "  | 

رول ترويج در انكشاف زراعت

انكشاف

انكشاف حاوی مفاهیم واشارات روشن دایر بر پیشرفت , بسط ,ترقی ,نمو ( وسعت دادن سطح ) ونیز (گسترش دامنه )فعالیت ها است .انكشاف عبارت از درجه تحول است که جامعه را بر اساس خصوصیات مربوط برای رسیدن به آرمان ها واهداف خود هدایت میکند.به مفهوم جامع تر انكشاف به عنوان متعالی ,دستاورد بشری وپدیده چند بخشی است که دریک مسلک به حساب میاید به دلیل اینکه انكشاف دستاورد انسان محسوب میگردد در محتوای دارای مختصات فرهنگی بوده وبرتحول ارگانیک دلالت دارد . هدف از انكشاف ایجاد زندگی پر ثمره است که توسط فرهنگ تعریف میشود بنابراین انكشاف (دستیابی فزاینده انسان به ارزش های فرهنگی خود ) است .این مفهوم بر معانی ذیل تاکید دارد.

اول: انكشاف یک پروسه است ونه یک وضیعت ساکن .

دوم : این پروسه درنهایت به ارزش ها مربوط میشود .

سوم : این ارزش ها ارزشهای مردمان است که تعلق به جهان غرب ویا هر جهان دیگر ندارد.

تعریف انكشاف ومفاهیم آن

بطور کلی انكشاف بمعنی تلاش برای بهبود زندگی ,همزاد تاریخ جامعه بشری است .توسه در مفهوم کلی خود بمنی ارتقای سطح مادی ومعنوی حامعه انسانی وایجاد شرایط مناسب یک زندگی سالم برای تمام افراد جامعه است مقصد مطلوب  انكشاف بهبود کیفیت زندگی هم است بنابراین کوشش برای دستیابی به انكشاف باید بشکل باشد که منافع اکثریت مردم را در برگیرد در صورییکه بخش محدود از جامعه از پروسه انكشاف که خود یک تغیر مطلوب است بهره مند شوند نمی توان آن را انكشاف نامید سه تفسیرعمده  از انكشاف را میتوان به این شرح مورد توجه قرار داد .

تفسیر اول: درین برداشت اغلب انكشاف را با رشد اقتصادی مترادف میدانند وآنرا به معنی افزایش بهره برداری از نیروی انسانی ,سهم کاهش زراعت در کلی محصول ,پیشرفت تکنالوژی وصنعتی شدن با نتیجه آن که انتقال جمعیت به مناطق شهری است تفسیرمیکنند .

تفسیر دوم :ازانكشاف با تمرکز با شاخص های از میعیار های زندگی مانند فقر , توزیع درآمد ,تغذیه ,مرگ ومیر نوزادان , امید به زندگی بهتر , باسوادی ,تعلیم وتربیه , دست رسی به اشتغال ,سیستم آبرسانی وخدمات دیگر سعی درجبران این نارسایی ها دارد.انیگونه تیوری به مسئله انكشاف واقیعت انسانی بیشتر با آن بخشیده درعین حال همچنان تاکید بر شاخص های اقتصادی واجتماعی است اشخاص وگرو های منفرد که کالا ها خدمات ومواد برای آنها تامین میشود به حالت انفعالی از صحنه دور مانده اند .

تفسیر سوم :برتوان مندی های بلقوه واستعداد های انسانی در زمینه روابط باسایر گره های اجتماعی متمرکز است که این برداشت از انكشاف را (انكشاف انسانی) مینامند آن طوریکه در زمینه فعلی درک میشود انكشاف انسانی سه مفهوم تغیرات متوالی ومتحریک درآن دسته از شرایط است که موجب یک زندگی آزاد ورضایت بخش را به مفهوم واقعی خود برای تمام افراد یک منطیقه ویا کشور فزاهم میکند .

خلاصه اینکه درتعریف انكشاف بادرنظرگرفتن برداشت های مختلف ازآن باید گفت که :

·انكشاف مفهوم جامع ,چند بعدی ,پیچیده وغیر قابل تقسیم است .

·مفهوم انكشاف هم ابعاد کمی وهم کیفی دارد وتاکید بر جنبه های کمی بدون درنظر داشت جنبه های کیفی وبرعکس آن به مفهوم انكشاف نیست .

·انكشاف دارای ابعاد مادی ومعنوی است نه تنها رفع فقر ومحرومیت وارتفای سطح مادی رندگی بلکه ارتقای سطح فرهنگ وشعور اجتماعی یا کیفیت زندگی را دربر میگیرد.

·انكشاف یک مفهوم ارزشی است ودر تعریف آن باید به شرایط جامعه مورد نظر توجه داشت به عباره دیگر انكشاف را باید تعریف بومی کرد.

تعاریف ومفاهیم انكشاف از دیدگاه صاحب نظران

پس از گذشت دو دهه از شروع برنامه های انكشاف صاحب نظران باتوجه به کاستی ها ونواقص دربرداشت ها وتعاریف انكشاف شروع به تجدید نظر در افکار خویش نموده ونظریات جدیدی را دراین خصوص ارائه نمودند .

A.فریدریک هاربیسون (F .harbeson) که خود قبلاً تولید ناخالص ملی را به عنوان مهمترین میعار انكشاف کشور ها به شمار میاورد این نظریه را رد کرده وانكشاف را در افق وسیع تر مورد برسی قرارمیدهد . اوهدف های سیاست انكشاف ملی را مورد توجه قرار داده که عبارت اند از به حداقل رسانیدن بیکاری , به حداکثر رسانیدن سطح فرهنگ وعلم ,صحت بهتر ,محدود کردن رشد جمعیت واصلاح میحط زیست .

B.  پروفیسور دودلی سیرز(Dudely seers) یکی از اقتصاد دانان نامدار است که انكشاف را از دیدگاه کلی تر مورد بررسی قرار میدهد تا شامل مسایل مربوط به بیکاری , بهبود وضع فقر وعدم برابری توضیع درامد ها هم شود .اومیگوید اگر به اثر اقدامات وفعالیت های که در جامعه به منظور انجام امر انكشاف صورت میگیرد هریک از سه پدیده فوق در وضیعت بهتری قرار گیرند واصلاح شوند درآن موقع به اعتقاد وی انكشاف رخ داده است .

C. ادگاراوون (Adgar owens ) ورابرت شاوو( Robert show) برای تعریف انكشاف روش دیگری را برسی کرده که خور آنرا پایگاه وسیع انكشاف مینامند .منظور ازپایگاه وسیع انكشاف عبارت از استقرا وتاسیس نهاد های درجامعه است که افراد فقیر ومحروم را در کشورها جهان سوم فرصت اعطا کند تا درتمام مراحل اتخاذ تصمیمات که برای رندگی آنها مهم وسرنوشت ساز است شرکت نمایند .افراد فقیر ومحروم از طریق این نهاد ها به زنجیره زندگی خوب ومدرن جامعه متصل میشوند.

انكشاف زراعت

انكشاف زراعت به عنوان بخش از اقتصاد یک کشور تلقی گردیده  واگر بخواهیم به معنی واقعی کلمه انجام شود کار بس دشوار ومشکل است به قول پروفیسور لویس مالاسیس        ( Lowis mallassiss ) انجام این کار یعنی انكشاف زراعت درعین حال که ضرورت دارد ولی خارج از حد توانای تعداد از مالکین بزرگ واقلیت تحصیل کرده ومدیران دولتی وکارمندان اداری وانبوه دهاقین وروستایان کم سواد ویا بیسواد میباشد انكشاف زراعت درچوکات ملی یک کشور مورد بحث قرار میگیرد وبه عنوان یک بخش اقتصادی مهم نقش حیاتی در انكشاف ملی ایفامینماید .مفهوم انكشاف زراعت وتعریف آن مانند مقوله انكشاف بعد ازجنگ جهانی دوم تغیر وتحول یافته است ومدل های مختلف انكشاف زراعت نیز توسط اقتصاد دانان وصاحب نظران طراحی گردیده وبه مورد اجرا درامده است .بعد ازجنگ جهان دوم که تعریف انكشاف عبارت از رشد اقتصادی بود وآن هم از طریق صنعتی شدن به سبک غربی , انكشاف زراعت هم به معنی مدرنیزه کردن بخش زراعت ورسیدن به هدف رشد زرعت تلقی میشدکه بخش زراعت درتلقی انكشاف به معنی رشد اقتصادی دو وضیفه اصلی را به عهده داشت یک تهیه وتولید غذای ارزان برای کارگران صنعتی وطبقات شهر نشین ودیگری تامین نیروی انسانی برای اشتغال در صنایع نوتاسیس شهری .این نظریه منطبق به پروسه تاریخ انكشاف وپیشرفت کشورهای غربی بود بخش زراعت این کشور ها به علل وعوامل تونست وظیفه تامین محصولات غذای ارزان را ونیروی کارگر لازم را برای صنعت نوتاسیس انجام دهد . لذا بعد از جنگ جهانی دوم الگوی انكشاف غربی که در آن انكشاف زراعت هم وجود داشت به عنوان راه اصلی پیشرفت وترقی مورد بسیاری از متفکرین , صاحب نظران وسیاست مداران قرار گرفت .

مفاهیم وتعاریف انكشاف زراعت

در تعریف انكشاف زراعت نیز قول یکسان وجود نداشته . برخی آنرا گزار از زراعت سنتی دانسته وبعضی دیگر آن را پروسه میدانند که درطی آن اوضاع اقتصادی واجتماعی اکثریت دهقانان یک کشور بهبود میابد واصلاح میشود. پروفیسور موشیر (A.mosher) شاید اولین کسی باشدکه انكشاف زراعت را بصورت سیستمی مورد برسی قرار داده است .اوپنج عامل را در انكشاف زراعت اساسی وپنج عامل را سرعت بخشنده زراعت میداند عوامل اساسی انكشاف زراعت بنابه گفته وی عبارت اند از:

1.بازار جهت فروش محصولات زراعتی .

2.تکنالوژی که پیوسته در حال تکامل وپیشرفت باشد .

3.در دسترس بودن نهاد ها ووسایل مورد نیاز زراعت .

4.مشوق های تولیدی برای دهقانان .

5.تسهیلات حمل ونقل .

عوامل سرعت بخشنده زراعت عبارت اند از :

1.آموزش وترویج زراعت .

2.کردیت های زراعتی .

3.انجام اقتدامات وعملیات گروهی وسازمان یافته دهقانان (کوپراتیف های زراعتی )

4.وسعت دادن گسترش زمین های زراعتی واصلاح فزیکی آنها .

5.پلان گذاری ملی .

داکتر رابرت استونز(Robert. Stevesn) استاد پوهنتون ایالت مشیگان درخصوص تعریف انكشاف زراعت میگوید که انكشاف زراعت دلالت بر ایجاد تغیر در بخش زراعت میکند .این تغیرات تعادل زراعت سنتی را به منظور به دست آوردن رشد سریع تر تولیدات زراعتی وافزایش درامد دهقانان بر هم میزند .اومعتقد است که درین پروسه تغیر چهار عامل اساسی دخالت دارند که عبارت اند از:

1.تغیرات تکنالوژی.

2.تغیرات نهادی وسازمانی .

3.سرمایه گذاری در تربیت نیروی انسانی .

4.سرمایه گذاری در تحقیق وترویج زراعتی به منظور سرعت بخشیدن به ایجاد تغیرات تکنالوژی ونهادی .

هرچه درجه ومیزان این تغیرات بیشترباشد ضرورت برای سرمایه گذاری در بخش تربیت نیروی انسانی بیشتر احساس میشود تامدیریت علمی وموثرتری را برای اداره امور زراعت وموسسات مربوطه فراهم کرده ورشد زراعت را سرعت بخشند .بمنظور رسیدن به اهداف مطلوب باید شرایط مساعد وامکانات مناسب فراهم شود تادهقانان بتوانند تحت آن شرایط مساعد وبا استفاده از وسایل وامکانات مناسب بر فعالیت های خود بیفزایند و محصول کار شان چنان بالا رود که بازهم تشویق در ازدیاد فعالیت گردند وزراعت را انكشاف دهند.البته چنان که ذکر گردید انكشاف زراعت مستلزم تهیه تکنالوژی مناسب وسرمایه گذاری مکفی است اما آنچه از همه این ها مهم است موضوع حمایت سیاسی از بخش زراعت است . رهبران سیاسی باید با صداقت و تعهد وصمیمیت از پروسه انكشاف زراعت حمایت کنند وهماهنگی ها ی لازم را بین سازمان ها وارگان های زیربط بوجود آورند که همین ایجاد هماهنگی به نوبه خود موجب ایجا د محیط مساعد برای انكشاف زراعت است که رسیدن به اهداف مطلوب را میسر میسازرد.

تعاريف  از ترويج

1.ترویج از نگاه فلسفی به معنی کمک ورهنمائی به مردم است تا آنها متکی در راه انکشاف سکتور زراعت ومالداری شده تا به فهم واراده وتوانمندی خود بتوانند مسایل علمی را در عمل پیاده نمایند.

2.ترویج عبارت از پخش روش های جدید علمی زراعتی که در اثر زحمات علمی تحقیقاتی بدست آمده باشد در بین زارعین رایج ساختن است.

3.ترویج عبارت از یک پروسه متداوم در جهت تغیر ماحول است.

اساسات ترویج

کارکنان ترویج وظایف بس سنگینی را در تعلیم وتربیه دهقانان وروستائیان به عهده دارند چه دهقانان اشخاصی اند که اکثراً سواد نداشته وشرایط فراگرفتن تحصیلات در مکتب برای شان مساعد نبوده است . موثر ترین وسیله ایکه ایشان را در بهتر ساختن وضع اقتصادی  ، اجتماعی وفرهنگی کمک میکند ترویج زراعتی است . برای اینکه کارکنان ترویج وظایف شان را به درستی انجام داده بتوانند ودهقانان ورستائیان را در استفاده از روش های عصری زراعتی به درستی کمک ورهنمائی کرده بتوانند باید اساسات ترویج را در وقت تطبیق فعالیت های ترویجی در نظر بگیرند. اساسات ترویج که ذیلاً از آن متذکر میشویم در پیشبرد امور ترویجی موثر بوده ودر نظر داشت آن یک امر حتمی میباشد :

1.کار ترویج باید به رسوم ، عادات وعنعنات مردم استوار باشد . جمعیت های مختلف از نگاه رسوم ، عادات وارزش های اجتماعی از هم متفاوت بوده وعملیات زراعتی شان از یک دیگر فرق میکند .

2.کار ترویج باید با رشد وتکامل جامعه همنوائی کامل داشته باشد. با پیشرفت وانکشافاتیکه به مرور زمان صورت میگیرد شرایط تغیر کرده واحتیاجات دهاتیان نیز باسیر زمان تغیر مینماید ازینرو کار ترویج برای اینکه ضروریات مردم را براروده بتواند باید تغیر پذیر باشد.

3.کار ترویج باید مطابق به شرایط محیط موافق بوده در حل مشکلات ونیازمندی های مردم موثر واقع شود. پروگرام های ترویجی باید منافع مشترک مردم را در نظر گرفته وبر آروده ساختن نیازمندی های افراد جامعه از آن متصور باشد.

4.پروگرام ترویج باید پالیسی ملی را در نظر گرفته به همکاری شعبات دولتی فعالیت نمایند. بادر نظرداشت پالیسی ملی در بلند بردن تولیدات زراعتی برای رفع احتیاجات داخلی وصدور مواد زراعتی بخارج از کشور ، پیشبرد پروگرام های ترویجی را تنظیم کرده پشتیبانی دولت را در پیشبرد امور ترویجی جلب مینماید(7).

5. کار ترویج باید نیازمندی ودلچسپی مردم را در نظر بگیرد. احتیاجات ونیازمندی های مردم دهات زیاد بوده ودریافت راه حل ومرفوع ساختن همه احتیاجات مردم کار آسانی نیست . ازینرو کارکنان ترویج باید بیشتر مساعی شان را بر مشکلات محسوس دهاتیان معطوف ساخته وتمرینات اصلاح شده را که به دهاقین سفارش مینمایند واقعاً نیازمندی های شان را براورده بتواند به آن ضروریاتیکه بر آوردن آن مهم است متوجه سازد تا دهاقین بیشتر تشویق شده واز کار کنان ترویج طلب کمک ومشوره نماید. در تطبیق تمرینات اصلاح شده اگر احتیاجات محسوس دهاقین مد نظر گرفته نشود دهاقین در تطبیق آن دلچسپی نگرفته آنرا عملی نخواهند ساخت(7) .

6.سهیم ساختن مردم در طرح پروگرام های ترویجی یک امر لازمی است وقتی دهاقین در طرح پروگرام وتعین اهداف پروگرام های دهاتی سهم میگیرند پروگرام را از آن خود شمرده در تطبیق آن احساس مسولیت میکند. بوجود آوردن روحیه مسولیت مردم را متکی به خود ساخته قوه اعتماد به نفس را در ایشان تقویت می بخشد.

7.طرقیکه در تدریس ترویج بکار برده میشود باید مطابق به سویه مردم باشد. طرز تفکر ، علمیت ، مهارت وزکاوت اشخاص مختلف ازهم متفاوت بوده وطریق تدریسی که برای تربیه ورهنمائی دهاقین بکار برده میشود نظر به شرایط فرق میکند. یک طریق تدریس تحت همه شرایط برای تمام اشخاص موثر نمیباشد.

8.  در پیشبرد امور ترویجی باید از رهبران دهات استفاده بعمل آید. در آشنا ساختن دهاقین به روش های عصری زراعتی ملی ، کارمند ترویج به تنهائی کفایت نمی کند . برای اینکه فعالیت های ترویجی ساحه بیشتر را احتوا کرده معلومات علمی وعملی به اکثریت دهاقین پخش وگسترش یابد باید از رهبران دهات در رهنمائی دهاقین پیش قدم استفاده شود ورهبران دهات آن اشخاصی باشند که زود فهم بوده ورضاکارانه نظر به علاقه ایکه در پیشبرد امور ترویجی دارند تمرینات اصلاح شده را در مرحله اول قبول کرده مورد تطبیق قرار بدهند.

9.در پیشبرد فعالیت های ترویجی باید از متخصیصن شقوق اختصاصی زراعتی استفاده گردد.

10.فعالیت های ترویجی باید قناعت مردم را فر اهم ساخته بتواتند .

11.کار ترویج باید تربیه ورهنمائی تربیه ورهنمائی تمام فامیل دهقان را در نظر بگیرد.

12.کار ترویج باید به روحیه دموکراتیک استوار باشد.

13.کار ترویج باید طور دوامدار ارزیابی گردد.

هدف ترویج

تسهیل بخشیدن پرسه انکشاف زراعت ومالداری از طریق معرفی تکنالوژی جدیدی ومعلومات برای دهقانان وتشویق آنها در استفاده از تکنالوژی واطلاعات میباشد. به عباره دیگر هدف ترویج رهنمائی جامعه دهقانی ومالداری در آموزش مطلب علمی وروش های علمی جدید واستفاده عملی از آن مطلب علمی در منجمنت منابع تولید ، تولید ومارکتینگ محصولات جهت ارتقای مولدیت سکتور زراعت وسطح زندگی جامعه دهقانی است .

1.کارمند ترویج جامعه دهقانی را در حل پرابلم های شان کمک ورهنمائی میکند.

2.این پرابلم های شاید اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، محیط زیستی ویا صحی باشد.

3.مامور ترویج دهاقین را در حل پرابلم های شان به اشکال زیر رهنمائی وکمک می نماید.

a.     آگاهی دادن

b.     آموزش دادن

ترویج از طریق تعلیمات ترویجی به مردم کمک میکند که خودشان پرابلم های اختصاص منابع ، تهیه عوامل تولید ، تولید ، منجمنت ، آبیاری ، مارکتینگ ، حفاظه ، تعلیم وتربیه ، صحت ، تدبیر منزل وسایر مشکلات شانرا تشخیص نمایند به اساس اولویت ترتیب کنند وبه مشوره وکمک همدیگر در حل آنها اقدام نمایند.ترویج نه تنها مردم را در کسب دانش بکله در استفاده های عملی از آموخته های شان تشویق وکمک می کند. به عباره دیگر ترویج اطلاعات علمی وتکنالوجی مربوط به زراعت ومالداری ومسایل مرتبط به آنرا در میان مردم به تقاضای خودشان پخش وگسترش می نماید و آنها را در یاد گیری واستفاده عملی این اطلاعات ونو آوری ها تشویق میکند.ترویج باید دهاقین را با دانش سکتوری مجهز کند طرق استفاده عملی از دانش را در سکتور زراعت به آنها نشان دهد وبرای آموزش سریع ومکمل دانش واطلاعات علمی باید آنها را به پیام های ساده وقابل فهم تبدیل نمایند وازین پیام ها در ایجاد تغیرات مطابق به اهداف استراتیژی سکتور زراعت ومالداری وماستر پلان زراعتی استفاده کند. مالداران باید از خدمات ترویج استفاده کرده بتوانند تا آنها باید مشوره های مامورین ترویج مالداری را در مورد تغذیه ، اصلاح نسل منجمنت فارم وفروش محصولات مالداری بشنوند وبا استفاده از توصیه های آنها صحت وتولیدات پایدار حیوانات خودرا تضمین کنند.

اهمیت ترویج زراعتی در بلند بردن سطح تولیدات

ترویج یک اصطلاح وعملکرد مغلق وپیچیده است که برای برآورده ساختن اهداف گوناگون در جوامع متفاوت بکار میرود ومردم از آن به مفاهیم مختلف استفاده میکنند ودر شرایط مختلف اجتماعی اهداف جداگانه را به اشکال وطرق های مختلف توسط آن آورده میشود. ترویج یگانه دستگاهی است که در براورده ساختن وپیاده نمودن میتود های جدید علم وتکنالوژی ونو آوری های علما را بعد از نتایج تحقیقاتی به دسترس زارعین نیازمندان ودهقانان در عرصه های زراعت ومالداری به منظور تکثیر وترویج قرار داده تا زارعنی بتوانند سطح تولید فی واحد زمین خود را ارتقا بخشیده عواید بیشتر بدست آورده وبهبود قابل ملاحظه در سطح کمی وکیفی محصولات زراعتی آنها رونما گردد. روی این ملحوظ بود که دستگاه ترویج در کشور ما درسال 1337  در چوکات وزارت زراعت به سطح مدیریت شروع به فعالیت آغاز نموده وبنا بر اهمیت کاری وانجام کار های پرثمر در جهت رشد وانکشاف زراعت در کشور ورسانیدن کمک های مادی وتخنیکی به دهاقین کشور توانست در سال 1350 به ریاست عمومی فوق رتبه ارتقا نموده وتشکیل آن وسعت بیشتر یافته وشبکه های آن در تمام ولایات و ولسوالی های ایجاد وشروع به فعالیت نموده که اکنون تعداد یونت های ترویجی آن در حدود 250 یونت در سراسر کشور بود .ریاست عمومی ترویج توانسته است از هنگام تاسیس تا اکنون گام های مثبت وکار های پر ثمر را در جهت تنویر ذهنیت زارعین ومعرفی تکنالوژی پیشرفته علم وتخنیک جدید معاصر زراعتی را به دهاقین کشور تفهیم نموده که اکنون زارعین کشور در بسیاری مسایل دستیابی داشته وآگاهی بیشتر در مورد اهمیت تخم های بذری اصلاح شده آماده ساختن زمین برای بذر ، وقت مناسب بذر ، مقدار تخم ریز ، ترتیب کشت ، مراعات نمودن تناوب زراعتی ، استعمال کود های کیمیاوی ، کنترول گیاهان هرزه ، تعداد آبیاری ،مجادله علیه آفات وامراض نباتی به تفکیک هر نبات کسب نموده ودر پیشبرد امورات زراعتی خویش ازین رهنمود های علمی استفاده می نمایند اما این پروسیجر کاری بعضاً تغیر وتحول می نماید اما متقاطع نمیشود.ریاست عمومی ترویج درجهت انکشاف وتوسعه ساحات تحت کشت نباتات عمده واساسی مانند غله جات ، حبوبات ، نباتات صنعتی ، نباتات تیلی وغیره سبزیجات ومیوه جات واحداث قطعات نمایشی گندم ، جواری ، شالی ، پخته ، لبلبو ، گل آفتاب پرست ، سبزیجات وپروگرام های کاری وموثر را در مورد توسعه وانکشاف زراعت در کشور انجام داده که نتایج خوب ومطلوب از آن بدست آمده علاوه بران در بخش رهنمود های علمی وجذب کمک های موسسات بین المللی خصوصاً پروژه های WFP   ، پروژه FAO  رابطه نزدیک ودوستانه داشته.

موقف ترويج زراعتي در سكتور زراعت

پيش ازموقف ترويج چندي در باره تشكيل صحبت مينمايم  .تشكيل به شكل ذيل تقديم است .براي رشد وانكشاف زراعت وانكشاف موسسوي سه ساحه بسيار ضرور است كه بصورت همه جانبه انكشاف بكند .ساحات مذكور عبارت اند از ،ترويج تحقيق ،وتدريس از لحاظ شكل ترويج زراعتي وكوپراتيف هاي زراعتي اكثراًاهداف مشترك دارد واكثراً هردوي آنها خدمات زراعتي را پيش ميبرد .فارم هاي دولتي زياد تر مسايل توليد را پيش ميبرد مسائل تحقيقات هم مربوط آنها هستند كوپراتيف هاي زراعتي فعلاً جنبه خدمات دارد وكوپراتيف هاي توليد خدمات زراعي را به دهاقين ميرساند .كوپراتيف هاي زراعتي روي دوهدف استوار هستند .

الف- تهيه وسايل توليد

ب- تعليم وتربيه

از لحاظ وضيفه به ترويج مشابه است .

ديدگاه هاي جديد پيرامون انكشاف وترويج :

نقش ترويج در انكشاف زراعت  با كذشت زمان در افغانستان وجهان تقويه شده ميرود و در استراتيژي ترويج نيز باگذشت زمان تغيرات عمده رونماشده است .به موجب اين تغير خدمات ترويج آهسته آهسته از انحصار سكتور عامه خارج شده ونقش بيشترآن به سكتور خصوصي ،موسسات غير دولتي وساير عرضه كننده گان خدمات زراعتي داده ميشود .سياست گذاران سكتور زراعت به اين باور شدن كه رسيدگي به تمام پرابلم هاي سكتور زراعت به تنهايي از محدوده امكانات تخنيكي ومالي وزارت زراعت وآبياري خارج است .بايد يك چار چوب براي انكشاف زراعت طر ح ودر آن نقش تمام همكاران انكشافي معين ومشخص گردد .رشد سريع اقتصادي يك عامل اساسي كاهش فقر وبيكاري است وسكتور زراعت به حيث ماشين انكشاف اقتصادي نقش اساسي در اين پروسه دارد .براي رشد سريع اقتصاد لازم است تا موليديت سكتور زراعت نيز به نرخ يلند تر وبه طور پايدار تر ارتقا يابد كه تحقق اين هدف وابسته به استفاده وسيع از دست اورد هاي علم ،تكنالوژي ومعلومات جديد است كه ازطريق سيستم ترويج به استفاده كننده گان (دهقان ،مالدلر ،پروسس كننده ومتشبثين) ميرسد.

ترویج زراعتی وظایف آتی را بسر میرساند:

1.معرفی تکنالوژی جدید زراعتی باشیوه های پیشرفته علمی زراعتی به دهاقین کشور .

2.رسانیدن مشوره های علمی وفنی زراعتی برای دهاقین وقتاًٌ فوقتاٌ .

3.کمک با زارعنی بی بضاعت از طریق منابع کمک کننده .

4.جلوگیری از مهاجرت زارعنی ازسرزمین آبائی شان.

5.نجات دادن مردم از گرسنگی وفقر .

6.بوجود آوردن تغیرات مثبت در ذهنیت دهاقین از زراعت عنعنوی کهن به سوی زراعت عصری وپیشرفته .

7.رهنمائی در مورد توضیح انواع تخم های بذری اصلاح شده ، انواع کود های کیمیاوی ، وادویه جات زراعتی ، معرفی دهاقین به مراجع مربوط غرض دریافت مواد زراعتی مورد ضروریات شان .

8.جمع آوری واحصائیه های زراعتی به منظور طرح ، پلان برنامه های انکشافی آینده کشور.

9.جمع آوری مشکلات وپرابلم های دهاقین ودریافت راه های حل آن .

10.تدویر کورس های آموزشی وتدویر سمینار های زراعتی ، ورکشاپ های زراعتی به منظور بلند بردن سطح دانش وآگاهی مسلکی کارکنان ترویج .

11.نشر مضامین مسلکی زراعتی ، تجلیل روز مزرعه ودعوت دهاقین پیش قدم ، تشویق دهقانان کم زمین وانکشاف ساحات دهاقین در پروگرام های زراعتی توسعه وانکشاف ساحات تحت کشت نباتات مختلف به منظور تولید بیشتر ورفع نیازمندی های مبرم از لحاظ کم بود مواد اولیه ضروری شان(6) .

رول ترویج زراعتی در رشد وانکشاف سکتور زراعت و اقتصاد ملی

زراعت یکی از سکتور های عمده برای بلند بردن سطح اقتصاد ملی محسوب میگردد. البته این حقیقت در جوامع روبه انکشاف زیاد تر تحقق میابد بخاطر اینکه در جوامع روبه انکشاف بخش اعظم نفوس به صورت مستقیم وغیر مستقیم در سکتور زراعت سهیم هستند .در جوامع مذکور به مقایسه سرمایه از نیروی انسانی زیاد استفاده بعمل می آید بخاطر اینکه در جوامع فوق الذکر از یک طرف سرمایه محدود واز طرف دیگر از نیروی انسانی زیاد تر در دهات استفاده بعمل می آید. بادر نظرداشت وضع تحلیل شده زراعت در جوامع روبه انکشاف دومنبع ذیل برای رشد وانکشاف زراعت ضروری محسوب میگردد.

a.زمین که باید زرع گردد

b.مساعد ساختن زمینه رشد وانکشاف قوای بشری

از آنجایکه تجارب علمی نشان میدهد تفاوت های موجود بین مردم تفاوت عاری بنوده بلکه ناشی از محیط اجتماعی میباشد که باید تغیر بکند. باید گفت که تفاوت های مذکور متکی به تفاوت های اقتصادی میباشد که تعلیم وتربیه هم به نوبت خویش در آن حایز اهمیت میباشد. در رشد وانکشاف زراعت دو نوع عناصر وجود دارد:

a.عناصر عمده یا عناصر اساسی

b.عناصر تشدیدی

بصورت عموم تعین کردن خط  فاصل بین دونوع عناصر فوق الذکر از همدیگر آسان نبوده ونمی توان بصورت اکثریت  تاثیرات آنها را  از یکدیگر جداساخت ولی باز هم ذیلاً یاد آوری میشودو.

1- عناصر عمده یا اساسی

وسایل تولید

مارکیتینگ برای خرید وفروش محصولات زراعتی

تغیرات مکرر تکنالوژی

وسایل حمل ونقل یا ترانسپورتیشن

مشوق ها ی مادی ومعنوی

عناصر فوق الذکر برای پروسه تولید ضروری میباشد . در غیاب عناصر پروسه تولید صورت گرفته نمی تواند .

2 -عناصر تشدیدی

عبارت از عناصر هستند که در غیاب آنها پروسه تولید صورت میگیرد ولی قسمیکه از نام آنها برمیاید عناصر مذکور پروسه را شدت میبخشد وهم اصلاح کمی وکیفی محصولات ممکن میسازد . مثالهای عناصر تشدیدی عبارت اند از :

تعلیم وتربیه انکشافی

کردیت  

فعالیت های گروپی دهاقین ومالداران

اصلاح وتوسعه زمین ها یزراعتی

پلان های عمومی (ملی ) انکشافی نگرشی برنقش ترویج زراعتی درپروسه انكشاف

ترویج زراعت به طریق اولی انكشاف منابع انسانی وانتقال تکنالوژی به خانواده های روستای را مدنظر قرار می دهد . این دوعنصر ستون های اساسی انكشاف زراعت هستند، تلاش برای بهبود بخشیدن به یکی از این دوعنطر بدون ایجاد بهبود دردیگری پیشرفت چندان نخواهد داشت، نظر به اینکه انكشاف منابع انسانی وانتقال تکنالوژی برای رسالت تاریخی ترویج زراعتی نقش محوری را داشته اند، بناَ این دوعنصر را مورد بحث قرار می دهیم.

الف - انكشاف منابع انسانی

بهبود بخشیدن به منابع انسانی درمیان جامعه روستایی کشور های درحال انكشاف برای انكشاف زراعت از اهمیت خاص برخورداراست. چون مهارت های ازقبیل خواند، نوشتن،حساب کردن زمینه را جهت یاد گیری اماده می کنند، بناُ با برخورداری ازاین مهارت های اساسی روستاییان می تواند بجای دریافت اموزش به طور فعال درپروسه فراگیری مشارکت نمایند.برای اینکه دهقانان به تکنالوژی جدید ومهارت های مدیریتی که باعث انكشاف زراعت می شود دسترسی بیشتر داشته باشند نیاز به اموزش دارند.متاسفانه بسیاری از دهاقین جوان وبزرگ سال درحال حاضر فاقد مهارت ها بوده وبرای اینکه درپروسه انكشاف مشارکت کامل داشته باشند نیاز به تروج زراعت مستقیم وعینی دارند.دهاقین که برای رقابت دریک اقتصاد زراعتی درحال انكشاف نیاز به مهارت های پیشرفته تکنیکی ومدیریتی خواهند داشت. دهاقین که موفق به کسب این مهارت نمی شوند، درپروسه انكشاف زراعت کنار زده می شوند، سپس همینکه دهقانان به سطوح معین از اموزش راه یافتند ترویج می تواند توجه خود را بیش از پیش به انتقال تکنالوژی معطوف دارد.

ب-انتقال تکنالوژی

انكشاف زراعت را می توان از طریق آوردن منابع اضافی زمین ونیروی کار به عرصه تولید ویا با استفاده از تکنالوژی نوین افزایش داد. جهت رسیدن به امنیت غذایی در بیشتر کشور ها دقاقین جهت افزایش بازدهی تولید خود به پذیرش واستفاده از تکنالوژی جدید نیاز دارند. خود دهقانان منابع اولی تکنالوژی جدید بوده وهمچنان درانكشاف وانتقال تکنالوژی یک نقش محوری ایفا می کنند. درنتیجه انتقال تکنالوژی تجاری شدن بخش زراعت را تسریع می کند به منظور کاهش تاثیرات منفی اجتماعی، تغییر تکنالوژی وبرای رسیدن به یک انكشاف زراعت متعادل باید از طریق نظام ها وسیاست های مترقی زراعتی فرست های مساوی برای دقاقین بی بضاعت جهت دسترسی به تکنالوژی پیشرفته فراهم نمود.

آموزش وترویج زراعت:

زراعت در طول تاریخ همواره منبع تغذیه وکانون اشتغال ودرآمد مردم بوده است ، ازینرو استمرار حیات وبقای انسانها وقدرت ملت ها بستگی به ان داشته است پس پیروزی دهقانان در عرصه تولیدی مربوط به میزان دانش واگاهی انها از رموز فلاحت است . البته انجام دقیق هر کاری وبدست اوردن توفیق در هر حرفه ئی مستلزم داشتن در جه دانش واگاهی است. چون انسان در پروسه تولید نقش اساسی دارد که بدو صورت بیان میشود اول نقش انسان در به عنوان نیروی کار جهت تغیر شکل منابع طبیعی وانجام فعالیت های مختلف اقتصادی واجتماعی . دوم نقش انسان به عنوان کتلست صحنه های تولید در شکل مدیریت وتلفیق صحی عوامل تولید که در نهایت موجب افزایش تولید میشود. ازین جهت انسان بعد از هرچیزی دیگر یگانه هنر پیشه های صحنه های تولید است وقتی میتواند نقش خودرا به خوبی ایفاکند که توانائی های لازم را کسب کند یعنی قدرت ومهارت انجام کار وتوان مدیریتی خودرا افزایش دهد این کار بوسیله اموزش انجام میشود لذا اموزش در انكشاف بطور اعم ودر انكشاف زراعت بطور اخص تاثیر انکار ناپذیر دارد. آموزش در زراعت توانسته است رشد وشگوفائی وترقی را برای جوامع به ارمغان اورد ودسترسی بدون انكشاف هم بدون کسب دانش هم امکان پذیر نیست واموزش یکی از عوامل مهم وکتلست اصلی وعنصر کلیدی در انكشاف زراعت محسوب میشود . حقایق فوق از یک طرف اهمیت ونقش اموزش را در انكشاف زراعت نشان میدهد  واز طرف دیگر نیاز شدید دهاقین به اموزش جهت افزایش توان اکتسابی وقدرت بازدهی خودرا اشکار میسازد. وتقریباً هریک از زمین های انكشاف زراعتی احتیاج به یک استندرد مشخص اموزش دارد.

نقش ترویج در انكشاف پایدار زراعت:

دهقانان بدرستی ترویج را به مصبابه شکل از مساعدت تلقی میکند که آنر در ارتقای دانش عملی , کارآیی , بهره وری وسود دهی بیشتر کمک کرده ودر سلامتی خانواده ,اجتماع وجامعه نقش مهم بر عهده دارد  .در عین حال سیاست مداران , پلانگذاران در بسیاری از کشوره ترویج را به مصابه ابزار برای افزایش تولیدات زراعتی ,تامین امنیت غذایی ملی وکمک به کاهش فقر روستایی تلقی میکند .افزون براین برخی از اقتصاد دانان ترویج رابه مصابه وسایل سیاست گذاری قلمداد میکند که به انكشاف سرمایه انسانی  ورشد اقتصادی کمک میکند . از دیدگاه کار گزاران ترویج زراعت دستیابی مردم روستایی به تکنالوژی های نوین ودانش عملی را ارتقا وسرعت میبخشد .انتظارمیرودکه این فعالیت ها به افزایش وپایداری بهره وری , افرایش درامد ورفاه مردم دهقانان وبه ارتقأ امنیت غذایی درسطح ملی ورشد اقتصادی منجر میشود .این هدف ها از طریق پلان های آموزشی غیر رسمی وحرفه یی وانتقال تکنالوژی ونظامهای باز خورد براورده میشود که درآنها ترویج نقش مهمی را درانكشاف روستایی وزراعت بر عهده میگیرد درعین حال انكشاف زراعت وورستای دیگر افزایش تولیدات زراعتی وغذایی تلقی نمی شود .سیاست گذاران ومسولان خدمات حمایی باید هنگام تدوین واجرای خط مشی های زراعتی وروستایی به عوامل چون جمعیت ومنابع طبعی وعوامل محیطی توجه داشته باشند .

جایگاه خط مشی ترویج درانكشاف پایدار زراعت :

نخستین اصلی که باید مورد توجه قرار بگیرد این است که ترویج از نظر راه بردی یکی از مهم ترین وسایل های خط مشی رسیدن به اهداف دوگانه امنیت غذای وانكشاف پایدار زراعت وروستا در کشور های درحال انكشاف است . در کشور های که از قبل دارای یک نظام ترویج زراعتی اثربخش میباشند مصارف ادامه انكشاف پایدار زراعت وروستا را میتوان به تلفیق موضوعات پایداری محیطی مرتبط ومفید برای دهقانان در برنامه های مستمر ترویج کاهش داد .دوم اهداف جدیدی پی گیری انكشاف پایه دار ی زراعت وروستا باید در خط مش های موجود ترویج گنجانیده شود . در پلانهای مشورتی تخصصی فائو در زمینه تلفق موضوعات انكشاف پایدار محیطی  یا پلان های ترویج وآموزش زراعی اظهار شده است .(بدون وجود مجموعه از طریقه های قانع کننده , اثربخش وشفاف درمورد شیوه های درست عمل کرد درقالب خط مش های سطح بالای ترویج , رهیافت پلان گذاری نشده حاضر در زمینه مسایل محیطی احتمالاً ادامه خواهد داشت ).بطور خلاصه سیاست گذاران ترویج بامشارکت شرکت کننده گان متعدد باید درتدوین خط مش های ترویج نیازهای دهقانان ومسایل محیطی را مورد توجه قرار بدهند(1).

نقش ترویج درانکشاف زراعت :

از آن جایکه رشد وتکامل یک جامعه مربوط به بکار انداختن منابع ( زمین , قوای بشری وسرمایه )میباشد از آن رو در جوامع پیشرته این عوامل تولید بطور درست تنظیم شده در نتیجه حاصل دهی هر کدام آن نسبت به ممالک روبه انکشاف زیاد است .تنظیم درست این عوامل عامل اساسی رشد وازدیادحاصلات عمومی آنها نسبت به رشد سالانه نفوس شان  میباشد .درتمان جوامع بشری سکتور زراعت رول اساسی دارد زیرا زراعت ضروریت اولیه (پوشاک ,خوراک وقسماً مسکن)  آن ها را تهیه کرده ودر عصری شدن آن ها کمک شایان نموده است . از نگاه اقتصادی زراعت مواد خام را برای فابریکات تهیه کرده وبدون موجودیت تولیدات زراعتی اکثر فابریکات بکار انداخته نمیشود ترقی وتعالی یک کشور مربوط به سکتور صنعت وزراعت آن کشور میباشد هر قدر تولیدات زراعتی زیاد شود سکتور صنعت را بیشتر تقویه وفعال میسازد .ازجمله عوامل تولید قوای بشری نقش فعال دارد زیرا بابلند بردن سطح دانش ,مهارت ,لیاقت واستعداد بشری میتوان سرمایه را بوجود آورد واز زمین حاصل زیاد گرفت .تعلیم وتربیه درجهان  امروز که قدرت کار وتنظیم بشری را بلند میبرد بدو قسم صورت میگرد عبارت از  تعلیمات رسمی وتعلیمات غیر رسمی میباشد .تعلیمات رسمی تمام مکاتب ابتدایی ,لیسه های مسلکی وغیرمسلکی وپوهنتون ها را در بر میگیرد .تعلیمات غیر رسمی عبارت از تعلیم وتربیه ترویجی وراهنمای مردم در بسا از امور حیاتی شان بیرون از مکتب بوده که منظورش بلند بردن قوت کار آن ها وحاصل دهی زمین با استعمال درست سرمایه میباشد .چون در اکثر ممالک روبه انکشاف سکتور زراعت اساس رشد اقتصادی را تشکیل داده ودرحدود 60-80% مردم به زراعت مشغمول اند .بزرگترین منابع طبعی ممالک عقب مانده نیروی انسانی وزمین میباشد انسان ها استعداد فوق العاده برای انکشاف زراعت وقدرت تولیدی را دارا میباشد بناً کمک وراهنمای دهقانان در بکار برد وسایل اصلی , تولیدات زرعتی شان را بلند خواهد برد معرفی تخنیک های عصری و مروج ساختن معقول آن در بین زارعین قدرت تولیدی را بلند برده ودر حاصلات عمومی افزایش به عمل می آورد که در رشد اقتصاد ملی کمک بسزای مینماید اختلاف در مهارت , قدرت کار واستعدادهای بشری طبعی نبوده ودر تبارز استعداد ها وپیدا کردن قدرت کار , تعلیم وتربیه اهمیت خاص داشته وحاصل دهی فی فرد را بالامیبرد .تسریع انکشاف زراعت وازدیاد محصولات زراعتی نیاز مند تغیرات لازم در ذهنیت وروش های زراعت عنعنوی به روش های عصری وتخنیکی میباشد .برای براورده ساختن این هدف تعلیم وتریبه دسته جمعی مردم روستا میباشد دراین جا ترویج زراعتی یکی از اشکال بسیار مهم تعلیم وتربیه برای مردم دهات است زیرا تعلیم وتریبه ترویجی که بصورت فردی , گروپی ویادسته جمعی صورت میگیرد قسماً بیسوادی را کم ساخته ودهاقین درک میکنند که چطور راهت وآرام زندگی کنند وحاصلات خود را جهت رفع نیاز مندی های شان بلند ببرند وتعلیمات ترویجی هماهنگ به دیگر شقوق زراعتی که در انکشاف زراعت رول دارند موثر ومفید میباشد.

+ نوشته شده در  90/09/13ساعت 13:31  توسط ايمل " نظري "  | 

نبات رشقه

مقدمه

تاریخ کـشــت رشقـه تابه حال معـلوم نیسـت زیرا انســانهای قبلی به این نبـات ضرورت نداشــتـن بخا طریکه زندگـــی را به میوه جات کنونی ، ریشـــه های گوشتی نــباتات، شـــکارماهـی ، حـیـوانات وحـشی وغـــیره صرف مـیکردند.وقــتیکه انســــانها به اهــلی ساختن حیوانات شروع کردن به نباتات علوفه ٔی ضرورت پیدا نمودند׳  حــیوانات همان زمان که در جــنگل ها زندگی میکردند ازعـلـوفـه جات تـغـذیه می نمـودند بدین ملحوظ در کشت این نباتات رونق قابل ملاحظه رونما گردید . رشـــقه که بــنام مـلکه عـــلـوفه جات یاد میشوددر سنه   490 قبل ازمیلاد   توسط ایرانیها به یونان برده شده، ودر سنه 146 وقتیکه رومی ها  یونان  رافتح کرد ن رشقه را ازیونان به ایتالیا انتقال دادند که بعداً آهسته آهسته به اروپایی غربی ترویج یافت.  درقرن 14 میلادی استیلاگران هسپانیه آنرابه امریکا بردند.  رشقه کبود در روسیه قبل از انقلاب بار اول در سال 1879 ــــ 1880 پیدا شد.رشقه یکی از نباتات زراعتی چندین ساله خوراکه مواشی است که در زمانهه ی قدیم و زمان کنونی  به صورت وسع انتشار نموده است. رشقه کبود از دورگه آن بارشقه ذرد درصد سال اخیر درتمام پنج قاره جهان منتشر گشته است . ساحه تحت زرع  رشقه در جهان تقریباً به 25 میلیون هکتار میرسد(دراضلاع متحده امیریکا 5, 10 میلیون هکتار ، درارجنتاین 5, 7 میلیون هکتار وهمچنان ساحه وسیع درفرانسه زرع میشود).ساحه تحت بزر رشقه در اتحاد شوروی نزدیک به 4 میلیون هکتاراست .مرکز اساسی زرع رشقه را جماهر آســـیای میانه تشکیل میدهد. آسیای جنوب غربی که قسمت مرکزی وشرقی آسیای صغیر ایران   افغانستان ترکستان وهندوستان شمال غرب رادربر میگرد  مرکز اساسی اپیدایش رشقه وشبدر میبا شند  مناطق فوق محل بخصوص رشقه کوهی عربی متمایز میشود به عقیده (واویلوف ) درجمهوری های آسیای میانه رشقه  2 ـــ 5 ِ2 هزار سال قبل بحیث نبات زراعتی درآمده است . درحدود 400 سال قبل از میلاد جنگ جویان فارس آنرابه یونان انتقال داده است .نبات علوفه یی عمده به دو فامیل بزرگ بنام های  Grass  و Legume   تقسیم شده است ، که رشقه به فامیل  Legumin aceae  تعلق میگیرد . در حدود 500 جنس و 1100  اسپیشس در خاندان لیگیوم شناخته شده است ،  خصوصیات عمومی لیگیوم ها با یک دیگر مشابه می باشد . لیگیوم ها نباتات د و مشیمه بوده که از نگاه دوران حیات دو ساله ویا چندین ساله میباشد   میوه این گونه نباتات دارای پلی بوده و این نباتات نایتروجن آزاد هوا رابه کمک باکتریای Rhizobia  نصپ زمین می نما ید. رشقه درمدت سه سال مقدار  400 ـــ 500  کیلوگرام نایتروجن بیولوژیکی را در یک هکــــتار خاک نصب می نماید .

ریشه رشقه: رشقه ریشه اصلی ضخیم وپرقوت تولید کرده و عمیقاً زیرخاک فرومیرود قسمت عمد ه ریشه تا 80  فیصد آن درعمق 40 ــ 35 سانتی متر طبقه خاک جای گرفته ویک قسمت از ریشه رشقه پیر (چندین ساله) تا دو متر در خاک فرو میرود.از ریشه های کوچک وباریک غده هارا تولید میکند (جهت نصب نمودن نایتروجن بوسیله بکتریای Rhizobia ) که نایتروجن آزاد هوا درآن ها نصب میگردد.

ساقه رشقه:ساقه رشقه مدور یا مربع شکل سیر شاخ بوده و نظر به شــرایط پرورش وانواع آن طول قد رشــقـه به 6ــ 160 سانتی متر میر ســد. ســـاقـه آن میان خالی ازنسج کاواک ممــــلو بوده ودرآن 7ــ 10 بـنـد میباشـد.

برگ رشقه:برگ رشــــقـه مرکب و دارای ســـه برگ کوچک بوده که در دنبـاله های کوچک و کوتاه جای گرفــتـه اند. اشـکال برگ متـنـوع بوده و معـمـولاً کلوله دراز رویه بیـضـوی شـکل چــپـه و نشسته ما نـند ه وغیره میباشـنـد .(1)

گل رشقه : گل رشقه دنباله کوتاه داشته و 12ـ 16 گل دریک توده گل قراردارد. گل رشقه دو جنشه میباشد . نام انواع رشقه از رنگ تاج گل آن گرفته شده است . مثلاً رشقه کبود ، زرد ، آسمانی رنگ . تعداد آله تذ کیر آن ده عدد بوده که القاح غیر خودی درآن به وسیله حشرات،زنبور،زنبورعسل، والقاح خودی درآن صورت گرفته میتواند .

میوه رشقه: میوه رشــقـه تخـم زیاد  داشــته وشکل پـلی های آن متـنوع اسـت. در رشــقـه کـبود وآسمانی رنگ پـلی آن فـنری یا سـپـیرالـی بوده وتـعداد تاب خورده گی های آن مـتـفاوت می باشــد . پـلی های رشـــقـه زرد رنـگ بوده شـکل داس وشـمشـیر را داشــــته و نمی ترکند .  رنگ پلی ها از قهوی روشـن تا قهــوی ســـــیاه به ملا حــظه میرســــــد .

تـخـم رشقه :تخم رشـقه کواچک بوده   وزن هزرا دانه آن 5 ِ1 – 3 ِ2 گرام ومعـمولاً گرده شــکل ویا لوبیا مانــند می باشــد . رنگ تـخم آن زرد  ولکه هـای ســـــیاه دارد.

تعریف مارفولو جی: عبارت از مطالعه ساختمان ظاهری همان ماده راگویند.

رشقه یک نبات زراعتی سریع النمو میباشد  . رشقه باهمین خصوصیت از سایر علوفه جات خوراک مواشی فرق دارد. رشقه همساله بعد ازکشت گل کرده و تخم آن پخته  میشود ک. رشقه درخاکهای سست حاصل خیزیا خنثی (پی ، اچ  7ــ 8 ) خوب نموکرده ولی درزمین های نمکی با تلاقی مقاومت ندارد .درزمین های کمی نمکی خوب سبزشده وازنمکی شدن دوباره خاک جلوگیری مینماید . رشقه یک نبات چندین ساله است که برای مدت 4 ـــ 6 سال وحتی زیاد تر ازآن حاصل میدهد .  رشقه یک نبات گرمی دوست، درمقابل ســـردی مقاوم،  رطوبت دوست و مقاوم دربرابر خشکی وگرمی میباشد . تخم رشقه در حرارت 2 درجه به جوانه زدن آغازکرده ودر حرارت 5 درجه جوانه های قابل حیات بوجود آورده، به سردی 5ــ 6 در تحت صفر مقاومت می نماید . در بهار رشقه به حرارت 7 درجه سبز شده و مجموع حرارت شبانه روزی آن از ابتدای سبز شدن تاگل کردن 800 ــ 850 درجه وتا پخته شدن تخم 1200 ــ 1250 درجه می با شد.  رشقه به حرارت 35 ــ 40 درجه تابســــــــــتان مقاومت دارد .رشقه در زمســــــــــــتان به  سردی 10 ـــ 20 درجه تحت صفر مقاومت داشته وهر گا ه روی زمین رابه عمق 30 ــ 40 سانتی متر برف بپوشاند در آن صورت رشقه تا حرارت  40 درجه تحت صفر مقاومت کرده میتواند . باید متذکرشد که تمام انواع رشقه دربرابر سردی یکنوع مقاومت ندارد .رشقه زرد و دورگه در مقابل سردی زمســـــــــــتان نظربه رشقه کبود بیشتر مقاوم اســـــــت . رشقه یک نبات روشنی دوست و تیپ بهاری و روز دراز می باشد . هرگا رشقه پرکاشته شود حاصل برگ و ساقه  تخم و بیده آن کم گردید و برگهای قسمت پاًین ساقه تلف می شود.زرع رشقه در زمین های آبی نظربه پخته  50 ـــ 40  فیصد آب زیادتر ضرورت دارد . هرگاه رطوبت خاک 70 ــ 80 فیصد (ظرفیت آب مزرعه) باشد نمو خوب می کند .  همچنان رشقه در زمین که آب زیر زمینی آنها نزدیک به سطح زمین (5 ِ1 ـــ 2 ) مترباشد مقاومت ندارد.رشقه به استعمال کود عضوی وکودهای منرالی منجمله فاسفورس و پتاشیم ضرورت زیاد دارد.

ترکــیب  کیمیاوی   برگ وسـاقـه   ســبز و بـیده  رشــــقه

نوع خوراک

پروتین

نشایسته

مواداگسترکتی

بدوننایتروجن

روغن

سلولوز

خاکستر

آب

برگ وسا

قه سبز

6 ِ5

6 ِ4

9 ِ11

8 ِ0

4 ِ8

0 ِ3

3 ِ70

بیده

7 ِ14

5 ِ11

8 ِ33

2 ِ2

9 ِ30

9 ِ7

0 ِ10

اهمیت غذایی رشقه درخوراک مواشی به اساس معلومات انستیتوت تحقیقات علمی عمومی شوروی بنام  و.ر. ویلیمز:

نوع خوراک

مواشی

یک کیلوگرام خوراک مواشی دارای مواد ذیل است

واحدخوراکی

پروتین قابل

هضم به گرام

نمک کلسیم

به گرام

نمکفاسفورس

به گرام

کروتین

به میلی

کرام

برگ وساقه

سبز

سایلج رشقه

بیده رشقه

کاه رشقه

22 ِ0

 

15 ِ0

52 ِ0

20 ِ0

53

 

26

6 ِ13

33

 

4 ِ4

 

3 ِ5

9 ِ12

8 ِ8

2 ِ1

 

9 ِ0

6 ِ2

0 ِ1

 

70

 

25

90

5

رشقه یک نبات زراعتی چند ین سا له ازفامیل پلی دارها می با حاصل شدبلندوصفات خوب غزای, ساقه سبز,بیده ,اردبیده وتربیده رشقه رابه یک نبات زراعتی خوب خوراک مواشی تبد یل کرده است.بیده خشک رشقه درحدود 18 فیصد پروتین وکتله تازه آن بیشتر از20 فیصد پروتین دارد،برعلا وه آن درعلف جوان رشقه مقدار زیا د ویتامین های  A ،B  ، D ، E ،  C وغیره موجوداست  این ارقام خاصیت بلند ارزش نباتی رشقه راواضح میسازد وخوراک مواشی که ازرشقه بدست میآید مواد غذائی مورد ضرورت مواشی را در خود احتوامینماید .قابلیت هضم رشقه خوراک مواشی بلند بوده وبه 70ــ 80 فیصد میرسد بااستفاده ازاگروتخنیک خوب رشقه را د ریک فصل نمویی 6ــ 7 مرتبه درو نموده میتوا نیم برعلاوه ازنگاه اقتصادی  رشــــقه از سایر مواد خوراکی مواشی ارزانتراست. تولید بیده میده شده از کتله تازه رشقه ارزش زیاد دارد . این نوع رشقه میده شده را توسط طریقه مصنوعی خشک نموده وعملیه های لازم را بالای آنها تطبیق می نماید . رشقه رامیتوان بعنوان علوفه سبز برای تغذیه حیوانات بکار برد. طوریکه  قبلاً تذکر یافته رشقه منبع سرشار پروتین بوده  لذا اگر یکجابا نبا تات خاندان گراس به حیوانات داه شود مفید یت آن زیاد است. گاو های شیری رانباید تنها با علوفه سبز رشقه تغذیه زیاد نمود  پروتین علاوه از اینکه از نقطه نظر اقتصادی  وتولید رشقه مناسب  نیست ، چه بســـــاممکن اسـت خطر ناک هم باشد . چنانچه سابت شده است که 100 کیلو گرام رشقه سبز درحدود 20 کیلوگرام مواد خشک و یا 6 ِ3 کیلوگرام پروتین دارد  اگــر یک گاو شیری روزانه 10 ـــ 20 کیلوگرام شــیر بدهد وشیر آن 5 ِ3  فیصد روغن داشته باشد  15 کیلو گرام رشقه خشک راضرورت دارد .به این ترتیب 15 کیلوگرام رشقه خشک تقریباً از 75 کیلوگرام رشقه تازه بدست می آبد که این مقدار احتیاج حیوان را پوره مینماید .   بصورت عموم   1Kg رشقه خشک خوب تقریباً برای بدست آوردن Kg 2 شیر مقدار کافی پروتین دارد. برای بدست آوردن مقدارمناسب شیربا ید به گاوهای شیری روزانه  Kg 9 ــ 5 رشقه خشک داده شود. حیوانات که رشقه تغذیه شده باشند ، ساختمان بدن شان قوی مقاومت شان زیاد ونوزاد خوب بار می آورند . از آنجایکه رشقه حاوی کلسیم و فاسفورس زیاد می باشد تغذیه آن برای گاوهای شیردهی وبارداراهمیت فو ق العاده دارد.یک کیلو گرام رشقه خشک مقدار 25 -50 ملی گرام منگنیز قابل جزب حیوان رادارد. گو ساله،وگوسفند که ازرشقه تغز یه شده باشد حاصل گوشت وپر وزن وخوب راتولید میکند ومر غها راازرشقه تازه وبیده وخشک،آردشده هم برای گوشتی وتخمی شدن شان تغزیه میکنند. اشکا ل خوراک مواشی که از رشقه بد ست میی آیند تمام آنها تقریبآ مقدار لازم مواد غزای وویتا مین های مورد ضرورت خوراک مواشی دارد درخود احتوا مینمایند قابلیت هضم رشقه حوراک مواشی بلند بوده وبه 70- 80 فیصد میرسد،وازسا یرمواد خوراکه مواشی ارزا نتر است. رشقه علوفه بسیار خوب ومفید برای گا وهای شیری،گوشتی،حیوانات پروری ودرحال رشد است. دررشقه با پیشرفت رشدونمو مقدار پروتین وقابلیت هضم پروتین موجود درآن در دروهای دوم رفته رفته بیشتر می شود ودررشقه های که به تخم نشسته باشد علا وه برافز ایش سلو لوزوکا هیش قابلیت هضم پروتین ماده تلخ مزه ای بنام الفا سا یو نین • که ما ده مضری است وسبب اثرات منفی درگاو میشود تو لید میشود ( سا یونین سبب تولید نفخ کف دار میشود.) حیوا ناتکه بتغزیه رشقه عادد ت نکرده اند دراول بهار علف تازه سبب نفخ وناراحتی های گوا رشی درانها میشود. بخصوص رشقه درحال رشد وشبنم نشسته در روی آن ازاین نظر بسیار خطرناک است،این مسله درنشخوار کننده گان نسبت به حیوانات معده ساده بیشتر سبب ناراحتیهای گوارشی میشود یکی ازفکتور های که سبب نفخ بوسیله رشقه میشود انزایم♠ است که با مقدار آب مو جود دررشقه نسبت مستقیم دارد، ومقدارش باافزایش درصد آب دررشقه زیاد میشود،بدین سببت توصیه میشود که رشقه درحال رشدرادروکرده وپس ازپلا سا ندن دراختیار حیوان قرار دهند.جلو گیری میخا نیکی ازنفخ شدن حیوان بایدرشقه رامخلو ط با بروم گراس ویاعلف باغی استفاده گاووگوسفند قرار میدهند 

• Bloat : از اثرارت بد نفخ تولیدگازهای سمی مثل گازکاربونیک سلفیدهایدروجن است که درشکمبه در اثرتخمرات تولید میشود. Pectin metal esteraz تقریباً تاآخیر قرن 19 انواع  مختلف رشقه در بین زارعین  دنیا شناخته نشده بود.  کشت رشقه در مناطق مختلف و شرایط گو نا گو ن اقلیمی سبب شد که تا برای مناطق مختلف مطابق به شرایط محیطی آن انواع رشقه تشخیص شود ـــ الگرین در سال 56 19  میلر درسال 50 19 حانسون در سال 60 19 انواع موجوده رشقه بازار های دنیا را بر حسب مناطق جغرافیایی  نام گذاری نموده اند .

1ــ رشقه ارجنتاین: رشقه یکه برای اولین بار در ارجنتاین بزر گردیده تا اندازه زیاد محدود به مناطق بخصوص است که زمستان بسیار سرد نداشته با شد .

2ــ رشقه افریقای جنوبی: رشـقه هایکه مبده آن ها جـنوب افـریـقا بوده ودر مـقابل سـتردی زمسـتان حساسیت دارد.

3ــ رشقه پراونس: رشقه یکه برای اولین بار در حصه جنوب شرقی فرانسه کشت شده که هم  در بهار وهم بعد از هر درو نموی بسیار سریع دارد.

4ــ رشقه بیفالا: رشقه یکه برای اولین بار  در ایالات متحده امریکا بزر گردیده است در مقابل مرض پژمورده گی بکتریایی مقاومت داشته وبعد از هر درو رشت و نموی سریع دارد.    

5ــ Williamsburg :این نوع رشقه در ایا لات کنذاس اضلاع  امریکا انتخاب شده و در مقابل مرض گندیده ساقه  Solereinia مقاومت دارد .

6ــ رشقه Talent: نژاد است که اخیراً در ایا لات اوری گن  Oregon امریکاه در اثر انتخاب از رشقه معمولاً فرانسه بدست آمده برای بار اول در فرانسه بزر گردیده  و در مقابل نیما تودهای ساقه مقاومت دارد این نوع  بیده و تخم زیاد تولید  می نماید .

7ــ رشقه ترکستان: مبده آن ترکستان است گلهای آن رنگ ارغوانی دادر بعد ازهر درو بطی رشد ونمو می نماید این رشقه معمولا ً گسترده شده و قد کوتا دارد این نوع رشقه در مقا بل مرض پژمر ده گی بکتر یایی و نیماتودایً مختلف مقاومت داشته اما در مقابل مرض قهویی شدن برگها بسیار حساس است در مقابل سردی نیز مقاومت دارد.

8ــ رشقه Nemostan : برای اولین بار در عشق آباد ترکمنستان بزرگر دیده است و درمقابل نیما تود ساقه مقاومت دارد  و در مقابل مرض لکه های قهوی رنگ برگ حساس بوده و حاصل آن نیز پاین است .

9ــ رشقه Hardistan : مبده آن ترکستان بوده و حاصلات آن چندان قناعت بخش نمی باشد در مقابل سردی و مرض پژمرده گی نسبتاً مقاوم است مقدار زیاد این نوع در ایالات لبراسکا اضلاع امریکا کشت میشود.

10ــ رشقه نورستان:برای اولین بار در ترکستان  کشت شده و یکی از نواقص آن این است که تخم تولید می کند.انواع رشقه های که در ذیل تشریح میگردد از دورگه سازی رشقه معمولی ورشقه گل زرد  بدست آمده است و در مقابل درجه حرارت پایی یعنی سردی زیاد مقاومت دارد.

11ــ رشقه Grim : این نوع از طریق انتخاب بدست آمده است و برای اولین بار در آلمان کشت شده این نوع رشقه در مقابل سردی مقاومت زیاد داشته مگر در مقابل مرض پژمرده گی بکتریایی حساس یت دارد دارای ساقه نرم وبرگهای زیاد می باشد این رشقه به مقدار زیاد در امریکا کشت می شود.

12ــ رشقه Cossack : برای اولین بار در اتحاد شوروی سابق پیداشده و دارای گهای سفید و زرد می باشد.

13ــ رشقه Varuigeted : بار اول در کانادا پیدا شده و شباهت زیاد به  Grim دارد.

۱۴ــ رشقه Ladak: این نوع رشقه در شمال هند در نتیجه انتخاب بدس آمده است و در مقابل سردی و مرض پژمردگی بکتریایی نسبتاً مقاومت دارند این و رایتی گلهای رنگا رنگ دارد ولی فیصدی گلهای زرد در آن بیشتر است در ابتدا به کندی رشد می نماید و در اواخیر تابستان واوایل زمستان دوره استراحت را سپری نموده بعداً به زنده گی بطی خود آغاز می نماید.

15ــ رشقه Baltiec : برای اولین بار در حوزه بالکان اوروپا یافت شده وبا  Grim  شباهت دارد.

16ــ رشقه Hardigan : برای اولین بار در پوهنتون مسیگن از رشقه نوع Baltic   انتخاب شده وبرای مناطق مرطو ب بسیار مناسب می باشد درصورت موجودیت شرایط مناسب حاصلات فراوان تولید میکند .

17ــ رشقه Ranger : عبارت از رشقه مصنوعی می با شد که توسط نسگیری ازچندین نوع رشقه دیگر (%50 کوساک، %45 ترکستانی و %10 هراک بدست آمده ). این نوع رشقه بعد از هر دفعه درو کردن نسبت به وابسته گان خود زود وسریع منو میکند ودر مقابل سردی و مرض پژمرده گی مقاومت داشته ولی در مقابل مرض لکه قهویی برگ نسبتاً حساس است ، این رشقه دارای گلهای رنگا رنگ بوده رنگ زرد در آن کم به مشاهد میرسد  این ورایتی در شمال امریکا توافق خوب داشته وزیاد هم کشت می شود .

18ــ رشقه Atlantic: برای اولین بار در نجیوس اضلاع امریکا پیداشد و با رشقه نوع hardigan شباهت زیاد دارد .

19ــ رشقه Narragansett : این نوع بواسطه انتخاب بدست آمده که برای سالهای زیاد حاصل فراوان میدهد. انواع دیگر رشقه که بنام رشقه معمولی بدست آمده و تا وقت زیاد نمو و انکشاف می نماید در روز های کو تا خوب نمو کرده وبعد از هردفعه درو نمو سریع دارد . از اینک درمقابل سرد ی مقاومت ندارند لذا بنام رشقه های حساس یاد می شود. فصل کشت وبزر کاری بر حسب موقعیت وآب و هوای محل متفاوت است در مناطق گرم  درفصل خزان  و در نقاط سرد و کوهستانی بهار مناسب تر خواهد بود  بطور کلی کشت بهاره بهتر از خزان است اگر در خزان کاشته می شود باید قبل از رسیدن سرماه بحد کافی رشدکرده باشد تابتواند در مقابل سرماه مقاومت کند  بهاره راهم پس از رفع خطریخبندان شروع مینمایند .  ومعمولاً رشقه را در زمین های کشت نشده میکارند و بزر آن هم به دست پاشیده می شود. اول زمین را باید بوسیله تراکتور شخم عمیق زده شود لا اقل به اندازه 60 سانتی خاک رانرم ساخته و بعد کود را با خاک داخل کرده وبرای بزر کاری آماده نمایند پس از انجام اینکارتخم را با دست پاشیده و با شن کش دستی بزر را در عمق کم داخل خاک مینمایند و بعد آب میدهند البته اگر بزرا قدری پرتر بپاشند بهتراست زیرامحلی برای رشد علف هرزه باقی نمی ماند. مقدارتخم 20 الی 30 کیــــــلو در هکــــــــتار می باشد وبهتر است تخم را در ابتدا پر بپاشند و آب اول باید کم و نرم آبیاری شود منتها مدتی دوام داشته باشد .مواظبت آن را چنین باید کرد  اولین درو رشقه را باید با دا س تیز انجام دهند بخاطریکه از ریشه کنده نشود  دروقت خزان سال هم برای چرا حیوانات اهلی را نباید داخل زمین  کند زیرا بته های رشقه خوب قوی نبوده و از ریشه کنده شده و یا بواسط لگه مالی خراب می شود .بعد از بزر پاشی موقع آب دادن باید دقت کرد حریان تند آب بزر را نشسته با خود نبرد وبا ین علت آب باید تند نبوده ونرم آب باشد .اگر قبل از کشت به زمین کود نداره پاشند برای جبران این عمل باید تا دو سه نوبت هر دفعه موقع آبیاری مقدار کود را داخل آ ب کرده ودر کرد ها بپاشند ، باید بعد از هر مرتبه درو آبیاری صورت بگیرد واگر در آبیاری تاخیر ویا غفلت نمایند از تعداد درو رشقه کم خواهد شد سال سوم مجدداً کود پوسیده خواسته اگر کود فراوان موجد باشد به نسبت هردو متر مربع یک بار  و در غیر این صورت از 4 متر مر بع یکبار کمتر نباید داده شود .طرق کشت رشقه مربوط به هدف مورد استفاده  حاصل آن برای مستهلکین  در نظرگرفته شده متفاوت است .

1ـ کشت رشقه در گندم و جو :

در بعضی مناطق در بین جو که در خزان کشت شده باشد ، در بهار رشقه کشت می شود ، بشرط اینکه جو چپه نشده باشد وهم مقدار نایتروجن زیاد نباشد .در مزاریکه خاک آن زیادحاصل خیزباشد مگر آب وهوای آن چندان مناسب نباشد رشقه را بصورت عموم همرابا نباتات دیگر مثال نخو ، جو ، گندم ، لوبیا میکارند . بخاطر زیاد نمودن حاصل پروتین از این روش کشت استفاده می شود . 

2ـ کاشت رشقه بصورت خالص :

در اینجا رشقه به مقصد تولید  تخم ورایتی مقاوم و اهداف مشخص دهقان کشت می شود . قبل از کشت بستر خوبتر مراقبت شده باشد چند بار قلبه شده باشد تا بخاطری جلوگری از گیاهان هرزه و دگر امراض آن . خد رشقه در چند ماه اول به مراقبت  و مواظبت جدی ضرورت دارد .

3ـ کاشت رشقه بصورت مخلوط :             

در زمین های سخت و نمنا گ ویا زمین های که دارای خاک کلی بوده وبرای کشت تنهایی رشقه مساعد نمی باشد ، رشقه با بعضی نباتات علوفه یی دیگرمخصوصاً نباتات خاندان گراس ها بشکل مخلوط کشت میشود . در این صورت  10 فیصد گراسها و 90 فیصد تخم رشقه مخلوط شود تا از فشار و غلبه نبات دگر در امان  بماند . پرورش دوامدار رشقه در یک ساحه باعث انتشار امراض وحشرا ت  مضره میگر دد بنابر آن رشقه را ممکن است دریک میدان بعد از 4ـ5 سال تکرار زرع نمود. رشقه را بشکل تناوب زراعتی در ساحا ت  هموار وعاری از علف های هرزه باید کاشت . رشقه در زمین های آبی بهتر  پیشینه کشت پخته ، جواری وباجره ودر زمین های للمی پیشینه کشت غله جات تیرماهی و نباتات زراعتی قطاری بزر میشود. در شرایط تاجکستان رشقه را اکثراً قبل از جو ، گندم ، یولاف میکارند . زمین را عمده تاً بوسیله ماشین مقداری یا ماشین دو طبقه ای به عمق 30 ــ 35 سانتی مترشدیار میکنند . در هر حکتار زمین رشقه یا در پیشینه کشت آن مقدار 15ــ 20 تن پاروی پوسیده شده می اندازند. به اساس معلو مات استیشن تجربوی تحقیقات علمی زراعتی تاجکستان هرگاه در سال اول و دوم کشت رشقه مقدار 150 کیلو گرام فاسفورس و 50 کیلو گرام نایتروجن و درخاک های غیر نمکی 60 کیلو گرام فی هکتار پتاشیم انداخته شود حاصل رشقه بلند می رود . با استفاده ازهر کیلوگرام فاسفورس مقدار 55ـ 75 کیلوگرام بیده علاوه گی میتوان بدست آورد . نایتروجن را تنها در شدیار قبل از کشت به مقصد زود بلند شدن رشقه 40ــ50 کیلوگرام فی هکتار می اندازد . در و قت شدیار اساس در هر هکتار زمین مقدار 250ـــ300 کیلوگرام فی هکتار سوپرفاسفیت باید استعمال کرد . سال های بعد نیز ممکن است قبل از سبز شدن رشقه عین مقدار سوپرفاسفیت را در ساحه استعمال کرد باسیخ ماله با خاک مخلوط کرد .تخمی را به منظور بزر انتخاب میکنند  که قدرت جوانه زدن آن زیاد تر از 90 فیصد بوده و پاکی آن زیاد تر از 90 فیصد باشد .قبل از کشت تخم  رشقه را از تخم علف های هرزه مخصوصاً زرد پیچک  غمی و تلخک باید پاک نموده  متعاقباً تخم را با ماده کیمیاوی گرانازون 200 گرام فی 100 کیلوگرام تخم مخلوط میکنند . رشقه را تیرماه در آخرماه  اگست و اول ماه سپتمبر میکارند . کشت این وقت سال نسبت به کشت بهاری سال اول حاصل زیاد تر مید هد . تخم را به عمق 5 ِ1 ـــ 2 سانتی متر و در خاک های سبک تا 3 سانتی متر عمق میکارند .جلوگیری ازگیاهان هرزه از مزرعه رشقه از موادهای کیمیاوی اپتم ، دکتال ، دایوران ، دلپان  استفاده مینمایند . اپتم را در ساحه 2ــ 3 هفته قبل از کشت در و قت قلبه نمودن به مقدا ر  3ــ 4 کیلوگرام فی  هکتار و دکتال را 5ــ 6  کیلوگرام فی هکتار استعما ل  می نمایند .رشقه را بعد از 15 فیصد گل کردن بته ها درو میکنند  .به منظور تخم هنگام درو میکنند که 90 فیصد پلی هایش سیاه گردید ه باشد . اگربخواهند رشقه سبز را مصرف نمایند وقتی آن را باید درو کرد که نبات میخواهد به گل بنیشیند ولی برای علوفه زمستانی وخشک کردن بعد از گل کردن درو میشود  تعداد درو ها به نسبت آب و هوای محل ونوع کشت تفاوت میکند  درنقاط سرد کشور 2ــ 3 درو ودر نقاط گرمتر 4 الی 5 درو محصول بدست می آید . فاصله بین درو ها هم متفاوت است وبه نسبت سرعت رشد وآب  و هوای منطقه کشت از 25ــ 40 روز تجاوز نخواهد نمود بطور کلی تا علایم گل کردن ظاهر نشود نباید چید . رشقه را با ید تمیز تر درو کنند که از ساقه باقی نماند  و پس از درو هم پشته های رشقه را نباید روی هم قرار دهند تاســــیاه وخراب نشود بلکه بسته های کوچک را روی مزرعه هاقرار مید هند تا باد خورده وخشک شود البته نباید  مدت زیاد ی هم در برابر آفتاب بماند تابکلی زرد شده و مقداری از خاصیت خود را از دست بدهد بلک باید (سبزخشک باشد ). بهترین طریقه آن است که پس از چند ین دو روز در برابر نور آفتاب قرار گرفته و روز سوم آن راپشت و رو کنند روز چهارم یا پنجم بانبار حمل نمایند در تابستان فقد سه روز کافی خواهد بود موقع حمل به انبار باید مراقبت نموده برای اینکه برگ و گل رشقه ریخته نشود زیرا تمام مواد غذایی در برگ و گل آن است وخاصیت ساقه آن باکاه برابر است . رشقه تر وقتی خشک شد رطوبت حودرا از دست داده و 70 در صد از وزنش کم میشود به طوریکه محصول متوسط یک هکتار مزرعه رشقه 25000 کیلو سبز یا 7000 کیلو خشک خواهدشد. جهت تهیه علوفه خشک رشقه در تعین زمان درو باید چندین نقطه را در نظر گرفت زیرا در محصول تولید شده تنهانباید کیفیت را در نظرگرفت بلکه طول عمر نبات نیز باید مد نظر باشد در تحقیقات ثابت شده که درو رشقه قبل از گلد هی و یا در شروع گلدهی سبب ضعیف شدن نبات شده و عمر نبات کم میشود. علت این امر در این است که درو زود تر و پی در پی سبب کاهش مواد مغذی زخیره شده در ریشه ها میشود ،  زیرا که زخیره شدن مواد مغذی (پروتین ) در چیدن سوم می باشد .

رشقه خشک :  به نبات خشکی که در حدود 15 ـ 8 %  رطوبت دارند  علوفه خشک اطلاق میشود. رشقه خشک بطور متوسط در حدود 3 ــ 15  در صد پروتین قابلیت هضم بالایی دارد . بدین جهت در موقعی که حیوان با رشقه خشک تغذیه می شود احتیاجی به مکمل پروتینی ندارد. رشقه خشک به مقدار زیاد کلسیم دارد ولی از نظری فاسفورس فقیراست  .وجود کلسیم خصوصاً در تغذیه گاوهای شیری و حیوانات جوان در حال رشد لازم وضروری است ، رشقه خشک بارنگ سبز خوب  بدون باران خور دگی و یا حد اقل ریزش برگها بالا ترین ارزش غذایی را دارد . وتنها برگها ی آن دو برابر ساقه آ ن پروتین دارد ، رشقه نارس خشک شده سبب مرض اسهال گوساله ها میشود وقابلیت هضم پا ین وپروتین کم را دارا می با شد . رشقه خشک ممکن است به عنوان مکمل پروتین همراه باعلوفه کم پروتین در تغذیه زمستانی گاوهای جوان ویا داشتی مورد استفاده قرار گیرد درچنین شرایط 3 کیلوگرام رشقه خشک معادل یک کیلوگرام کنجاله پنبه است . پودر رشقه مرغوب بعنوان مکمل ویتامین بطور وسیعی در جیره طیور مورد استفاده قرارمی گیرد و ویتامین A و ویتامین های ب کمپلکس وبعضی دیگری ویتامین های مورد نیاز طیور مانند ویتامین K راکه در جلوگیری از خون ریزی برای طیور ضروری است برطرف میکند  تنها یک تا دودر صد پودر رشقه مرغوب در جیره غذایی کافی است .پودر رشقه سبب زر دی رنگ پوست بدن وساق پای حیوان میشود که در بازا ر یابی گوشت مرغ فکتور مطلوبی بحساب می آید . بقلمون نسبت به طیور میتوان از مقدار بیشتر پودر رشقه استفاده کرده .افزودن پودر رشقه به جیره مرغان تخمگذار ضمن خوش رنگ شدن زرده تخم مرغ وسبب افزایش خاصیت جوجه در آوری تخم مرغها میشود.

رشقه را قارچ های زیادی تحت حمله در می آرد و از آن جمله بصورت مختصر بعضی امراض مهم آن رایاد آور میشویم:

1ـ مرض سفیدک داخلی رشقه یا  Peronospora aestivalis syed.

این بیماری یکی از مهم ترین مرض در رشقه بوده که درسالهای اخیر در بعضی از رشقه کاری های مناطق مختلف کشور دیده شده است وخسارات آن نیز قابل ملاحظه است . این مرض ابتدا در سال 78 12 (ش) توسط Magnus  گذارش شده این بیماری علاوه بررشقه روی شبدر نیز دیده شده است . خسارات مرض مخصوصاً روی چین های اول و دوم زیاد و روی چین های تابستانی دیده نمی شود .

علایم مرض : نشانی های معین این بیماری ایجاد لکه های زرد یا سفید رنگ درسطح برگها است ودر پشت برگها و درمحل زرد شده پوشش قارچ به رنگ سفید متمایل به خاکستری به وجود می آید . فواصل گره ها روی ساقه کم شده وساقه کوتاه تر وبرگهای جوان پیچیده ولوله ای می شوند . چنانچه بیماری بصورت سیستمیک و داخلی در آید ساقه ها متورم ، کوتاه وبرگها به طور عمومی تغیر رنگ می دهند.

عامل مرض سفیدک رشقه: عامل سفیدک داخلی قارچ رشقه عبارت ازPronos pora aestiva lisمی باشد . این قارچ احتمالاً عامل سفیدک داخل در مزارع شبدر نیز دیده می شود.

دوران مرض سفیدک داخلی رشقه : قا رچ عامل بیما ری زمستا ن رابصو رت اسپو رروی نسج ها ی مرده یابه شکل مسلیوم روی جوانه های طو قه رشقه بسر می برد.گا هی مسلیوم نیز ممکن است ازراه تخم وبه اصلاح الو دگی داخل منتقل گردد.انتشا رقا رچ بار دوم توسط کنیدی هادراوایل بها روبخصوص درماه ثور شیوع می یابد.

مبا رزه: چو ن محصول رشقه راهر 15-20 روزبا یدبرداشت نمود،لزاتوصیه می نماید برای جلو گیری ازگستر ش بیما ری چین های بهاری رشقه به موقع وحتی کمی زود تر بر داشت شود تا به این وسیله کانون آلوده از زمین خارج گردد . در صورت ضرورت میتوان از قارچ کش های مانند دیتان ام ـ 45 به نسبت دو در هزار استفاده نمود وسم پاشی را در سه نوبت نیز تکرار نمود اول چین را برداشت نمود وبعد سم پاشی را استعمال کرد .

2ـ مرض لکه قهوه ای برگ رشقه  یا Pseudopeziza medicaginis lib sacc.

بیماری لکه قهوه ی رشقه درکشور ایران ابتدا در سال 78 12 (ش) توسط ماگنوس گذارش شده است این بیماری در تمام دنیا شیوع در کشت رشقه نموده است این بیماری در وقت آخیر فصلها بصورت واضع معلوم میشود .

علایم مرض: بر روی برگهای جوان رشقه نقاط کوچک ، گرد وقهوه ای رنگ ب وجودمی آید ،بر اثر حمله بیماری برگها اغلباً میریزند .

عامل مرض : قارچ است بنام Pseudopeziza medicaginis آپو تسیوم های قارچ روی استرومائی که در زیر اپیدرم وسط لکه برگ تشکیل شده به وجودمی آید .

دوران مرض : قارچ درنسوج برگها باقی مانده وزمستان را به همین ترتیب روی برگهای افتاده و پوسیده می گذراند و سپس در بهار روی برگهائی که هنوز نپوسیده اند مجدداً آپوتسیوم هائی به وجود می آید و در حرارت 16 ـ  24 درجه سانتیگراد جوانه می زنند .

مبارزه مرض : بهترین راه مبارزه آن است که برداشت محصول سبز رشقه به موقع انجام گیرد .

3ـ مرض لکه آجری برگ رشقه یا Stemphylium botryosum wallr.

  یکی از بیماری های مهم رشقه است که اخیراً بالای ورایتی های مائوپای افریقائی 25%  وحد اکثر روی ورایتی بغدادی 88 در صد تعین گردیده است .

علایم مرض: بارز ترین نشانه های این بیماری ظهورلکه های آجیری رنگ با حاشیه قهوه ی روی برگهای رشقه است . درشدت آن بوته های زرد و خشک می شود .

عامل مرض: قارچ است بنام Stemphylium botryosum  یاد می شود .

دوران مرض : انتشار وگشترش بیماری در مزرعه به وسیله کنیدی ها انجام میگردد .

مبارزه مرض : بهترین راه مبارزه با بیماری لکه آجری برداشت محصول دراولین فرصت پس از پیدایش اولین لکه روی برگ می باشد .

4ـ مرض موزائیک رشقه یا  Alfa alfa Mosaic virus (AWV).  

 این مرض بار اول توسط منوچهری درکرج شیراز در سال 42 13 کشف شد وبعد درسال های نذدیک در تمام مزرعه رشقه کاری انتشارکرده است .

علایم بیماری : علایم مرض بصورت لکه های تیره وروشن همراه با چروکیدگی و کوچک ماندن برگها می باشد.

عامل بیماری :ویروس موزائیک رشقه یک ویروس چندپیکره ای است که درسراسر دنیا پراگنده است این ویروس22 نوگیاهی علفی را آلوده می سازد.

دوران مرض :این ویروس موزائیک رشقه دارای نژادهای مختلف است و از طریق میکانیکی ،از راه تخم ، از طریق زرد پیچک وبه و سیله شته سیاه باقلا و شته سبز شفتالوقابل انتقال می باشد .

مبارزه بیماری :تخم گیری از مزرع  غیر آلوده ومبارزه با ناقلین و یروس از قبیل زرد پیچک وشته ها نقش مهمی در کنترول بیماری دارد.

5ـ نیما تود ساقه رشقه یا Ditylenchus dipsaci filipjev
نیما تود ساقه رشقه توسط امیدوار درساوه از روی رشقه در سال 45 13 گذارش شده است ،حمله آن بالای بیش از60 نوع نبات بالاخصوص پیاز می باشد .

عامل مرض:
این نماتود کرمی شکل وفاقد دو شکلی جنسی است .فرم بدن دوکی شکل به طوری که در دوانتهاکمی باریک می شود.

عــــــلایم مــــرض نـــمـاتود رشــــــــقــه :

توقف رشد ،کم شدن فاصله جوانه ها وبعضی مواقع مرگ  گیاه از علایم آلوده گی گیاه به این نماتود می باشد ،بنابرین نبات پژمرده ومرده نمونه خوبی برای باز یابی نماتود وتشخیص بیماری نمی باشد.

دوران  مــــرض :

این نماتود پرازیت مهاجر داخل نبات بوده ونر و ماده آن در تمام طول زندگی به صورت کرمی شکل باقی می مانند .وجود نر آن برای تولید نسل ضروری است ، دوران حیات آن 20تا 30 روز طول میکشد و ماده آن بین 45 تا 70 روز زنده گی می کند هر نماتود بین 500 ـ 200 عددتخم می گذارد. اگردر این زمین ها کشت رشقه مجدداً صورت گردد  جمیعت نیماتود  در آن جاه زیاد تر دیده میشود و به سرعت افزایش میآبد .

مـــبارزه مـــرض :

در رابـطـــه با مــبارزه کیمیاوی با اســـتــــــــفاده از گاز مــیتایل برومایــد  می توان تخم های آلوده به نماتود راضد عفونی نمود . ضمناً برای استحصال تخم عاری از نــیـماتــود سمـپاشـی مــزرعه با دیــمـتـوآت % 40 به مــیزان 400 گرام درهکتار مــواثــربـوده اســــت ،این سمپاشی در دونوبت یکی در موقع برداشت چین اول ماه ثور و دومی در زمان وجود حد اکثرنماتود در نباتات تعین شده است. ایــن جــاه تـــنــاوب زراعـــتــی هـــم مـــواثــرمی بــاشـــــــد . ورایــــتی های مـــقاوم در مـقـابـل ایــن مـرض رشــــقـه مــائو پا وافــریــقـائـی را انــتـــخــاب کــــرده اســـــــت.

+ نوشته شده در  90/09/13ساعت 9:28  توسط ايمل " نظري "  | 

اهمیت عسل در طبابت

مقدمه:

عسل یکی از هدیه های ارزنده و پرارزش طبیعت می باشد که در قرآن کریم از آن به عنوان فیه شفا للناس ( شفای مردم در آن است ) یاد می کند و پیامبر گرامی حضرت محمد  صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نیز در زمان حیات خویش بنا به روایات و احادیث متعدد ازآن استفاده می نمودند و خواص شفا بخش آن را در تداوی انواع بیماریها یاد آور شده اند . اگر چه در زمان آنها علمی به نام تغذیه وجود نداشته ولی با بینایی کامل خواص غذاها و دوا ها از جمله عسل را بیان نموده و مردم را در این زمینه آگاه کرده اند . سخنان آنها در رابطه با تحقیقات امروزی نشان می دهد که تطابق کامل بین آنها موجود بوده و تضادی بین آنها نیست . روی همین اصل است که  ما عقیده داریم پیشوایان مذهبی ما عالم به همه علوم وآگاه از تمام فنون و رموز بوده اند .  آنچه که مسلم است اهمیت عسل در طب قدیم به مراتب بیشتر از حال حاضر بوده است . ابو علی سینا فیلسوف و بزرگترین شخصیت طب ، یکهزار سال پیش در کتاب قانون داکتری خود نسخه های زیادی بر پایه عسل و موم تجویز می کرده و هم چنین بقراط حکیم پدر درمانی و بنیانگذار طب یونانی حدود 2500 سال پیش در مورد اهمیت عسل چنین فرموده است : هر دوایی نیز از مواد غذایی درست می شود ، و متقابلاً هر غذایی نیز جانشین دوا می گردد . عسل به این هر دو شرط جوابگوست . او به مقدار زیادی از عسل استفاده می کرده و در تداوی اکثر بیماری ها از جمله زخم ها عسل تجویز می نموده است . در اکثر کشورهای جهان از جمله شوروی سابق که بزرگترین کشور تولید کننده عسل در دنیاست ، تاکنون تحقیقات زیادی روی محصولات  زنبور عسل از جمله عسل ژله رویال ، گرده ، موم ، بره موم و زهر زنبور عسل صورت گرفته و خواص درمانی عسل توسط پژوهشهای علمی و نتایج تحقیقاتی مورد تایید بسیاری از محققین و پژوهشگران قرار گرفته است.  

تعریف عسل:

عسل یک کلیمه عربی است که به زبان فارسی بنام انگبین یاد میشود و آن عبارت است از ماده شیرینی که توسط زنبوران عسل از شیره گلهای گیاهان، جمع آوری شده و پس از تغییرات لازم در سلولهاس مومی شانهای کندو ذخیره می گردد. ویا به عباره دیگر گفته میتوانیم که ترشح مواد قندی درختان  و شیره گلهای نباتات که توسط زنبوران عسل جمع آوری شده ،بعد از تغیر شکل در داخل  سلولهای مومی کندو ذخیره می شوند،میباشد. ویا به عباره دیگر عسل عبارت است از شیره گل‌ها كه زنبور عسل توسط خرطوم كوچک خود آن را مكیده و از راه دهان به كیسه بسیار كوچک خود موسوم به كیسه عسلی وارد میكند. وقتی مقدار شیره جمع‌آوری شده در حدود "40" میلی‌گرم رسید،زنبور عسل گل‌ها را رها كرده و به سمت كندو پرواز می‌كند. یک نکته جالب  دیگراینكه برای تهیه یک كیلوگرام عسل، زنبور باید شیره "20" میلیون گل را جمع و به كندو حمل كند.عسل یک محصول غذایی مفید و پر ارزش است که  قرنها پیش به عنوان عالیترین و قوی ترین غذاها شناخته شده و همچنین به واسطه ویژگی های شفابخش خود به عنوان دوا  در تداوی اکثر بیماریها در بین تمام مردم کاربرد داشته است . ماده اصلی آن شیده گلها و گیاهان مطر و شفابخش است که توسط زنبوران عسل پس از مکیدن ، تغلیظ و تغییر شکل دادن، ساخته شده و به عنوان یک غذای خوشمزه و کامل در دسترس انسان قرار می گیرد.    
  
       

 خواص درمانی و داروی عسل:

عسل درمانی:

خواص اثبات شده داروئی عسل در علم طب به شرح زیر است:

v-خواص ضد باکتریایی، آنتی بیوتیکی و خاصیت ضد التهابی عسل.

v-گلوکوز و فرکتوز عسل سریعاً جذب شده و به انرژی تبدیل می شوند.

v-عسل فعالیت جگر را زیاد میسازد.

v-حرکات و ترشحات روده را بهبود می بخشد.

v-عسل دارای یک اثر ملین بوده و ترشحات روده ها را تحریک می کند.

v-فشار اسمزی را در بدن  بالا نگهمیدارد، وجود ترکیبات معطر آن باعث بروز این امر میشود.

v-عسل باعث کم شدن،سرفه،زخم معده، خستگی، ضعف و بیحالی میشود.

v -عسل ضد ،سنگ صفرا،گاز گرفتن شکم،ورم معده و افسردگی بدن میباشد.

v-عسل غذا مناسب  برای عملیات فیزیکی شدید و طولانی میباشد.

v-عسل برای اکثر امراض مانند  سردردی ، بیخوابی،ناراحتی های مجرای تنفسی ، گلودرد، ورم گلو، حلق و حنجره ، در  بیماریهای تب دار و کاهش کلسترول خون مفید است.

v -عسل از کم خونی،و ناراحتی گردش خون جلوگیری مینماید.

v-عسل  برای دوران بارداری، شیردادن، کمبود مواد معدنی و بیماری های عروقی  بسیار مفید میباشد.

v-عسل برای درد های  مجرای ادرار یا ریکتوم، سیاه سرفه ، التهاب مثانه رماتیزوم،سنگهای ادراری و ناتوانیهای جنسی مفید است.

v-عسل آرام بخش برای حالتهای عصبی، طپش قلب، ضد تشنج است.

خواص ضد باکتریایی و میکروبی عسل:

عسل حاوی مواد ضد میکروبی است و هیچ نوع میکروبی قادر به رشد در آن نیست و این عامل ضد میکروبی، تشعشع اتمی آن است. به عبارتی دیگر عسل دارای تشعشع رادیو اکتیو می باشد، چنانچه به نحو احسن نگهداری شود برای مدت طولانی سالم می ماند.قوی ترین میکروب ها در عسل توان مقاومت ندارند. با یک آزمایش ساده می توانید مقداری میکروب خطرناک را با عسل مخلوط کنید؛ با اینکه عسل یک ماده غذایی است و بایستی محیط خوبی برای پرورش میکروب ها باشد، نه تنها میکروب در آن رشد نمی کند بلکه بزودی هم ازبین میرود.عسل آب دراون باکتریها ها را جذب می کند و سبب می شود که باکتریها نتواند زنده گی عادی خود را ادامه دهد  رشد و تکثیر نماید. عسل مانند بعضی از آنتی بیوتیک ها دارای یک خاصیت باکتریواستاتیک است.

خواص ضد قارچی عسل:

عسل به علت داشتن خاصیت ضد قارچی هیچ گاه فاسد نمی شود و از پاک ترین مواد غذایی است که همیشه می توان به سلامتی آن اطمینان داشت. عسل به نسبت  داشتن  فرمیک اسید، ترش نشده پطق نکرده و ماهیت آن تغییر نمیکند.

خواص ضد عفونی:

یکی  از ویژگی های مهم عسل خاصیت میكروب كشی آن است. عسل یک ضدعفونی كننده طبیعی است. تحقیقات انجام شده در سال های اخیر نشان می دهد كه گذاشتن آن بر روی زخم ها مانع عفونت می شود. از آنجایی كه عسل حاوی مواد آنتی باكتریایی یا ضد باکتریایی است می تواند بخوبی باعث بهبود زخم ها شود. عسل باعث ضد عفونی زخمها می شود و میکروب ها را می کشد و مانع عفونت مجدد آن می گردد. انسان می تواند از خاصیت ضد عفونی عسل برای زخمها مخصوصا زخم دهان و عفونت ها و غرغره کردن  با آن جهت ورم و پندیده گی  گلو استفاده نماید.

چگونه عسل در درمان زخم مؤثر است؟      
زمانی كه عسل با رطوبت بدن تماس پیدا می كند. آنزیم گلوكز اكسیداز كه توسط زنبورها در عسل ایجاد شده است ، آزاد می شود و هایدروجن پراکساید ضد عفونی كننده به مقدار زیادی آزاد می شود وبه حدی می تواند كه به خود سلول آسیب نرساند و باكتریها را نابود كند.در ادامه با جذب مایعات و مواد قوی به منطقه آسیب دیده باعث رشد سلولی و جلوگیری از خشک شدن زخم می شود.فعالیت  عسل باعث حضور یک لایه از مایع، بین سلولها و بنداژ شده و باعث می شود در هنگام نیاز بدون درد جابه جا  شود و سلولهای جدید پاره نشود. به همین جهت در برخی شفاخانه های  دنیا برای تداوی زخم بیشتر از تركیبات عسل استفاده می شود.

ویژگیهای  منحصر به فرد:     
1 -  به راحتی هضم می شود:
مولكول های قند موجود در آن می توانند به راحتی به سایر قندها تبدیل شوند، به همین جهت حتی حساس ترین معده ها نیز می تواند آن را به سادگی هضم كند.

2-  عسل منبع بسیار خوبی  آنتی اكسیدینت است:نقش بزرگی در جلوگیری از سرطان و همچنین بیماریهای قلبی دارد.

        

3 - سطح كالری آن پایین است: در مقایسه با سایر مواد قندی ۴۰% كالری کمتر دارد، هرچند انرژی آن بسیار بالاست، اما به وزن بدن شخص  نمی افزاید.

4- به سرعت در خون پخش می شود: وقتی با مقدار مناسبی آب مخلوط شود. پس از ۷ دقیقه در جریان خون پخش می شود و با آزادسازی مالیكول قند به وظیفه بهتر مغز كه اصلی ترین مصرف كننده قند در بدن است، كمك می كند و مانع بروز خستگی می شود.

5-  در سلامت و ساختن عوامل خونی مؤثر است:بخش مهمی از انرژی مورد نیاز برای این مورد تأمین می كند. به علاوه باعث پاک شدن خون می شود و جریان خون را تنظیم و آسان می كند و مانع بروز مشكلات عروقی و تصلب شرایین می شود.

چند ویژگی جالب وشنیدنی  دیگر عسل:

 1- عسل هرگز فاسد نمی شود، جهت نگهداری احتیاج به یخچال ندارد و می توان در حرارت اتاق آن را نگهداری كرد.

2- به خاطر داشتن مقدار زیاد   فركتوز 25 % شیرین تر از قند است.

3- در درمان آلرژی های فصلی برای ساكنین مناطقی كه عسل از گلهای همان منطقه به دست آمده است، بسیار مفید است.

4- تنها غذایی است كه استفاده از آن باعث نابودی چرخه طبیعت نمی شود.

سفارش چند دوای خانگی ساده و مؤثر از عسل:

1- برای تداوی گلودرد، می توان آن را با چای و لیموترش مخلوط كرد و نوشید.

2- یك قاشق غذاخوری عسل را با سفیدی یک عدد  تخم مرغ و یك قاشق چایخوری گلیسیرین و چهارم حصه یک گیلاس آرد، مخلوط كنید و از ماسک به

 دست آمده به خاطر جلوگیری از چین و چروکیدگی صورت بمدت ۱۵ دقیقه استفاده كنید و سپس پوست خود را با آب گرم بشویید.

3- دو قاشق غذاخوری عسل را با ۲ قاشق چایخوری شیر مخلوط كرده، بر روی پوست بمالید، مرطوب كننده خوبی است.

4- برای جلوگیری از خشكی پوست دست، آرنج و بجلک پای هم یک قاشق چایخوری عسل را با یک قاشق چایخوری روغن زیتون و نیم قاشق چایخوری آب لیمو تركیب كنید و ۱۵ دقیقه بر روی محل مورد نظر قرار دهید. نتیجه را بزودی خواهید دید.

5- برای درخشندگی مو نیز یك قاشق چایخوری عسل را در ۴ گیلاس آب گرم حل كنید و بر روی مو بمالید، اگر رنگ موهایتان روشن است، آب یک لیموترش را هم اضافه كنید. نتیجه خوبی خواهد داشت.

6- حتی می توانید از آن به عنوان شستن دهن هم استفاده كنید: یك قاشق عسل را با یک گیلاس آب گرم تركیب كنید و دهان خود را با آن بشویید.

7- چندین سال است كه دانشمندان تحقیقات زیادی بالای خواص این ماده داشته اند و معتقد اند که سایر خواص این ماده اسرارآمیز بر آنان پوشیده است كه در آینده نزدیک روشن خواهد شد.

+ نوشته شده در  90/09/13ساعت 9:5  توسط ايمل " نظري "  | 

خربوزه

مقدمه :

افغانستان یک کشوراست که درآن انواع گوناگون سبزی ها بذرمیگردد وبه مقاصد غذائی وداروی مورد استفاده قرارمیگیرد . به عقیده دانشمندان نبات شناسی افغانستان مرکزاصلی پیدایش بعضی سبزیجات مانند انواع خربوزه ، ملی سرخک ، زردک ، پیاز،سیر، شرشم ، پالک ،لوبیا ،مطروغیره میباشد .مناطق گرم این کشورچون ننگرهار، کندهار، لغمان ، فراه ،نیمروز، هلمند ، خوست وغیره اقلیم مساعد اند .درحالیکه نقاط مرتفع مانند کابل ، پروان ،کاپیسا ،لوگر، وردک وولایات مراکزعمده تولید سبزیجات که درفوق ذکرشده میباشد. گرچه دربرخی ازکشورهای جهان درموسم سرما سبزیها را درگرم خانه ها وگلخانه ها کشت نموده وحاصل آنرا به بازارعرضه میدارند. ولی افغانستان برعلاوه اینکه این کاراقتصادی نمیباشد به آن ضرورت احساس نمیشود زیرا درمناطق گرم سیرکشورتولید انواع سبزیجات درفصل زمستان امکان پذیراست .

تاریخچه :

منشه اصلی خربوزه اسیون ویامناطق غربی هند میباشد . وفعلا ً دراکثرنقاط جهان میروید ودرهند بسیارمشهورمیباشد وانواع مخصوص آسیا میانه را بوجود آورده که کیفیت آن دردنیا شهرت زیاد دارد . به عقیده یک عده دانشمندان مرکزاحتمالی خربوزه افغانستان شمرده میشود . وکیفیت خربوزه افغانستان درسطح جهان مثال ندارد .زیرا شرایط اقلیمی آن خاصتا ً درسمت شمال کشوربرای تربیه ورشد خربوزه فوق العاده مناسب ومساعد میباشد . خربوزه به حیث یک میوه قدیمی شناخته نمیشود زیرا آثارآن درتمدن های قبلی بدست نیامده است که نام انگلیسی آن Musk Melon ویا Melon  میباشد ونام علمی آن خربوزه Cucumis Melo ومربوط فامیل  Cucubita ceae میباشد وهمچنان خربوزه یک میوه مهم درافغانستان بوده ویک منبع صادراتی شده میتواند .کرستیف سال 1494 میلادی ازآن صحبت کرده است دربعضی ازشهرهای امریکا خربوزه را کانتالب مینامند . تاکنون خربوزه بصورت وحشی وخود رو یافت نشده است . خربوزه دراقلیم گرم وخشک مانند افغانستان بسیارخوب میروید لیکن نموی آن تابع شرایط وخیم نمیباشد.خربوزه بحیث یک میوه قدیمی شناخته شده زیرا آثارآن درتمدن های قبلی بدست نیامده است .  

خصوصیات نباتی

این نبات ازنگاه ریشه دارای ریشه های سطحی بوده وارزش غذای آن بخصوصی برخورداراست. ازنگاه رنگ یا سبزمیباشد . موجودیت ویتامین دراین میوه آنقدرزیاد نمیباشد ویا تاهنوزکشف نشده است . معمولا ً  بحیث میوه بعدازنان صرف میگردد اما دربعضی ازممالک یک سبزی آنرا می پذیرند .خربوزه مانند تمام نباتات فامیل Cucurbiata ceae نبات گرم سیربوده وبه مقابل سردی مقاومت دارد،ریشه های سطحی این نبات برای جذب وانتقال مقدارزیاد مواد غذائی ازخاک موثروباکیفیت میباشد . خصوصیت های برجسته خربوزه این است که خوردنی ، آشامدنی است بخاطریک دارای زیادی آب میباشد دارای گل میباشد ومیوه آن شیرین است زیرا که مواد قندی دارد . قسمت های ازاین میوه که درتغذیه طبابت استفاده میشود. عبارت اند ازگوشت ، تخم وپوست میوه . میوه خربوزه دارای مزه عالی میباشد مقدارمواد قندی آن ازگلوکوز، فرکتوزوسکروزاز % 18 – 7 تشکیل شده است .میوه خربوزه برعلاوه مواد قندی درترکیب خود یک عده ویتامین هم دارد. قابل یاد آوری است که مغزسفید خربوزه دارای ویتامین A  (کروتین) نمیباشد . درخربوزه که دارای مغززرد میباشد مقدارکروتین در 100 گرام به یک ملی گرام میرسد . مقدارویتامین C آن از 35 – 7،2 ملی گرام در100 گرام تخمین گردیده است .خربوزه دارای ویتامین A  است ازاین رودرترمیم وتجدید انساج بدن رول دارد . خربوزه باداشتن خاصیت ادرارآورازامراض سنگ گرده جلوگیری میکند ، خربوزه سرشارازجمله ویتامین C D A  است تخم خربوزه برای سرفه شدید درسینه وتب شدید موفید است . خربوزه درهضم نیزکمک میکند .

خصوصیات اقلیمی

خربوزه شرایط گرم وخشک را ترجیع میدهد.نبات خربوزه آب وهوای رطوبت مناسب خاک وهوای سرد ویاموسم خنک دراثنای اوایل نموی ضرورت دارد. خربوزه ازروزکشت الی رفع حاصل به 120 – 83 روزضرورت دارد که مربوط به ورایتی ها ، شرایط اقلیمی همان منطقه میباشد بهترین خربوزه درتحت شرایط گرم وخنک تولید میشود وحاصل فراوان میدهد .خربوزه دارای فصل نموی نسبتا ً طویل ترمیباشد حرارت کافی وتعداد زیاد شعاع آفتاب باعث بلند رفتن وکیفیت خربوزه میشود .

آب وهوا برای خربوزه

مانند دیگرنباتات خربوزه آب وهوای گرم را دوست دارند . فصل رشد طولانی را دوست دارد بگونه که بین آخرین سرمای بهاری واولین سرمای خزانی باید از140 روزطول بکشد . هوای مرطوب باعث انتشاربیماری های قارچی درآنها میگردد . برعلاوه میوه آنها شیرین نمشوند هوای ابری به مدت طولانی دوست ندارد آب وهوای گرم وخشک را بهترمی پسندد . خاک های سبک ریگی وآهکی را برسایرخاک هاترجیع میدهد . دردرجه اول مناسب بودن زهکشی ها ودردرجه دوم درجه حاصل خیزی خاک برای آن مهم است . درخاک های مد داررشد خوبی ندارد وبهترین PH مناسب برای آن خاک کمی اسیدی و PH 7 – 5،5 است کلیه مراحل آماده کردن خاک واضافه نمودن کود کیمیاوی وحیوانی میباشد . وکاشت دربستراصلی بصورت مستقیم صورت میگیرد فاصله بین جوی پشته ها حدود 2 متروفاصله دوبته حدود 50 سانتی متراست .

طریقه کشت خربوزه

تخم خربوزه را بطورعموم مستقیما ً درمزرعه بالای جویه وپشته زرع مینمایند . همچنان خربوزه نهالی هم گفته میشود که هدف عمده ازنهالی کردن وقتی تولید کردن میباشد . کشت کردن تخم ونهالی دربهاروقتیکه خطرFrost یا خنک زده گی بصورت مکمل ازبین نرفته باشد کشت نشود. اگرتخم خربوزه را مستقیما ً کشت میکنیم باید تخم خربوزه به عمق یک انچ کشت شود . فاصله بین قطارها نظربه نوع خاک وموجودیت مواد غذای درمزرعه فرق میکند که از2،5 – 2 متررا تشکیل میدهد وفاصله بین بته های درداخل قطاراز100 – 90 سانتی مترتعین گردیده است .

شرایط وقت کشت درمزرعه

وقتیکه تمام خطرات برطرف گردید وخاک به اندازه 15 درجه سانتی گراد گرم شد تخم را درزمین به تعداد 5 درجه درهرچقوری بذرمینمایند .

مقدارتخم برای بذر

هرگرام دارای 42 دانه تخم بوده و 450 گرام درفی جریب بذرمیگردد . بهترین وقت وحرارت برای جوانه زدن تحت 25 درجه سانتی گراد درظرف پنچ روزمیباشد . وقت پخته شدن از90 – 70 روزاست . پنج تاشش دانه تخم خربوزه دریکجای کشت میشود بعد ازنمو سه بته قوی وسالم آنرا گذاشته وبقیه را توسط چاقویا قیچی قطع نمایند زیرا کشیدن بته های اضافی سبب شکستن ومتضرر ساختن رشته های نازک وکوچک بته اصلی میگردد. سه بته گذاشته شده بعد از4 – 3 هفته درباغچه گذاشته میشود درساحه بزرگ وقتیکه بته ها کوچک اند باید خیشاوه شود تاگیاهی هرزه وبیکاره آن دورشود.

کشت

کشت خربوزه مانند سایرگیاهان هم تیره آنها بصورت جویه وپشته کپه ائی وقت کشت شود که رطوبت کافی درزمین موجود باشد . تعداد 5 – 3  عدد تخم ترشده درهرکپه کاشته میشود بعد ازسبزشدن (حدود 2 هفته ) تعداد بته ها به 2 یا 3 وگاهی به یک بته کاهش داده میشود . واین زمانی است که بته 4 برگه شده باشد . فاصله دوبته حدود 90 تا 100 سانتی متروفاصله دوخط کشت (عرض پشته ) بین 2 تا 3 متردرنظرگرفته میشود. بمنظورداشتن محصول زود رس ویا درمناطق که دوره رشد کوتاه است میتوان که درگلخانه اقدام به تهیه نهالی کرد . ودرزمان مناسب بته های آماده شده درگلدان را به محل اصلی منتقل نمود مقاوم کردن بته ها قبل ازانتقال به محل اصلی لازمی است . میزان مصرف بذر3 – 2 کیلوگرام درهکتاراست .امروزدرکشورهای پیشرفته درداخل گلخانه به پرورش وتولید خربوزه اقدام میکند دراین صورت شاخه های طولانی خربوزه را روی نخ وتورهای سیمی هدایت مینمایند . برای نگهداری میوه ها ازتورهای نخی استفاده میکنند .

ارقام خربوزه

1 – خربوزه گرگان اصفهان : این رقم ازنظرشیرینی بی نظیراست که متاسفانه دراثرعدم رعایت اصول بذرگیری درحال ازبین رفتن است .

2 – خربوزه مشهد : یک رقم زود رس میباشد وبراثرشیرینی وپوست نسبتا ً نازک مقاومت حمل ونقل را زیاد ندارد میوه آن باریک دراز، رنگ آن سبزمایل به زرد باخطوط نسبتا ً عمیق میباشد.

3 – خربوزه زرد ایوانکی : رنگ پوست میوه آن کاملا ً زرد وروی پوست میوه خیلی برجسته است . این نوع خربوزه بسیارآبداراست ولی چندان شیرین نیست .

4 – خربوزه ورامین : قسم است زود رس پوست میوه سبزتیره دارای خطوط درقسمت پوست میباشد که بیضوی شکل میباشد رنگ گوشت میوه سفید مایل به سبزاست . ونیزبسیارشیرین وآبداراست .

5 – سمسوری رامین : این رقم گرما را دوست دارد ، میوه آن گرد وکمی پهن است . رنگ میوه آن سبزمایل به زرد میباشد روی پوست میوه آن مشبک وباخطوط عمیق است رنگ گوشت میوه سبزاست همچنین خیلی شیرین وآبدارمیباشد .

6 – ازدیگرارقام خربوزه های ایرانی میتوان ازخربوزه لنگرود ، تیل خراسان وشاه مراد گیلان نام برد . ازارقام خارجی که کشت آن باآب وهوای ایران سازگاری دارد وکشت آن موفقیت آمیزمیباشد عبارت اند از: گلدن بیوتی وغیره میباشد .

وقت کشت خربوزه درمزرعه

 کمترین حرارت برای جوانه زدن تخم خربوزه 16 تا 17 درجه سانتی گراد شناخته شده است . اما حرارت مناسب برای نشو ونموی آن 30 درجه سانتی گراد رشد ونموی خربوزه نتیجه خوب میدهد . مقدارتخم خربوزه مربوط به فاصله بین قطارها وبته ها وفیصدی germination تخم میباشد وبرای یک جریب زمین به مقدار400 الی 500 گرام تخم ضرورت میباشد .

آماده نمودن زمین

خربوزه درخاک های sundy loam وخاک های زهکشی شده مناسبترین خاک میباشند وهمچنان علاوه به خاک های sandy loam خاک های silt loam نیزبرای شان خوب میباشد وحاصل فراوان میدهد .

خاک وتهیه زمین واحتیاجات کودی

خربوزه خواهان زمین های شنی یا سیلتی لوم ، قوی ، حاصلخیز بازهکشی مناسب اند . درخاک های سنگین ورسی خوبی ندارد .بطورکلی زمین هایکه دارای مواد عضوی وهیومس باشند مناسب آنها هستند . برای این دوگیاه خاک کمی اسیدی مناسب است . PH بین 5،5 تا 7 مناسب رشد آنها است. کلیه مراحل آماده کردن زمین استفاده ازکود های حیوانی وشمیائی برای خربوزه همانند بادرنگ میباشد.

آبیاری (Irrigation )

 آبیاری خربوزه درجویچه ها صورت میگیرد اولین آبیاری قبل ازبذر یافورا ً بعد ازکشت اجرا میشود .آبیاری دوم اززمان تشکیل شدن اولین جوره برگ های حقیقی صورت میگیرد بعدا ً دومرتبه درجریان انکشاف بته های آبیاری میشود . ویک مرتبه درزمان تشکیل شدن میوه عملی میشود که دراینصورت بطوراعظمی درجریان نمووانکشاف پنج مرتبه آبیاری میشود. بصورت عموم باید درخاک های ریگی دریک هفته دوبارآبیاری گردد ودرخاک های سنگین درهفته یک بارآبیاری گردد .

ضرورت به آب

آبیاری منظم دروقت صورت میگیرد که بته خربوزه بیره یا ساقه دوانیده باشد وقتیکه نبات به پخته شدن میرسد مقدارآبیاری کم شده میتواند خربوزه هایکه درقلت آب رویده وبزرگ شده اند معمولا ً شیرین بوده ومورد پسند مردم میباشند .

گرده افشانی

 نبات خربوزه  Crass pollination بوده یک بته خربوزه به تعداد 100 الی 500 گل تولید مینماید که ازآن جمله 20 گل آن میوه را به بارآورده درآخیرهربته به تعداد 3 الی 5 میوه به مرحله پختگی میرسد . گرده نباتی خربوزه سنگین وزن بوده وتوسط باد انتقال نمیگردد . برای گر ده افشانی آن حشرات مانند زنبورعسل ضرورت است احساس میگردد. درخربوزه درمرحله اول گل مذکر ودرمرحله بعدی گل های مونث بوجود می آید . وقت گل باید توسط آب پاش باید آب داده نشود بخاطریکه گرده سنگین وحشرات نمیتواند انتقال کنند گرده فعالیت کرده نمیتواند ومیوه تشکیل نمیشود .

انواع ورایتی ها

ورایتی های محلی کشورکه درولایات شمال کشورکشت میشود .

1 – جین تور                                 2 – زرمتن

3 – بوری کله                                4 – اثقلانی

5 – شیرمغزی                               6 – علشهابی

7 – سفال سر                                8 – مارپوست

9 – غازخانی                               10 – اندلک

11 – قندک                                  12 – اله پوقاق

13 – ارکانی                                14 – ارکانی گرمه

15 – سرده للمی

اینها عبارت ازورایتی های میباشد که درزمین های آبی وللمی کشت میشوند .

1 – Cucumis Melo L var reticulatus nuud : دراین ورایتی گیاه شناسی میوه گرد ویا کروی است. رنگ پوست میوه زرد وگاهی سبزمیباشد روی پوست میوه خطوط برجسته دیده میشود که پوست میوه را بصورت مشبک درآورده آنرا ازخارج به چند قسمت تقسیم میکند خربوزه های ایران مربوط به این ورایتی میباشند .  

2 – Cucumis Melo L var cantalupensis naud  : این وریتی گیاه شناسی درواقع نوعی خربوزه است که شیارهای روی میوه آن کاملا ً مشخص است وآنرا به چند قسمت تقسیم میکند . درانگلستان به آن کانتالوپ میگویند این نوع اولین بار درایتالیا کشف گردید اولین تاریخ که برای آن ذکرمیکنند سا ل1600 میلادی میباشد .

3 – Cucumis Melo L var inodorus naud  : برخلاف سایر ورایتی های گیاه شناسی که تاکنون ذکرگردیده روی پوست میوه آن خطوط برجسته دیدته نمیشود . وپوست میوه یک نواخت میباشد معمولا ً میوه آن دیررس است وبرخلاف سایرورایتی ها میتوان یکی درماه آنرا نگهداری کرد . اغلب خربوزه های ایران جزاین ورایتی گیاه شناسی میباشد .

ورایتی ها : ورایتی های بسیارمشهورشرقی عبارت اند ازهوم کاردن ، هاروشت گرین ، تکزاس میجست وغیره . خربوزه سرده افغانستان درهند بسیارشهرت دارد . جنس امریکائی که درغرب میرویند دارای تعداد بی شماربوده که درج آنها اینجا خود داری میشود .

خیشاوه کردن وجلوگیری ازگیاهان هرزه : داس کاله نمودن سطحی تاوقتیکه بته ها بزرگ شود لازمی میباشد طریقه های مدرن آن پوشانیدن زمین اطراف بته ها ذریعه یک پلاستک سیاه میباشد . که این طریقه نه تنها ازگیاهان هرزه جلوگیری مینماید بلکه ازضایع شدن آب نیزمیکاهد .

استعمال کود : ضرورت به کود : یوریا 100 پاو درفی جریب دای امونیم فاسفیت 32 پاو درفی جریب وکود حیوانی 8000 پاودرفی جریب مانند تمام اعضای کبوکرتس خربوزه نیزدروقت دوانیدن یوریا به کود زیاد ضرورت دارد کود حیوانی نیزقابل پسند بوده لیکن ازکود کیمیاوی میتوان حاصل زیاد بدست آورد .

مقدارکود : مقدارکود درمزرعه خربوزه مانند دیگرنباتات ساقه دونده ( تربوز، کدو ، بادرنگ وغیره ) میباشد که 20 کیلوگرام یوریا 40 کیلوگرام دای امونیم فاسفیت درفی جریب متعادل میباشد . برعلاوه آن درهرفی جریب زمین به مقدار2 الی 3 تن کود حیوانی نیزاستعمال میشود .مواد عضوی که به شکل کود حیوانی درزمین ها استعمال میگردد مانند مواد غذائی که درخاک زمین موجود میباشد حایزاهمیت است . استعمال کود کیمیاوی درمزرعه خربوزه باارزش بوده درعین حال دهاقین بزرگ جهان غرب معمولا ً کود سبزرا باخاک مخلوط مینمایند که مواد عضوی آنرا زیاد ساخته تا درنتیجه حاصل فراوان بدست بیاورند .  

امراض وآفات خربوزه

خربوزه دارای انواع واقسام امراض وآفات میباشد که ازاین جمله فقد چندین امراض وآفات را تشریح میشود که ازجمله امراض مهم عبارت اند از: پژمرده گی فوزاریومی ، پژمرده گی باکتریائی .ازآفات مهم خربوزه که فعلا ً تمام دهاقین سمت شمال کشورکه بزرگترین تولید کنندگان خربوزه درافغانستان میباشد . مزرعه خربوزه آن توسط حشره کامل یعنی مگس خربوزه ضایعات زیاد می بینند .پژمرده گی باکتریائی (Erwinia Tracheiphila) ایجاد گردیده رشد باکتریائی قسمت های انساج چوبی را درریشه ها ، ساقه ها وبرگ های مصاب میکند وسبب پژمرده گی ومرگ نبات میگردد . باکتریای عامل این بیماری درخاک زنده گی نمیکند . ملکه سوسک خط داربادرنگ ناقل آن میباشد واین بیماری را ازیک نبات به نبات دیگر منتقل میکند . بهترین را ه کنترول آن این است که سوسک ها یا قانغوزک بادرنگ بلافاصله ازخاک بیرون کشیده شود وازبین برده شود .

پژمرده گی فوزاریومی : پژمرده گی فوزاریومی که توسط  Fusariam oxysporiumf nivorun ایجاد میشود ساقه های نبات را زرد رنگ نموده وسبب پژمرده گی درنزدیک زمان میوه دهی میگردد .

کنترول :ازطریق تناوب زراعتی 3 تا 5 سال وکشت کردن ورایتی های مقاوم درمقابل این مرض میباشد .

مگس خربوزه (Perdalina Myopardalis ) : این حشره یکی ازآفات مهم نباتات فالیزی بوده وبرای اولین باردرسال 1981 م دربلوچستان گذارش گردیده است این مگس به انواع خربوزه ، بادرنگ ، تره ، تربوز، کدو صدمه میرساند . این حشره فعلا ً درکشورما درولایات کندز، کابل ، هرات ، قندهار شیوع نموده است . حشره ماده بوسیله آله تخیرخود پوست میوه جوان را سوراخ میکند. وتخم خود را درآنجا میگزارد . سپس لاروا های جوان به داخل گوشت میوه پیشرفت نموده که باعث فرورفتگی های انساج مجاورآن سخت وقوی رنگ گردیده میوه های خشکیده ازبین میرود .مگس خربوزه ازاوسط ماه میزان الی آخرماه ثورسال آینده بحالت مرحله شفیره ها ( مرحله ابتدائی مگس ) واستراحت درزیرخاک به عمق 10 تا 12 سانتی مترحیات بسرمیبرد . وشفیره ها دراوایل ماه جوزا تبدیل به حشره کامل گردیده ودرطبعیت به پروازدرمی آید . لیکن دراین وقت فالیزها عاری ازگل بوده ودرروی گیاهان هرزه به زندگی خویش ادامه میدهند . تعداد نسل آن دراواخرماه جوزا زیاد یافته ودرقت گل تبدیل به میوه گردیده ویا اینکه درحال تبدیل شدن به میوه میباشد . حشره ماده توسط نیش خود میوه را سوراخ کرده وازشیره خارج میشود تغذی میدارد .مگس های نروماده بیش ازیک هفته شروع به جفت گیری نموده وحشره ماده تخم های خود را بطورمفرد ذریعه آله تخمیریزی درزیرپوست میوه ویاگاهی روی آن میگذارد . طول عمرحشره کامل تادوماه دوام میکند وهرمگس ماده 100 الی 125 عدد تخم میماند ولی درهرمیوه فقد یک عدد تخم قرار میگیرد . البته تعداد سوراخ ها ی روی میوه مربوطه به این صورت هرمیوه دارای چندین کرم میشوند ودرمیوه های پوست نازک جای تخم ریزی مگس معمولا ً نمایان میباشد . وگاهی امکان آن میرود که یک مگس دریک میوه چندین جای را سوراخ کرده ولی دریکی آن تخم مانده باشد . وبقیه خالی باقی مانده باشد .

کنترول : بهترین راه مبارزه با مگس خربوزه روش علمی است که خود زارعین درموقع گل گیری بته ها انجام میابد .بدین ترتیب که میوه های جوان به اندازه فندوق باشند آنرا درداخل برگهای مجاورپیچیده ودرروی آن مقدارازخاک را میریزند تاموقع که پوست میوه ذخیم شود آنرا درزیرخاک نگهمیدارند که دراین صورت نیازبه دواپاشی گردد مزرعه باید سه باربه وقفه ده تا چهارده روزتوسط ادویه جات مانند بلدرک وشیرپایه به اندازه یک لیترآب حل گردیده محلول پاشی شود . که برای کنترول بعضی حشرات دیگرنیزمفید واقع میشود . واول دواپاشی باید پیش ازتشکیل شدن میوه صورت گیرد یا درآخرفصل میوه های ملوث شده جمع آوری گردد . ودرچاهی انداخته بالای آن ادویه پاشی را انجام داده وبعدا ً بالای آن خاک ریخته تا بقایای آن برای سال آینده باقی نماند .

آفات ودفع آنها

 انواع مختلف آفات بالای خربوزه حلمه آورمیشوند مرض حشره مرده شدن درآنها بسیارمعمول است.امراض چیچک وموزائیک مشکلات زیاد خلق مینماید . استعمال پودرسدار(کاپر) اکثراین امراض را دفع مینماید لیکن بهترین راه حل آن استعمال جنس هایست که به مقابل این امراض مقاومت داشته باشند. قانغوزک بادرنگ ، جولاگگ . جنس های مقاوم به مقام التریزیا وامراض مختلف دیگر وحشرات مانند شپشک نسل گیری شده است .

مگس خربوزه

درپنج سال اخیر یک مشکل عمده دهاقین که خربوزه بذرمینمایند بوجود آمده وبه سرعت درصفحات شمال کشورانتشارکرده که عبارت ازمگس خربوزه است . لاروای آن ازخربوزه تغذیه نموده وآنرا ازبین میبرد این آفت ازمگس خربوزه درهندوستان وپاکستان موجود است فرق دارد . این مگس ازشمال وازغرب داخل کشورشده وقادراند زمستان سرد را درخاک سپری نمایند ازسال 2002 به این طرف ازهرات وبادغیس به طرف شمال کشورانتشارکرده که توسط موترهای که خربوزه را آن مناطق انتقال داده اند انتشارنموده است .کنترول این مگس به مقایسه مگس های دیگرمشکل است زیرا حشره کامل این مگس مانند دیگرمگس ها  به تلک های فیرمونی (Iures) وطعمه یا خوراک های زهری جذب نمیشود .

دوان حیات

الف – مگس درحال جفت گیری .

ب – مگس درحال تخم گذاری .

ج – کرم حشره درحالت تغذیه .

د – پیوپا درخاک .

لاروا ازخربوزه برآمده وداخل خاک میشود . تاشامل مرحله پیوپا گردد لاروا بعد ازبرآمدن ازخربوزه سوراخی ازخود درسطح خربوزه بجا میگذارد چندین لاروا میتوانند ازیک سوراخ خارج شوند این لارواها درداخل خاک درقسمت زیرخربوزه شامل مرحله پیوپا میشوند .کنترول مگس بالغ توسط محلول پاشی : هرزمین که به فاصله 500 متری اززمین که سال گذشته شدیدا ًَ ملوث به آفت فالیزپلک باشد خطرناک است .ادویه پاشی درشروع فصل نموئی زمینکه اولین خربوزه به اندازه زردآلوباشد توسط ادویه دلتامترین ای یسی 1،50 فیصده قابل حل درآب باعلاوه نمودن 30 گرام بوده دریک لیترمحلول باید صورت گیرد . مگس ها باتغذیه نمودن ازبوره میمرند ادویه پاشی بعد ازهرده روز تاوقتیکه خربوزه های خورد درفالیزموجود باشد تکرارشود .

کنترول پیوپا درخاک

الف – دورنمودن خربوزه های متضرر شده ازفالیز.

ب – گرد پاشی همان قسمت سطح خاک که خربوزه بالای آن قراردارد . توسط حشره کش پودری سوین ( یک حصه ادویه باده حصه خاک ) دفن نمودن میوه های متضرر شده بعد ازکندن آن ازبته . باوجویدکه یک تعداد لاروا ها ازخربوزه برآمده ولی یک تعداد شان درداخل خربوزه موجود میباشند این لارواها بعد ازتبدیل شدن به پیوپا وحشره کامل دوباره به خربوزه ها حمله نموده وباعث خساره میگردند . بناءً خربوزه های آفت زده را بعد ازکندن به عمق یک مترباید دفن نمود مگس های مکمل که تازه ازمرحله پیوپا بر آمده میتوانند ازعمق 50 سانتی متربیرون آیند وبعد ازدفن نمودن خربوزه ها درزمین ، سطح زمین باید توسط پودرسوین ( یک حصه ادویه باده حصه خاک ) گردپاشی شود.

رفع حاصل ویا برداشت: 

حاصل متوسط خربوزه از 2000 الی 2500 کیلوگرام فی جریب تخمین گردیده است . ودرشرایط خاص الی 12 تن فی جریب هم ممکن است مگردرشرایط مناسب 60 الی 70 تن فی هکتارحاصل میدهد . زمان برداشت این نوع میوه به عوامل گوناگون بستگی دارد . به عنوان مثال خربوزه دارای ارقام زود رس ، میانه رس ودیررس میباشند . لذا موقع برداشت آنها به رقم آنها بستگی دارد ازدیگرنقاط که درموقع برداشت باید توجه نمود عبارت است ازفاصله محل تولید تا بازارمصرف چنانچه این فاصله کوتاه باشد بهتراست . میوه کاملا ً رسیده وشیرین باشد ولی اگرفاصله طولانی باشد توصیه میشود میوه نرسیده باشد چون میوه های رسیده شدیدا ً آسیب می بینند وبازارپسندی خودرا نیزازدست میدهد .میزان قند خربوزه بعد ازبرداشت افزایش نمایند ولی امکان دارد عطر وطعم آن بهترشود . تعین زمان برداشت خربوزه ساده تراست وقت رسیدن ان عبارت است از : روشن شدن رنگ پوست میوه ( سبزروشن ویا زرد روشن ) نرم شدن نوک میوه .

+ نوشته شده در  90/09/12ساعت 15:24  توسط ايمل " نظري "  | 

خاک و اهیمت آن در زراعت

مقدمه:   

 از زمان های قدیم علم زراعت یکی از اساسی ترین  و از مهم ترین بخش ها  بوده که حالا نیز یکی از رشته های مهم بشمار می آید . همین طوری که زراعت اساس اقتصاد یک کشور را تشکیل میدهد ، خاک هم یک بخش اساسی و عمده زراعت را تشکیل میدهد. حیات انسان به پیمانه وسیع مربوط به خاک میباشد.  اهمیت خاک نیز در آن است که انسان چطور از آن استفاده مینماید. نباتات که در خاک میرویند با وجود این که مواد غذایی انسان را تشکیل میدهند برای پوشاک، مواد ساختمانی و غیره ضروریات انسان بکار میروند، بناءً ما با خاک رابطه مستقیم و غیر مستقیم داریم و حیات ما به خاک وابسته بوده و اگر خاک نمی بود نباتات در کجا میروئیدند و ما از محصولات آن برای امرار حیات خود  چطور استفاده می نمودیم. پس برای ما ضروری است که راجع به خاک و اهمیت آن در زراعت معلومات کافی داشته باشیم تا بتوانیم از آن بصورت درست و اعظمی در بخش زراعت استفاده نموده و تمام ضروریات خود را مرفوع بسازیم.اگر نظری به مناطق مختلف کره زمین بافکنیم می بینیم که تقریباً هر جا که پوشش نباتی وجود دارد خاک هم است. چون قسمت اعظم خاک های کره زمین دارای پوشش گیاهی است. پس خاک نیز تقریباً در همه جای کره زمین وجود دارد. فقط در مناطق بسیار خشک( مانند قسمت های از صحرا افریقا)و در بعضی از کو های مرتفع به علت محدود بودن رویش گیاهان خاک در سطح وسیعی وجود ندارد. و بدهی است که در قطب جنوب نیز به علت آب و هوای بسیار سرد خاک به ندرت تشکیل می شود.


تعریف خاک:

خاک عبارت از یک جسم طبیعی بوده که به سطح زمین قرار داشته و شامل مخلوط مختلفی از مواد سنگی تجزیه شده ، مواد معدنی و مواد عضوی پوسیده شده بوده که مقدار مناسب آب، هوا و مواد معدنی را به نبات تهیه مینماید. گر چه خاک نظر به اقلیم دارای اهمیت کمتری است ولی ذرات خاک و عکس العمل خاک در انتخاب نبات برای کشت رول ارزنده دارد. به طور خلاصه میتوان گفت که خاک به طور مستقیم و یا غیر مستقیم در بهبود شرایط زنده گی موجودات حیه رول مهمی را باز مینماید.هر شخص خاک را از نظر خود تعریف مینماید. به گفته یک دهقان خاک محل رویش نباتات میباشد که مورد استفاده انسانها قرار میگیرد. به گفته یک انجینیر خاک یک پدیده طبیعی بوده که تمام ساختمان ها روی آن اعمار گردیده است.به صور ت عموم دانشمندان خاک را چنین تعریف نموده اند.خاک یک پدیده طبیعی بوده که عموماً در همه جا و در هر نوع شرایط آب و هوای می تواند وجود داشته باشد.خاک بستری خوبی برای جوانه زدن تخم نباتات ، نمو ، پراگنده شدن ریشه و محکم نگهداشتن آن ، میباشد.خاک مواد غذایی را برای نبات به یک نسبت مناسب تهیه کرده بر علاوه رطوبت و اکسیجن را  که برای نموی نبات ضرورت است در خود میداشته باشد.علمی که خاک را مورد مطالعه قرار میدهد بنام Soil Science یاد میشود و آن عبارت از علمیست که خاک را منحیث یک جسم طبیعی مورد مطالعه قرار داده و از تشکیل طبقه بندی و خواص مختلف آن مثل خواص کیمیاوی، فیزیکی و بیولوژیکی و غیره را مورد مطالعه قرار میدهد.

تاریخچه مختصر انکشاف علم خاکشناسی:

علم خاک شناسی همچو علوم دیگر در حالت انکشاف میباشد. در طول تاریخ انکشافات قابل ملاحضه ای در این علم صورت گرفته و معلومات های تازه جای معلومات ها و نظریات قبلی را اشغال کرده است. تقریباً 4000 سال قبل از م یک انجینیر چنایی  خاک را نظر به رنگ آن طبقه بندی نمود. َAristotle and Theophratus      300 سال قبل از میلاد خاک را از لحاظ تغذیه نباتات مورد مطالعه قرار داد . Xenophen تاریخ نویس یونانی 400 سال ق م نوشت که (چپه نمودن نباتات سبز در خاک همچو کود حیوانی باعث قوی شدن و یا تغذیه خاک میگردد.) به همین قسم Calunella and Pliny تقریباً نیم قرن قبل از میلاد نظریات مشابه به ارسطو بیان نمود.  Vanheimont عالم هالندی در سال 1629  میلادی اظهار نمود که تغذیه نباتات صرف از طریق آب صورت میگیرد . در آغاز قرن 19 چنین نظریات موجود بود که نباتات به طور مستقیم از مواد کننده شده عضوی استفاده مینمایند این نظریات را بنام Theory of  Organic Nutrition  یاد مینماید. در سال 1840 میلادی Leibg در کتاب خود نوشت که نباتات مواد منرالی خاک را استفاده نموده و خاک یک منبع مهم مواد غذایی نباتات محسوب میگردد. موصوف استعمال کود را در ساحه زراعت سفارش نمود. در اوسط قرن 19 دانشمندان جرمنی بنام Fallou Ramman علم Agrogeology را بوجود آوردند که مطابق به آن خاک یک بخش تجزیه شده و شسته شده سطوح زمین شناخته شده است. در روسیه Lomonosov در قرن 18 نوشت که خاک جسم ثابت نبوده بلکه یک جسم تکاملی میباشد.در سال 1883 میلادی Duckuchaeiv عالم روسی برای اولین بار طبقه بندی علمی خاک را که Scientifics Classification یاد میشود بوجود آورد. موصوف در سال 1886 چنین سفارش داد که کلمه خاک یا  soil  منحیث یک اصطلاح علمی Scientific tem قبول کرد.

پیدایش خاک زراعتی:

طوریکه در اکثر کتاب ها نوشته شده است که خاک زراعتی از متلاشی شدن سنگ ها و بقایای موجودات زنده تشکیل شده  و به علت تغییراتی که موجودات زنده در آن میدهد و همچنان به علت جابجا شدن و شکسته شدن بعضی از مواد آن از لحاظ جنس و خاصیت فیزیکی یا سنگهای اصلی که آنرا تشکیل داده اند تفاوت زیادی دارد. نحوه تشکیل خاک را عوامل خاک زایی یا Pedogenesis یاد مینمایند.

بطور کلی از اثر این عوامل دو نوع خاک بوجود میآید.

Ø    خاک های ثابت

Ø    خاک های انتقالی .

خاک های ثابت آن دسته از خاک های هستند که در  محل فعلی خود از تجزیه سنگ های مادری ایجاد شده اند. در حالیکه خاک های انتقالی بوسیله عوامل مثل آب ، باد  و غیره به محل فعلی خود انتقال یافته اند. در هر دو مورد تشکیل خاک مستلزم عمل دراز مدت قسمت از عوامل محیطی و بیولوژیکی روی سنگ مادری است . مقطع طولی خاک را Profile خاک مینامند.  که کلیه عوامل های پدروژینیکی را که در طی تکامل خصوصیات خاک ایجاد شده نشان میدهد.عواملی که در تجزیه خاک های زراعتی و تجزیه سنگ ها جهت تشکیل شدن این خاک ها دخالت دارند به گروه عوامل فیزیکی و مکانیکی، عوامل بیولوژیکی یا موجودات زنده تقسیم بندی میشوند که ذیلاٌ به تشریح آن میپردازیم. 

الف- عوامل فیزیکی و مکانیکی: این عوامل عبارت اند از:

1-حرارت: تغییر حرارت در شبانه روز مخصوصاً در نواحی خشک که تغییرات آن زیاد است در تشکیل خاک زراعتی و تجزیه سنگ ها اثر مهمی دارد. در این نواحی تفاوت بسیار زیاد حرارت روز و شب انقباض و انبساط در احجار بوجود آورده و آنها را خورد میسازد. در صحرا های بزرگ آسیا و افریقا خاک به این ترتیب ایجاد شده است.

2- وزش باد: وزش باد هر روز مقدار زیادی از ذرات خورد شده سنگ ها را به نقاط دور حمل می کند و خاک زراعتی را تشکیل میدهد . به طور متوسط در هر متر مکعب هوا در موقع وزش باد 6 تا 7 ملی گرام خاک یافت میشود.

3- یخبندان: در نقاط معتدل یخبندان مهمترین وسیله سنگها است . آبی که در شکاف سنگ ها فرو میرود در موقع شب در اثر یخ بسته و منبسط می شود و آنها را می ترکاند و خرد میکند.

4- باران: ذرات و قطعات متلاشی شده از اثر یخبندان و غیره قطعات کوچک تقسیم شده با آب باران که در روی زمین جاری میشود به حرکت درآمده و به جا های دیگر نقل مکان میکند و هنگامیکه جریان و سرعت آب به تدریج کم شود اول ذرات نسبتاً بزرگ و آنگاه کوچکتر روی اراضی رسوب میکند و بدین ترتیب خاک زراعتی را تشکیل میدهد.

5- یخچال های طبیعی: یخچال های طبیعی در حرکت بطی خود در زمانه های قدیم نقش مهمی در متلاشی کردن  ، تخریب ، نقل و انتقال سنگها دارد.

6- دریا: حرکت امواج دریا برخورد با سنگها باعث خورد و متلاشی شدن آنها و تبدیل آنها به ریگ و خاک میشود.

عواملی کیمیاوی:

این عوامل اثر انحلال اکسیدیشن و در آب و هوا انجام میگرد.

1- آب: آب خالص به ایونهای +H و –OH تبدیل شده و در درجه حرارت زیاد سنگهای مختلف بخصوص سلیکیت ها را تجزیه میکند.

2- هوا: هوا نیز در تجزیه بعضی سنگ ها دخالت دارد.کاربن و اکسیجن موجود در هوا روی سنگ های قلوی و سنگهای که بطور ناقص اکسیدشن شده اند تأثیر مینمایند.به طور مثال سنگ های سیلیس دار در هوا از هم گسیخته شده تولید رس و شن می کنند و سنگ های المونیم دار در نتیجه اکسیدیشن تولید خاک رس مینماید. بر علاوه اکسیجن موجود در هوا در اکسیدیش مواد عضوی توسط میکروب ها دخالت زیاد دارد.

موجودات زنده:

موجودات زنده ذره بینی مثل باکتریا ها و قارچها علاوه بر این که موجب حیات خاک میشوند ، بوسیله ترشح موادی سنگ ها را  تجزیه می کنند. چنانچه باکتریا های هوازی با جذب اکسیجن موجود در سنگ ها آنها را تجزیه و قابل حل و جذب مینماید. نباتات ابتدایی مثل گلسنگها یا Lichens که از ترکیب خزه و قارچ ها بوجود آمده و خزه ها و جلبک ها که در روی سنگ ها زنده گی می کنند در دوره زنده گی مقداری مواد غذایی از سنگ ها میگیرند که پس از مرگ خاک میشود.حشرات ، کرم ها  ،  بند پایان  ، خزنده گان و لاشه جانوران و غیره در تشکیل خاک زراعتی دخالت داشته و بر علاوه باعث جابجایی و تهویه و افزایش مواد عضوی خاک میشوند. خاک های زراعتی نظر به موضوعات که قبلاٌ ذکر شد بوجود آمده و انسانها از این امر طبیعت استفاده نموده و خاک را مورد استفاده نباتات ( محل زنده گی نباتات ) قرار میدهند و از محصولات آنها منحیث مواد غذایی استفاده مینمایند.

ارتباط خاک با زراعت:

خاک با زراعت رابطه ناگسستنی دارد . زیرا تمام عملیات زراعتی از قبیل کاشت شامل تمام عملیات که قبل از قرار گرفتن بذر در زمین صورت میگرد باید در خاک انجام شود. خاک یک بستر مناسب برای نباتات بوده و برای سبز شدن و رشد نبات و انجام عملیات دیگر زراعتی لازمی و ضروری میباشد.خاک زراعتی که پوسته خارجی کره زمین را احاطه نموده و در واقع اساس و بنیان زراعت است . خاک از متلاشی شدن سنگ ها تحت تأثیر عوامل فیزیکی و میخانیکی و کیمیاوی و بقایای موجودات زنده زره بینی مواد معدنی و عضوی بوجود آمده است. ضخامت این طبقه متفاوت بوده و زمانیکه توسط زارع دست نخورده و قابل کشت نشده باشد ، بکر محسوب میشود. و زمانیکه با اجرای عملیات زراعتی آنرا قابل کشت کنند ، خاک های زراعتی را تشکیل میدهند. نباتات توسط ریشه های خود در خاک مستقر میگردند و در محیط آن زیست میکنند و از مواد غذایی و آب موجود در آن برای رشد و نمو خود استفاده می کنند.ضخامت خاک زراعتی کم بوده ولی به علت موجودیت میکروبهای فراوان محیط زنده ای را تشکیل میدهد که از لحاظ زراعت برای کشت و کار نباتات بی اندازه مهم است. از این رو مطالعه و شناخت چگونگی خاک و ساختمان آن و عوامل که در تحولات آن دخالت دارند و احیاناً باعث خرابی آن می شوند ، بسیار مهم و با ارزش است. پس نظر به مطالب که در فوق ذکر گردید چنین نتیجه به دست میآید که زراعت با خاک رابطه مستقیم داشته و تمام عملیات زراعتی بالای خاک صورت میگرد.

اهمیت خاک از نظر زراعت :

خاک محل رشد و نموی نباتات بوده و اگر خاک و نبات روابط موفق و هماهنگی کامل وجود داشته باشد ، در شرایط مساعد عملکرد با اندازه زاید خواهد شد که در اندک زمانی نباتات دنیا را فرا میگیرد. و اگر بین این دو هیچگونه رابطه موفق و هماهنگی نباشد ، اصولاً نباتی نمیتواند رشد کند و به ثمر برسد . عملکرد و کم و بیش که یک نبات کاشته شده در شرایط معمولی بدست میآید نشاندهنده یک هماهنگی متوسط بین نبات و خاک است .پس منظور از مطالعه رابط خاک با نبات تعیین درجه این هماهنگی است تا پس از شناسایی در ازدیاد آن بکوشیم و عملکرد زراعت را بالا ببریم.تشکیل خاک و ساختمان آن  و تعیین روابط آب و خاک به روشن شدن موضوعات که در رابط به نبات و خاک بحث میشود ، کمک مینماید و اهمیت آن بیشتر از لحاظ تأمین استفاده های علمی و عملی است ، زیرا تغیرات و تجربه های فیزیکی ، میخانیکی و کیمیاوی و نتیجه گرفته از آنها برای تعیین و تشخیص انواع مختلف خاک و تطبیق این مشخصات و خواص با تقاضای نباتات مزروعی و مطالعه توفق آنها با انواع خاکها همه برای تعیین و توازن روابط خاک و نبات میباشد. مثلاً اگر مواد غذایی موجود در خاک کمتر از مقداری باشد که بنات تقاضا دارد ، معلوم شود آن کسری به مقدار محصول داشته و یا چه مقدار کودی میتواند کمبود آنرا جبران کند . مثلاً در صورت که نبات با خاک مخصوص توافق ندارد معلوم شود که چه عوامل باعث آن شده و چگونه میتوان با در نظر مشکلات این پرابلم را مرفوع ساخت. باید توجه داشت که خاک برای بشر مهمترین منبع غذایی است ، چون غذا را تولید می کند و غذا مواد دیگر مثل مسکن ، پوشاک و دیگر ضروریات انسان را میسازد. خاک یکی از منابع طبیعی مهم برای زنده گی و بقای انسان و حیوان بشمار می آید و به جز هوا و تابش اشعه آفتاب آنچه که در اختیار بشر است از خاک حاصل میشود .از جانب دیگر نباتات سبز با استفاده از ریشه های خود که در خاک موجود است، مواد غذایی را به ساقه و برگ خود انتقال داده و با کمک انرژی آفتاب و گاز کاربن دای اکساید ماده ای را بنام کلوروفیل ساخته و بعداً کاربوهایدریت ها که یک جز مهم غذایی انسان را تشکیل میدهد توسط نباتات سبز ساخته میشود.نظر به مطالب که در فوق بیان شد چنین استنباط میگردد که خاک از نگاه زراعت دارای اهمیت مهم بوده و حتی بدون موجودیت خاک و عملکرد آن بالای نباتات، زنده گی بشر در کرده زمین نا ممکن و یا بسیار مشکل خواهد بود.

طبقات خاک از نگاه زراعت:

خاک از اجزای زنده و غیر زنده تشکیل شده است که از طریق تبادله انرژی و مواد کیمیاوی یا یکدیگر در ارتباط می باشند. در افغانستان دهاقین فقط به طبقه سطحی خاک اهمیت می دهند ولی برای شناسایی زمین از نظر زراعت و تشخیص این که چگونه میتوان مقدار حاصلخیزی خاک را افزایش داد، اما طبقه تحت خاک نیز اهمیت بسزای دارد. بنابر این دو طبقه پیدا می شود . اولی قسمتی است که سامان آلات زراعتی مانند انواع قبله و دیسک های نرم کننده زمین ، ماله و سایر وسایل که در قبله کردن از آن استفاده میگردد، آنرا نرم و مخلوط مینماید.  ریشه نباتات در این طبقه از مواد غذایی زمین استفاده میکند و کود های که به زمین داده میشود در این قسمت با خاک مخلوط میشود و به مصرف میرسد . این قشر خاک را خاک مزروعی میگویند. قسمت زیرین این طبقه که معمولاً توسط وسایل زراعتی مخلوط نمی شود و ریشه نباتات در آن کمتر فرو میرود ، کود و مواد عضوی دیگر ( خس و خاشاک) نیز تا عمق آن نفوذ نمی کند ، طبقه خاک های زیرین یا طبقه تحت الارض یا خاک بکر نامیده میشود .خاک مزروعی در زراعت از اهمیت خاصی برخوردار است .در این جا خاک های مزروعی و خاک های تحت الارض را بطور جداگانه مورد مطالعه قرار میدهیم.

خاک سطح الارض یا خاک های مزروعی:

لایه از سطح زمین که قادر به حمایت از نبات بوده و در نتیجه نبات بتواند در آن رشد و نمو نماید بنام خاک های مزروعی یاد میشود. وظیفه آن تأمین مواد غذایی و هوای نیاز نبات و ذخیره آب و نگهداری نبات است. خاک در رشد و نموی نبات اهمیت زیاد دارد . نبات توسط ریشه های خود به زمین متصل میشود و تثبیت پیدا می کند. خاک به عنوان منبع از مواد غذایی است که نبات بتدریج از مواد آن برای ادامه زنده گی خود استفاده مینماید. از طرف دیگر محیطی است که در آن موجودات زنده بیشماری از قبیل میکروبها زنده گی مینماید و در نشو نموی نباتات موثر میباشند و به آنها کمک مینمایند. بنابر این نقش خاک در نبات عبارت اند از:

1- گیاه توسط ریشه های خود به زمین (خاک) متصل میشود و عامل اصلی تعادل و نگهداری نبات در خاک ریشه میباشد. ریشه دو نوع بوده که یکی آن ریشه راست و دیگری افشان میباشد. ریشه های افشان بیشتر در قسمت سطحی خاک تمرکز داشته و کمتر به خاک تحت الارض نفوذ میکند . در صورت که ریشه های عمودی به همان اندازه که در خاک توسعه پیدا میکند به قسمت تحت الارض نیز نفوذ میکند . در هر دو صورت گیاهان بواسطه ریشه های خود در خاک ثبات پیدا میکنند .ثبات بودن نبات در خاک یکی از مهمترین شرایط زیست آن است . خاک های که ذرات شان اتصال نداشته باشد ماند شن های متحرک اطراف دریا و یا ریگزار های صحرا های بزرگ ، که در این نوع خاک در اثر باد حرکت میکند و یا وضع فعلی شان قابل کشت نیست.

2-زمین به عنوان مخزن غذا برای ثبات می باشد. دهاقین قدیم عقیده داشتند که خاک فقط محل و مسکن نبات می باشد. آنها عقیده داشتند که فقط آب در رشد و نموی نبات دخالت دارد. از تجربیات که بعداً توسط دانشمندان بعمل آمده اثر مواد معدنی در آب که در زمین وجود دارند و در تغذیه نباتات موثر می باشند، معلوم گردید و به تدریج معتقد شدند که زمین علاوه بر نگهداری نبات ، محل ذخیره مواد غذایی نیز می باشد. نبات قسمتی از موادی را که برای ساختمان انساج خود لازم دارد بحالت مواد معدنی از خاک جذب میکند و مواد دیگر مانند هایدورجن ، اکسیجن و کاربن را از هوا توسط قسمت های هوایی خود مثل برگ ، ساقه میگیرد. معمولاً هر چه ریشه بیشتر در خاک فرو برود به همان اندازه بهتر و بیشتر از مواد غذایی خاک استفاده مینماید. از این رو انجام قلبه های عمیق بخصوص برای نباتات که ریشه عمیق دارند ، معمول شده است تا ریشه آسان تر و راحت تر در خاک فرو رود و توسعه بیشتر پیدا کند ، از مواد غذایی و مغذی خاک به حد کافی استفاده نماید. معمولاً بیشتر ریشه ها در طبقه سطحی خاک مزروعی و مقدار کمتر در تحت الارض یا خاک های بکر پراگنده میشوند. از کمی و یا زیاد بودن مقدار ریشه های یک نبات میتوان بر مقدار قدرت آن نبات در جذب مواد غذایی از خاک پی برد.

3- زمین برای نبات به مثل محیط زنده ای است:طوریکه قبلاً ذکر گردید در خاک میکروبهای فراوان و مفیده برای زراعت وجود دارد . این میکروبها عملیات خوبی را انجام میدهند که مهمتر از همه نایتروفیکسیشن میباشد. پاستور عالم فرانسوی می گوید اگر میکروبها وجود نمی داشت ، تمام سطح زمین از اجساد نباتات و حیوانات پوشیده میشود.

خاک های تحت الارض :

خاک های زیرین یعنی قسمتی از خاک های که ماشین الات زراعتی در موقع عمل آنرا به هم زده نمی تواند ، خاک های تحت الارض نامیده می شوند. خاک های تحت الارض ممکن است از جنس خاک روئی و یا یک جنس خاک دیگر باشد. در صورت اول میتوان بتدریج عمق خاک زراعتی را زیاد کرد بی آنکه تغیرات در خواص فیزیکی خاک مشاهده شود. در صورت که جنس خاک تحت الارض از لحاظ زمین شناسی تفاوت داشته باشد ، عمیق کردن خاک زراعتی خواص آنرا تغیر خواهد داد . وقتی که جنس خاک سطحی با خاک تحت لارض یکی باشد ، رنگ خاک سطحی بواسطه این که دارای مواد عضوی است تیره تر از رنگ خاک های تحت الارض میباشد.

استفاده از انواع خاک در زراعت:

بهترین روش استفاده از خاک های زمین ، خاک های میباشد که نبات در آن توافق داشته باشد.

1-   استفاده از خاک های رسی:در نقاط که بارنده گی زیاد صورت میگیرد و یا آب سطحی جاری به مقدار کافی وجود دارد و یا خاک های رسی تحت تأثیر آب زیرزمینی قرار دارد. از زمین های رسی بیشتر برای ایجاد چمن زار ها دائمی و یا چراگاه های همیشه گی استفاده میکنند. زیرا وقتی که مقدار رس خاک ، خیلی زیاد و  خاک ناپاک و کثیف باشد ، تمام عملیات زراعتی در آن مانند آبیاری و غیره را در آن به صورت درست نمی تواند در اعماق زمین فرو برود ، لذا در بین طبقات یا لایه های سطحی مانده و زمین های آبدار را بوجود میاورد.در زمین های رسی سبک تر میتوان غله جات مانند برنج، جو، جودر ، شبدر لبلبو ، کتان و خرما و حتی بسیاری از نباتات خانواده باقولات را کشت نمود.نباتات کوچک در خاک های رسی مناطق نیمه مرطوب میرویند. مانند انواع پنیرک ها ،انواع نی ها و غیره . این نباتات معمولاً در زمین های رسی مناطق خشک و نیمه خشک که آبیاری می شوند و یا تحت تأثیر آب زیر زمینی هستند نیز بهتر میرویند.

2-   استفاده از خاک های شنی:در خاک های شنی که فوق العاده از لحاظ خاک رس فقیر باشد ، از نقاط که آب زیر زمینی خیلی پایین نباشد ، اغلب درختان جنگلی و گیاهان مخصوص این نوع زمین ها از آن جمله خلنگ ها که خوب رشد مینمایند ( این موضوع در مناطق که بارنده گی کافی برخوردار است صدق میکند). در نقاط که سطح آب زیر زمینی پایین است و یا در مناطق خشک و نیمه خشک،هنگامیکه این زمین ها برای زراعت مناسب است آبیاری شود .نباتات که در خاک های ماسه ای یا شنی قابل کشت هستند بسیار اند. از آن جمله میتوان از مارچوبه ،بادرنگ، تربوز و تاک انگور و غیره نام برد. با اصلاح این زمین ها توسط کود های حیوانی یا عضوی بسیاری از محصولات مانند غله جات ، شبدر ، کچالو و امثال آن را میتوان کشت نمود.

3-   استفاده از خاک های لیمونی:از آن جای که خواص خاکها لیمونی بین خاک های رسی و خاک های شنی قرار دارد ، پس قابلیت نفوذ هوا و آب در آن شرایط خوب و از لحاظ مواد غذایی هم فقیر نیست انواع و اقسام محصولات زراعتی را میتوان در آن کشت نمود ، منتهی برای این که حاصلخیزی آن حفظ شود . باید همواره از آن طوری بهره برداری کرد که از لحاظ مواد غذایی ، مواد عضوی و مواد معدنی ، فقیر نشود و بافت و ساختمان آن نا مرغوب و خراب نگردد. 

طبقه بندی اگرولوژی خاک و اهمیت آن در زراعت:

خصوصیات و درجه بندی خاک بر حسب مقدار حد اکثر عملکرد در شرایط کاملاً مساعد تدوین گردیده است . مثلاً عملکرد خاک های مساعد در حدود 10 فیصد کمتر از خاک های مساعد میباشد.این نوع طبقه بندی در حقیقت بیشتر جنبه تئوری دارد و بیشتر در مناطق اقلیمی مشخص میباشد که میتوان آنرا طبقه بندی اگرولوژی نیز نامید.چنانچه بر همه هویداست که تمام روش های زراعت بدون آب نا ممکن بوده و آب جز اصلی و عمده تولیدات زراعتی را تشکیل میدهد. تأثیر بارنده گی بالای حاصلات نباتات خیلی زیاد بوده مخصوصاً وقتی ارزش بهتر دارد که نباتات در فصل نمویی قرار داشته باشد . حفظ و استفاده از کوچکترین بارنده گی در  زراعت به نفع دهاقین بوده  و اهمیت بسزای دارد. بناءً دانستن مقدار بارنده گی سالانه یک منطقه یا محل مشخص در زراعت از اهمیت بسزای برخوردار است. دانستن  خاک های که مقدار  بارنده گی آن معین و نا معین بوده و تا چه اندازه سطح بارنده گی آن میباشد. برای یک اگرونومیست ضروری و حتمی بوده و در پیشه زراعت دارای اهمیت فوق العاده ای میباشد.پس نظر به اهمیت که دارد خاک را نظر به اگرولوژی چنین طبقه بندی نموده اند.

1-   خاک های مناطق خیلی مساعد:مناطق هستند که نزولات آسمانی آن کاملاً مساعد میباشد. در این مناطق مدت 120-170 روز باران کافی در فصل فعال رشد و نمو وجود دارد.

2-   خاک های مناطق مساعد:شامل قسمت های است که نزولات آسمانی آن بین 115-125 روز میباشد و در فصل فعالیت نباتات میبارد.

3-   مناطق حساس:در این مناطق نزولات آسمانی بیش از 270 روز در هنگام رشد و نموی نباتات است . البته مناطق که نزولات آن بین 120-270 روز در فصل گیاهی است شامل این قسمت نیز میباشد.

4- خاک های که مدتی از سال به صورت غیر غرقابی و اشباع قرار دارند . این مناطق شامل مناطق شالی کاری و برنج کاری میباشند.

5- خاک های که جهت رشد اپتیم نبات ، احتیاج به آبیاری در آنها وجود دارد. این مناطق شامل دو نوع میباشد.

الف- مناطق که آبیاری برای انواع گیاهان کافی است.

ب- مناطق که آبیاری ناکافی است. 

مواد عضوی خاک و اهمیت آن در زراعت:

الف- تعریف، تقسیم بندی و خواص:مواد که از بقایای نباتات و حیوانات بوجود میاید بنام مواد عضوی یاد میشود و یا مواد که در عضویت قرار داشته باشد . خاک نتنها از مواد معدنی و مینرالها تشکیل نشده ، بلکه از مواد عضوی نیز تشکیل شده است. یعنی یک قسمت از خاک را مواد عضوی احتوا مینماید. تمام بقایای نباتی و حیوانی که در روی خاک وجود دارد ، جز مواد عضوی خاک محسوب میشوند.مواد عضوی خاک دایم در حالت تغییر و تبدیل است. به این معنی که موجودات خاک زی به ویژه باکتریا ها آنها را می پوساند و در نتیجه ماده را بنام Humus بوجود میآورد. البته عقاید دانشمندان در موارد Humus و مواد عضوی متفاوت است:طبق نظریه یک دانشمند آلمانی بنام Scherer تمام مواد عضوی که دایم در حال پوسیدن و تجزیه شدن و تغییر و تبدیل است ، چه قسمت های که در روی خاک است و چه آن های که در داخل زمین قرار دارد Humus نامیده میشود.  در صورت که در منابع انگلیسی نوشته شده است. مثلاً طبق نظریه Kubiena به تمام بقایای نباتی و حیوانی هیومس گفته نمی شود، بلکه هیومس قسمتی است که از پوسیدن و تجزیه شدن مواد عضوی بوجود میاید. قسمی که موجودات خاک زی مواد عضوی را میپوساند ، آن قسمت که برای باکتریا ها به آسانی قابل تجزیه نیست در خاک باقی میماند هیومس خاک را تشکیل میدهد. بنابراین قسمت از مواد عضوی که به وسیله باکتریا ها میپوسد و تجزیه میشود از نظر این دانشمندان Humus گفته نمیشود.باکتر یا ها ، مواد عضوی را به درجات مختلف تجزیه میکند. تمام موادی که به آسانی می پوسد و تجزیه میشود مانند کاربوهایدریت ها ، سلولوز، قند ها ، نشایسته و پروتین و اسید های عضوی از مواد پروتینی غیر Humus خوانده میشوند. این مواد به بکتریا ها و دیگر موجودات زنده غذا و انرژی میدهند. از این جهت به این مواد هیومس تغذیه ای گفته میشود. پدیده ای را که ضمن آن ، مواد عضوی به مواد معدنی تبدیل میکند بنام Mineralization یاد مینمایند. ضمن وجود آمدن این پدیده مواد عضوی به وسیله موجودات زنده به آب کاربن دای اکساید و غیره تجزیه میشوند( در واقع مواد عضوی میپوسد).قسمتی از مواد عضوی که برای بکتریا ها به آسانی قابل تجزیه نیست مانند Lignine به همان صورت عضوی در خاک باقی میماند که به آن هیومس متداوم گفته میشود. پدیده ای که ضمن بقایای نباتی و حیوانی میپوسد و به هیومس مداوم تبدیل میشود بنام Humification یاد میشود.

ب- شرایط تشکیل مواد عضوی در خاک:برای تشکیل یک Humus خوب ، باید شرایط از هر لحاظ مساعد باشد که از آن جمله خاک سالم و غنی از لحاظ باز، موجود بودن رس به مقدار کافی ( تا مانع از جریان شدید هوا در خاک گردد) و خلاصه غنی بودن خاک از لحاظ موجودات زنده ذره بینی و حیوانات خاک زی مانند کرم ها هزار پا ها و غیره .

ج- انواع Humus:چون عوامل موثر در تشکیل هیومس در نقاط مختلف متفاوت است، امکان دارد که در هر نوع خاک هیومس مخصوص به آن خاک به وجود آید.

Humus انواع و اقسام مختلف دارد که مهمترین آنها عبارت اند از:

1- Humusاسیدی یا Humus خام:

هیومس اسیدی اغلباً در آب و هوای مرطوب و در خاک های که از لحاظ باز و مواد غذایی فقیر هستند. مواد عضوی آن خوب نپوسیده و تجزیه نشده است. این نوع هیومس را میتوان در زیر درختان سوزنی برگان یافت نمود.

2- Humus قهوه ای یا Moder:

هیومس قهوه ای بیشتر در زیر درختان پهن برگ و سوزنی برگ جنگلی و روی سنگ های که از لحاظ مواد غذایی فقیر است، تشکیل میشود.

3-Humus خاکستری یا Mull:

بر علاوه سه نوع هیومس فوق، انواع و اقسام دیگری از هیومس نیز موجود دارد. عوامل ذیل در مقدار هیومس خاک و مواد عضوی خاک موثر است. آب و هوا، مقدار آب، آب زائد، قطر خاکدانه، نوع و نحوه استفاده از زمین و کود های عضوی و معدنی.

د- اهمیت مواد عضوی خاک :

خواص اصلی خاک بستگی به نوع و مقدار مواد عضوی آن دارد. بعضی از خواص مواد عضوی بیشتر مربوط به مواد غیر هیومسی آن است که زود تجزیه میشود و برخی دیگر بیشتر مربوط به هیومس است که به آسانی تجزیه نمی گردد و هیومس متداوم خاک را تشکیل میدهد.مواد عضوی خاک دارای مواد غذایی برای نباتات است. قسمتی از این مواد که بصورت محلول است برای نباتات به آسانی قابل جذب میباشد. و قسمتی دیگری که بصورت تثبیت شده وجود دارد ، بر اثر فعالیت موجودات زنده ذره بینی کم کم قابل جذب میگردد. هر چه فعالیت حیاتی در خاک بیشتر باشد به همان اندازه نسبت مقدار مواد غذایی قابل جذب گیاه نیز بیشتر خواهد بود.از جانب دیگ مواد عضوی در خواص کیمیاوی خاک موثر است. این مواد میتواند مواد غذایی نبات را درسطح خود جذب و نگهداری کند. از جانب دیگر مواد عضوی مهمترین جسم تبادله کننده در خاک است . چون مواد عضوی اساس زنده گی موجودات خاک زی از نوع هتروتروف است. از این رو وقتی که سایر شرایط یکسان باشد ، روابط مستقیمی بین مقدار مواد عضوی خاک و فعالیت میکروبی ( تبدیل مواد عضوی به مواد معدنی، گرفتن گازات از هوا و غیره ) بر قرار خواهد بود.پس نظر به گفته های فوق به این نتیجه میرسیم که مواد عضوی در خاک برای تمام نباتات و موجودات خاک زی مفید بوده و در پیشه زراعت از اهمیت خاصی بر خوردار است. هیومس مهمترین قسمت مواد عضوی خاک را تشکی میدهد . نقش هیومس در خاک مهم بوده که میتوان آنرا مخصوصاً در مناطق خشک مهمترین عامل کاهش و کمبود حاصل خیزی دانست.

استفاده از مواد معدنی از خاک:

نباتات عناصر مورد احتیاج خود را از طریق ریشه جذب مینماید . بدیهی است که فقط توسط ریشه ها انجام نمی گیرد بلکه اندام های هوایی نیز میتوانند به مقدار کمی عناصر جذب خود نمایند . ولی به هر حال مقدار جذب توسط بافتهای هوایی ناچیز است و قسمت مهم آن توسط ریشه ها انجام میگیرد.نباتات از مواد معدنی ، خاک برای بقای خود (رشد و نموی و تکثر) استفاده اعظمی مینماید. مواد معدنی که در خاک وجود دارد از اهمیت بسزای برخوردار بوده و این از این نگاه علاوه نمودن  یک مقدار کود های معدنی علاوه نمودن بر زمین حتمی و ضروری میباشد. اگر قسمت از سلول های تازه نباتات را قطع نموده و خشک نمایم و سپس دو باره وزن نمایم متوجه خواهیم شد که قسمت اعظم بافت و نسوج نباتی از آب تشکیل شده است.اگر قسمت خشک شده را مورد مطالعه قرار بدهیم به این نتیجه خواهیم رسید که بین عناصر موجود 9عنصر مهم در تشکیل آن سهم گرفته و مقام اول را دارا میباشند. که عبارت اند از  N,H,O,Ca,Mg,K,P,N,S پس واضیح میشود که نباتات برای تشکیل خود و ساختمان قسمت های مختلف خود به مواد معدنی ضرورت دارند. البته مقدار عناصر که نباتات توسط ریشه های خود جذب مینماید بستگی به نوع نبات و PH ، آن متفاوت است.(4)

اهمیت کود های عضوی در افزایش محصولات زراعتی:

کود های عضوی در افزایش محصولات زراعتی رول مهم و قابل ملاحظه ای دارد. در بین مواد عضوی بهترین آنها کود های حیوانی است که هم دارای مواد عضوی است وهم از لحاظ مواد غذایی غنی میباشد . از این رو کود حیوانی در بهبود خواص خاک تأثیر بسیار زیاد دارد. اصولاً در نتیجه پوسیدن مواد غذایی (بقایای نباتات و یا کود حیوانات ) هیومس بوجود میاید. که وقتی با خاک مخلوط شود تولید مختلف یک نوع خاکی را مینماید که نام Humuscoplex-clay یاد شده که بهترین خاصیت حاصل خیزی خاک بشمار میرود و در بهبود خواص فیزیکی ، کیمیاوی و حیاتی خاک بسیار موثر است.در خاک های حاصل خیز و مرغوب رس clay و هیومس در حالت کمپلکس وجود دارد . هیومس قابلیت نفوذ و جریان هوا در آب را در خاک های رسی زیاد میکند. و در بهتر شدن خواص کیمیاوی خاک نیز نقشی را ایفا میکند.چون قابلیت نفوذ هوا و آب در خاک های رسی خیلی کم است لذا برای آن که مواد عضوی از هر نوع که به زمین اضافه شود و خوب بپوسد و نوع هیومس که تولید میگردد مرغوب باشد. نباید زمین را پس از اضافه کردن مواد عضوی قبله عمیق کرد. کود های حیوانی مهمترین منشأ تولید کننده هیومس در خاک میباشد. طبق نظریات متعدد در هر تن کود کیمیاوی دارای 100 کیلو گرام هیومس است. که مقدار کلسیم و مواد معدنی به  طور متوسط 10 کیلو گرام خواهد بود . کود حیوانی علاوه بر کلسیم از عناصر معدنی پر مصرف و کم مصرف نیز کم و بیش غنی است . از کود طیور نیز میتوان به عنوان کود حیوانی در زراعت استفاده کرد.  این کود ها در زراعت  از اهمیت زیادی برخوردار بوده مقدار حاصلخیزی خاک را بلند برده و موجب ازدیاد حاصلات دهقانان میگردد.

عناصر کم مصرف در خاک و اهمیت آن در زراعت:

عناصر کم مصرف قسمت کوچک از ترکیبات کیمیاوی سنگ ها و خاک و نسوج گیاهی و حیوانی را تشکیل میدهد.از بین آنها فقط 10 تا 12 عنصر است که در رشد و نموی گیاهان نقش مهمی را ایفا مینمایند. عده از این عناصر که برای رشد و نموی گیاهان لازم است عبارت از Fe,Cu,Mg و غیره نام برد. قابل یاد آوری است که تعداد زیاد نیز وجود دارد که در فیزیولوژی نباتات تا اکنون نقش برای آنها تعلق تعیین نگردیده است.  ولی در فیزیولوژی حیوانی دارای رول و نقش قابل ملاحظه ای میباشد . مثلاً نقش کوبالت در کم خونی موثر است . ولی اثر آن در رشد نباتات معلوم نیست .مقدار و نسبت عناصر کم مصرف در پوسته خارجی زمین متغییر است . مقدار آنها در خاک و در بافت نباتی و حیوانی متغییر و متفاوت است . طبق بررسی های که انجام گردیده است عناصر کم مصرف مانند دیگر عناصر مهمتر در چندین حالت وجود دارد . طبق نظر Lakanan عناصر کم مصرف در خاک در 5 قسم  وجود دارد.

1-   عناصر کم مصرف به صورت ترکیبات غیر محلول.

2-   عناصر کم مصرف نیمه محلول.

3-   عناصر کم مصرف به صورت Complex.

4-   عناصر محلول: عناصر کم مصرف به صورت ترکیبات و املاح معرفی در خاک وجود دارد که در نتیجه قابل جذب میباشد.

5-   عناصر کم مصرف به صورت تبادله ای و قابل جذب توسط شبکه کلوئید ها و گیاهان نیز قسمت از حالت های عناصر فوق را تشکیل میدهد . مهمترین عناصر کم مصرف عبارتند از کلسیم ، کوبالت ، بور مگنیزیم ، ملبدن ، آهن و غیره میباشد.

از مطالب فوق چنین استنباط میگردد که عناصر کم مصرف در رشد و نموی نباتات رول بسیار مهم داشته و در زراعت از اهمیت بسزای برخوردار است . اولاً کمبود عناصر کم مصرف در زمین تثبیت شده و بعداً مطابق ضرورت های که موجود است به آن عناصر کم مصرف علاوه گردد.

موجودات خاک زی و اهمیت آن در زراعت:

موجودات خاک زی در بسیاری از پدیده های که در خاک اتفاق می افتند موثر میباشد. موجودات خاک زی در تجزیه و تخریب مواد و ترکیب مجدد آنها ، تبدیل مواد عضوی به مواد معدنی و تعداد زیادی از پدیده های دیگر شرکت دارند. اما از طرف دیگر نوع و تعداد موجودات زنده که در خاک زنده گی می نمایند نیز بستگی به خواص خاک  دارد. به طور مثال در شرایط مساعد و هوازی بیشترین موجودات را باکتریاها تشکیل میدهد و در محیط اسیدی و ناهوازی بیشتر آنها را قارچها تشکیل میدهد . مقدار مواد عضوی و معدنی خاک نیز تأثیر زیادی در تعداد و همچنان فعالیت این موجودات ذره بینی دارند.

الف – انواع موجودات خاک زی:

موجودات خاک زی را میتوان به دو دسته تقسیم کرد:

اول- Flora:

این موجودات کوچک یا Microorganism شامل باکتریا ها و قارچ ها هستند. در میان این موجودات کوچک باکتریا ها هم تعداد شان زیادتر است و هم بهتر میتوانند  بقایای حیوانات و نباتات را فاسد بسازند. باکتریا به انواع و اقسام مختلف در خاک وجود دارد . مثلاً بکتریا های تبدیل کننده مواد معدنی و امونیا، نایتریت و غیره .

دوم – Fauna:

فونا شامل موجودات بزرگ یا Macrooganism خاک زی از قبیل نیماتود ها ، کرم ها ، موش ها و غیره میباشند.این موجودات برای ریشه گیاهان راه را باز نموده و در تشکیل Humus مشارکت دارند. حیوانات مهره دار مانند موش و خرگوش فعالیت های شان بیشتر به مخلوط کردن و خلاصه تاثیر در خواص فیزیکی آن میشوند.

ب – شرایط زنده گی موجودات خاک زی:  

شرایط زنده گی موجودات خاک زی بستگی به خواص خاک و برعکس دارد. خواص خاک بستگی به فعالیت موجودات خاک زی دارد. شرایط موجودات خاک زی را بطور خلاصه نام گرفت و ذکر تفصیلات خود داری میمانیم. شرایط موجودات خاک زی عبارت از غذا، رطوبت، هوا، درجه حرارت و غیره میباشد.از مطالب که در فوق ذکر شد چنین درک میشود که موجودات خاک زی برای نباتات مفید بوده و در زراعت از اهمیت خاصی برخوردار است.

انواع مایکروارگانیزم های خاک:

 جدول(1) تعداد وزن موجودات خاک زی تا عمق cm15یک خاک زراعتی

نوع مایکرارگانیزم

تعداد در هر گرام خاک

وزن در حسب کیلو گرام در هکتار

باکتریا ها

قارچها

پروتوزوا

نیماتودها

کنه ها

هزار پا ها

حشرات مانند عنکبود ها

حلزون ها

کرم های خاکی

600000000

400000

1500000000

50000

150

14

6

5

2

10000

10000

370

50

4

50

17

40

4000

+ نوشته شده در  90/09/12ساعت 14:51  توسط ايمل " نظري "  | 

حشره کفشک

مقدمه :

غله جات گروهي ازنباتات زراعتي هستند وازهزران سال پيش تاكنون درتغذيه انسان وحيوان داراي اهميت زياد ميباشند دراين گروه ازنباتات زراعتي گندم . جو . جودر . يولاف . جواري . ارزن . برنج وغيره شامل هستند . ودرتمام ممالك دنيا بنابرويژه گي هاي خاص ازقبيل آب وهوا مسايل اقتصادي داراي اهميتهاي متفاوت هستند . دليل اهميت بسيارزيادكه درتغذيه انسان وحيوان دارند. بيشترين سطح كشت را درميان تمام نباتات زراعتي داراميباشد ازجمله غله جات يكي هم گندم ميباشد كه ازاهميت خاص برخورداربوده كه اقتصاد يكتعداد مردم كشورما وابسته به اين نبات است گندم ازجمله غله جات است كه درتمام آب وهواي جهان ومخصوصآ افغانستان سازگاراست . درسرتاسرجهان درمقايسه باسايرنباتات به كشت آن اختصاص داده شده است زيراگندم درتمام جهان غذاي اكثريت انسانها راتشكيل ميدهد . گندم مهمترين پيداوارزراعتي افغانستان است زراعت آن دوثلث اراضي قابل زرع را فراگرفته است طورتخمين ساحه مزروعي آن عم ازللمي وآبي درحدود 11ميلون جريب ميشود . ولي متاسفانه درچندسال اخير استعمال جملات اخيرمثل افغانستان يك كشورزراعتي است . تخمينآ 85% مردم كشورما ازطريق شغل زراعت امرارحيات مينمايد اقتصاد افغانستان وابسته به زراعت بوده ويا زراعت مهمترين وبزرگترين ثروت ملي وسكتورتوليدي كشوراست . مگرباوجود شناخت حقايق فوق الذكرانچه تاحال به آن توجه ناكافي مبذول گرديده است تبديل كردن زراعت ازشكل ابتداي وعنعنوي (بخورنمير) به يك زراعت ميكانيزه شده وانكشاف يافته تابتواند مردم يك اقتصاد خوب وعوايدسرشارازاين نبات داشته باشد . ازجمله افات سالانه مقدارهنگفت ازمحصولات زراعتي بويژه گندم زاخساره مند ميسازد يكي هم حشره كفشك بوده كه اين حشره ازساقه هاي سبز نازك وآبدارنبات جوان تغذيه نموده وعمومآ دانه ها راكه درمرحله شيره مورد حمله قرارميدهند كه اين حمله انها باعث ازبين رفتن سلولهاي هم جوارگرديده درنتيجه تمام ساقه ها را احاطه كرده ونبات راازبين ميبرد.

خصوصيات بوتانيكي گندم :

گندم نبات يك مشيمه اي بوده ازخاندان غله جات( Graminae) poaceae وجينس Triticum  وداراي اواع زيادميباشد .گندم داراي ريشه هاي افشان وسطحي است . ريشه هاي اصلي وفرعي گندم ازمحل طوقه خارج شده وهمگي هم قطرميباشند عمق فعاليت ريشه هاي گندم معمولآ درخاك حدود 30 سانتي متر ميباشد درخاكهاي معمولي ونرم كه مناسب براي رشد گندم ميباشد ريشه گندم معمولآ تاعمق 80 سانتي مترنفوذ ميكند معمولآ 55% ريشه اين نبات درعمق 25تا30 سانتي متري 18% آن بين عمق 25تا50 سانتي متري 15درصد بين 50تا75 سانتي متري و12درصد آن درعمق بيش از75سانتي متري قراردارد ريشه گندم درشرايط مناسب ازنظربافت خاك ومحيط زندگي مانند خاكهاي خيلي عميق در1.5 متري خاك نفوذمينمايد . ريشه موجب جذب آب ومواد غذاي وتثبيت گياه درخاك درمراحل مختلف رشد شده ونسبت به ا فزايش عمرودوره رشد گياه درخاك گسترش وتوسعه ميابد . يكي ازعوامل اصلي رشد نموگندم آب ميباشد كه دربالابردن مقدارمحصول بسيارموثراست واين آب توسط ريشه جذب نبات ميگردد . ريشه گندم نسبت به ريشه جو گسترش كمتردارد وبنابراين مقاومت آن درمقابل خشكي كمترازجوميباشد .درحد فاصل برگ ودم برگ زوايدي زبانه بنام ligule وگوشوارگ Stipule وجود دارد .  Ligule ازمحل اتصال برگ به دم برگ خا رج شده وحدود دو تا سه ملي متر طول دارد. گوشوارگ(Stipul) ازدوزبانه تشكيل شده وقسمت ازساقه را احاطه ميكند گوشوارگ ها جود درجو بلند ترازگندم همچنين تمام د ور ساقه را دربرميگيرد. اهميت برگهاي انتهائي ساقه گندم كه جوانترازسائربرگ ها است ديرترازبقيه بوجود ميايد فوق العاده زياد است. زيراوظيفه آن تامين وذخيره كاربوهايدريت براي دانه هاميباشد. بناربراين هرعامل كه موجب كاهش آن شده ويا ازبوجود آمدن آن جلوگيرنمايد اثرزيادي دركاهش عمل كرددانه ها بوجود ميايد. درانتهاي هرساقه گندم يك خوشه وجود دارد كه داراي يك محور اصلي است ودرروي محوراصلي خوشچه بوجود ميايد وهريك داراي 5-3 گل ميباشد كه پس ازعمل القاح معمولا دوگل درهرخوشچه باروروتبديل به دانه ميگردد هرگل شامل يك تخمدان يك سلولي وسه پرچم است خوشچه توسط دوگلوم(Glume) پوشيده شده است ودرآن 5-3 گل وجود داردوهرگل توسط دوعضو بنام گلوميل (Glumelle) ازاطراف احاطه گرديده است خوشه گندم درنژاد مختلف به حالت فشرده. نيمه فشرده. سست ويا نيمه سست بوده رنگ خوشه نيزدرانواع مختلف ازسفيد تاسرخ تغيرمينمايد.ساقه گندم مانند تمام نباتات خانواده غله جات بند بند ميان خالي واستوانه شكل است طوريكه شكل استوانه ووجوددسته هاي فايبردرَآن موجب استحكام ساقه شده واين ويژه گي ساقه رادرمقابل چپه شدن مقاوم مينمايد علاوه برساقه اصلي اغلب انواع گندم داراي ساقه هاي ثانوي است كه اصطلاحا پنجه ناميده ميشود. محل گره ها درساقه پرومغزدارميباشد ساختمان گره ها نيزازطرف ديگر به استحكام ساقه كمك كرده وازخوابيده گي نبات جلوگيري مينمايد ارتفاع. رنگ وضخامت ساقه درانواع مختلف تغيرمينمايد نسبت ساقه به ريشه درگندم تحت شرايط خوب زراعتي وعوامل مساعد محيطي معمولا ثابت است. گاه اوقات عوامل مختلف موجب تغيراين نسبت خواهد شد. زيادي نايتروجن درزمين اين نسبت راافزايش داده وزيادي رطوبت سبب افزايش اين نسبت خواهد شد درروي هرساقه گندم معمولاتعداد 8-7 برگ كه ازمحل گره هاي ساقه خارج شده وبه طورمتناوب ويك درميان درطول ساقه قرارگرفته اند وجود دارد. هربرگ ازدوقسمت نيام وتيغه باريك وبلند كه به منزله پهنك برگ ميباشد تشكيل شده ودرنژادهاي مختلف بين 20-15 سانتي متردراز2-0.5 سانتي مترعرض دارد. نيام كه به منزله دم برگ است ساقه رابصورت غلاف دربين دوگره دربرگرفته  وبه استحكام ساقه كمك مينمايد.

اهميت اقتصادي گندم :

گندم معمولآ درمحدوده وسيع ازشرايط آب هواي جهان رشد ميكند ودرحقيقت اين نبات سازگارترين نوع غله جات است زمين هاي زيادي درسرتاسرجهان درمقايسه باسايرنباتات زراعتي به كشت آن اختصاص داده شده است زيراگندم غذاي اصلي انسانها است كه بطورمستقيم مورد مصرف قرارميگيرد . به اين ترتيب سطح كشت وتوليد جهاني آن ازسايرمحصولات زرعتي بيشتراست . اگرچه احتمالآ برنج ماده اصلي غذائي نفوس بيشتري راتشكيل ميدهد ولي گندم منبع اصلي كاربوهايدريت غذائي انسان راتشكيل داده وازلحاظ تهيه نان وارزشن نانواني آرد هيچ يك ازغله جات باآرد گندم برابري كرده نمي تواند . بخاطرداشتن بافت هم بندي گلوتن گندم خاصيت نانواني داراي ارزش بسياربالاي است كيفيت گلوتن گندم بستگي به ژينوتايپ گندم ها دارد . وهم اين صفت كه آرد گندم را ممتاز مينمايد هرچند گندم ازنظربعضي ازامينواسيدها بخصوص لايسين فقيراست ولي جزبهترين غذاها بشمارميرود . نشايسته گندم به سادگي هضم ميشود زيرا داراي مقدارزيادپروتين ميباشد . دانه گندم حاوي بسياري ازمواد معدني . ويتامينها وچربيها است وهرگاه فراوردهاي گندم بامقداركمي پروتينهاي حيواني ياحبوبات مخلوط گردد تركيب غذاي بسيارارزشمند را تشكيل ميدهد . برتري داشتن رژيم غذاي گندم بخاطرداشتن مقدارزيادتري مواد سلولوزي وداشتن مقداركم چربي بررژيم غذاي حيوانات به اثبات رسيده است درافغانستان مانند بسياري ازكشورهاي جهان نان حاصله ازگندم مهمترين ماده غذاي روزانه مردم را تشكيل ميدهد ونقش عمده درتامين انرژي وپروتين مورد نيازبدن رابه عهده دارد .نان گندم يكي ازضروريترين مواد غذاي اصلي اكثريت ازمردم اين كشوررا تشكيل ميدهد برطبق امارمختلف طوري اوسط سهم مصرف نان دركل انرژي مورد احتياج حدود 40% ميباشد . گندم وآرد آن دركمترازسايرمحصولات نشايسته اي درصنايع بكارگرفته ميشود درحاليكه نشايسته گندم مانند نشايسته جواري وسيب زميني بوده وگرانترازآنها نمي باشد . فكتورهاي ديگري كه براهميت اقتصادي گندم افزوده است عبارت ازامكان نگهداري دانه به مدت طولاني وحمل آنها به مسافتهاي خيلي زياد بدون اينكه تغيرات دركميت وكيفيت دانه به وجود بيايد ميسراست . وهم چنان امكان كشت موفق آن درشرايط آب هواي كاملآ متفاوت وتاارتفاعات خيلي بالا (4000) هزارمتري كشت ميگردد . تهيه نان وتوليدات كه ازآرد گندم به وجود ميايد براي بيشترمردم دنيا غذائي اصلي محسوب ميشود گندم دراكثركشورهاي دنيا كشت ميشود ودرتجارت جهاني نقش بسيارمهم را بازي ميكند دربعضي ازكشورهاي پيش رفته گندم به دليلي محتوي خيلي زياد پروتين . چربي ومواد معدني درجيره غذاي حيوانات مورد استفاده قرار ميگرد . سبوس گندم يكي ازغذاهاي باارزش حيوانات محسوب ميشود زيرا غني ازكارتوهايدريت است وميتواند درتغذيه گاوهاي شيري وحيوانات جوان مورد استفاده قرارگيرد . كاده گندم نيزدرتغذيه حيوانات مورد استفاده حيوانات قرارميگرد . سواره گندم كه بوسيله ديسك هاي مختلف زيرخاك فروميرود باعث غني شدن خاك ازمواد عضوي اصلاح حالت فزيكي وكيمياوي آن خواهد گرديد . گندم داراي ريشه هاي افشان بوده بنآ ازفرسايش خاك جلوگيري ميكند گندم يك پيش كشت بسيارعالي بوده خيلي زود برداشت شده وفرصت كافي براي اماده كردن زمين جهت كشت بعدي درفصل زراعتي وجود دارد .

ارزش واهميت غذائي گندم :

گندم از قديمي ترين وپرمصرف ترين نبات زراعتي جهان ميباشد. طوريكه از ساليان بسيار دور وقبل ازآنكه بشر به موارد مصرف ساير نباتات از نظر تغذيه پي برد مهم ترين منبع غذائي براي آنان بوده است علت اين مسئله را ميتوان در مورد زير جستجو كرد.

1-  كمبود ونبودن مواد غذائي

2- سهولت كاشت وتوليدآن زيرا به طور كلي زراعت غله جات بويژه گندم ساده تر از ساير نباتات زراعتي ميباشد.

3- سهولت حمل ونقل ( امكان جابجاي آن به دفعات وبه هر مقدار امكان پذيراست )

4- امكان كاشت گندم در اكثر مناطق جهان وجود دارد.

5- به سهولت ميتوان از آن انواع نان وساير غذاهاي رايج در منطقه را تهيه نمود.

6- به سهولت ميتوان گندم را به سيلو ويا مخزن ذخيره كرده به مدت طولاني نگهداري كرد.

7- در هر مرحله مصرف ميتوان هر مقدار كه مورد نياز است از آن برداشت كرده وبه مصرف رسانيد.

8- كالوري توليد شده از گندم نسبتآ زياد بوده شايد در بين نباتات زراعتي پرمصرف ترين باشد.

آرد كه از دانه حاصل ميشود بيشتر به مصرف نان ميرسد ونان يكي از مواد اوليه خوراكي انسان ميباشد كه قرنهاست از آن استفاده شده وحدود 60 تا70  % انرژي غذائي را تامين مينمايد.اهميت گندم بيشترمربوط به خواص فزيكي وكيمياوي مواد است كه دانه آنرا تشكيل ميدهد.بنأبرين به علت وجود خاصيت فزيكي وكيمياوي گلوتن موجود در دانه گندم ميباشد كه پس از تبديل دانه به َآرد ومخلوط آن به آب وساير مواد موجب تخميرويا به اصطلاح درآمدن خمير حاصل از آرد آن ميشود كه در چنين حالتي ميتوان انواع نان . بيسكيت وشيريني وغذاهاي مختلف را با آن تهيه نمود. از نظر پخت نان نيز آرد گندم بر ساير غله جات برتري دارد  تركيب گلوتن در گندم هاي مختلف احتمالا متفاوت بوده وبه طور كلي گلوتن گندم داراي 85% پروتين . 8% چربي .6% نشايسته و0,7% خاكستر ميباشد.پروتين گندم از لحاظ ارزش غذائي فوق العاده پر انرژي است به خصوص سبوس آن كه داراي پروتين زيادي ميباشد مطابق گزارش سازمان خوراكه زراعت ملل متحد ( FAO ) درحال حاضر سالانه در جهان حدود 85 مليون تن پروتين مصرف ميشوند كه حدود 40 مليون تن آن يعني در حقيقت حدود نصف پروتين مصرفي جهان از غله جات و بويژه از گندم تآمين ميگردد. لذا اهميت ونقش اين نبات نسبت به نباتات زراعتي ديگر در زنده گي روزانه انسان وعوامل وابسته به آن كاملآ مشهود مشخص ميباشد.دانه گندم علاوه بر تامين خوراك اصلي انسان به مصرف خوراك پرندگان و برخي از حيوانات اهلي رسيده و در برخي از كارخانه جات صنعتي نيز مورد استفاده قرار ميگيرد ساقه و كاه آن نيز براي تهيه بستر حيوانات و همچنان در صنعت كاغذ سازي و پوشش سقف ساختمانها بكار رفته و در اكثر روستاها بعنوان سوخت و حتي خوراك حيوانات و تقويت زمينهاي زراعتي از آنها استفاده ميشود. مهمترين مواد كه در تركيبات كيمياوي دانه و كاه گندم وجود دارد عبارتند از نشايسته، مواد قندي، سلولوز، مواد معدني، شحميات، پروتين، ويتامينها وغيره ميباشد .

حشره كفشك

در جهان از ساليان قديم آفات وامراض موجود بوده و خسارات هنگفتي به محصولات زراعتي به بار مياورد كه در حدود 30 – 35 فيصد محصولات زراعتي سالانه توسط آفات و امراض از بين ميرود درافغانستان در بعضي حالات اين رقم تا 50 فيصد نيز ميرسد كه يكي از جمله مهترين آفات گندم عبارت از حشره كفشك است. كفشك گندم حشره است مربوط به فاميل خسكهاي بد بودي از رديف نيم سخت بالان است كه در جهان به نام هاي مختلف ياد ميشود. در عربي بنام سني، در ايران بنام سن در سمت شمال كشور بنام كفشك ياد ميشود. انواع دارد كه از جمله 4 جينس آن (يوري گاستر انتي گريپس) Eurygaster integricep  (ايليا فور كولافيب) Aelia forcoalfib  (داليكا ريس پنيسلانتوس) Dolycoris penicillantus  (وكارپوكاريس فوسكيس پانوس) Carpocaris fuscispinus در افغانستان يافت ميشود. و بايد ياد آور شد كه بعضي از انواع كفشكها مفيد بوده مثلا كفشك فاميل Anthocoridae و همچنان يكتعداد اين حشره در تقليل از آفات وامراض درختان ميوه اهميت بسيار دارد و بر علاوه عده بعنوان حشرات آبزي خوراك مهاي ها بشمار ميرود. و بايد ياد آور شده كه كفشك خاواده Reda گاهي به انسان نيز حمله ميكند.از اينكه حشره مذكور بومي افغانستان نبوده بلكه تقريبا مدت 50 سال ميشود كه از نقاط محدود افغانستان چون فارياب، بادغيس، و ولسوالي گلران ولايت هرات را راپور داده شده است. حشره كفشك قبلا در كشور هاي مانند ايران، عراق، تركيه، سوريه، قبريس، لبنان، فلسطين، جنوب شوروي سابق (تركمنستان ازبكستان) و يونان موجود بوده از اينكه در افغانستان جمعيت اين آفت در چند سال گذشته نسبت خشكسالي هاي پي در پي و نبودن غذاي كافي ساحه انتشار اين حشره را به ولايت ديگر زياد ساخته است كه فعلا در ولايت هلمند، هرات، بادغيس، فارياب، سرپول، جوزجان و خلاصه از 14 ولايت كشور راپور داده شده است.ميزبان اصلي حشره كفشك گندم بوده و در بعضي حالات به جو، جودر و يولاف نيز خساره وارد مينمايد و در بعضي اوقات در اوايل از ساقه هاي نازك و آبدار نباتات مختلف از قبيل گياهان هرزه نيز تغذيه مينمايد. جينس داليكاريس و كارپوكاريس بر خلاف افراد 2 جينس ديگر علاوه از گندم و جو از برخي نباتات خودرو نيز تغذيه مينمايد. اين حشره در مراحل مكمل انكشافي از شيره نباتات ميزبان و از دانه آنها تغذيه نموده و نظر به تعداد آن خسارات به بار مياورد. تعداد اين آفت در مزارع گندم از افراد زمستان كه تازه از خوابگاه زمستاني مراجعت مينمايد يكدانه في متر مربع و افراد نسل جديد 7 – 10 دانه في متر مربع ميباشد. در بعضي از مناطق ولسوالي گلران ولايت هرات به تعداد 24 عدد بالاي يك خوشه ديده شده است. خساره اين حشره در بعضي سالها به اندازه بوده است كه برخي دهاقين از محصولات گندم ويا جو استفاده كرده نتوانسته اند در سال 1372 ه ش موسسه خوراكه و زراعت ملل متحد (F.A.O) مبارزه با كفشك را توسط استعمال ادويه جات آغاز و تا چند سال به اين كار موفقانه انجام وظيفه نمود ديري نگذشت كه از موثريت اين ادويه جان كاسته شده زيرا از يك طرف اين ادويه جات موجب از بين بردن دشمنان طبيعي اين حشره گرديده و از جانب ديگر احتمالا اين آفت در مقابل آفت كشها مقاومت حاصل كرد. بعدا نحوه كنترول از كيمياوي به ميخانيكي يعني جمع آوري كفشك از مزارع گندم زريعه تور هاي حشره گيري ساخت خود مردم آغاز گرديد كه نتيجه اش فوق العاده قناعت بخش بود در سال 1378 ه ش طور تخمين يك صد تن كفشك توسط دهاقين بادغيس و هرات از مزارع گندم جمع آوري گرديده يك سال بعد در اواخر جوزاي 1379 زمان بازگشت كفشك از تركمنستان به افغانستان آفت متذكره به نسبت نبود گندم ميميرد ويا در نقاط ديگر مهاجرت مينمايد موسسه خوراكه و زراعت ملل متحد (F.A.O) همه ساله مبارزه با كفشك را در خوابگاه زمستاني اين حشره انجام داده كه از نقاط مختلف كشور راپور ميدهد كه احتمال بيشتر شدن اين حشره ميرود كاهش تدريجي حرارت اين حشره را از بين برده نميتواند .

 طبقه بندی حشره کفشک :

طبقه بندی حشره کفشک قرار ذیل است:                                           

Kingdom ---------- Animal

Phylum --------------- Arthropoda

Class------------------ Hexapoda

Order------------Hemeptera and Scutelleridae

Family------------Pentatomidae

Sub family------------- pterepoda                                                                                                                                                    

 مشخصات حشره :

حشره کامل آن کفشک بزرگی است که هر نوع آن از نگاه سائیزجسامت ، رنگ ، و غیره فرق میکند. مثلآ کفشک یوری گاستر انتی گریسیپس دارای طول (12-14) ملی متر و عرض آن در حدود (8) ملی متر میباشد بدن آن بیضوی و تقریبآ پهن است رنگ آن متغیر از زرد خاکستر تا قهوه ای مایل به سیاه و گاهی کاملآ سیاه میباشد در افراد که دارای رنگ زرد میباشد لکه های سیاه رنگ بقسم نقاشی شده روی حشره دیده میشود سر آن مثلثی شکل و در وسط سر خط باریکی دیده میشود که جدار های این خط تا انتهای سر ادامه دارد و در اخیر با هم وصل میشود . حشره کفشک در سینه اول بزرگ ذوذنقه ای و دارای نقاطی میباشد و هم در سینه خود غدواتی دارد که تولید مواد دارای بوی بد را مینماید . شاخک ها پنج بندی بوده و اخرین بند آن دراز تر و تیره تر از سائیر بندها است.خرطوم آن نسبتآ دراز و در حال استراحت زیر بدن جر مانند که مخصوص است قرار میدهد . پوش یا سپرچه بدن فوق العاده طویل و بر جسته که تمام بدن و قسمت از بالها را میپوشاند در روی سطح فوقانی سپرچه تعدادی نقطه های خورد وجود دارد و در وسط آن یک خط کوتاه زرد رنگ است . کفشک نر و ماده را از روی حلقه های آله تناسلی میتوان از یک دیگر تشخیص داد . تخم حشره کروی دارای قطر (0.7) ملی متر و معمولآ در دو ردیف که در هر دسته (10-16) عدد میباشد روی سطح برگ ها و یا عقب برگ ها توسط ماده چسپناک مانده میشود و دارای رنگ آبی مایل به سبز است.  

دوران حيات حشره كفشك

طرز زندگي حشره كفشك طوري است كه زمستان را مرحله افراد نابالغ در پناهگاه هاي زمستاني كه اكثرا در نقاط مرتفع پوشيده از برف زير بوته هاي كوهي، زير سنگها ويا برگهاي افتيده وغيره سپري مينمايد در اوايل بهار با مساعد شدن آب وهوا دوباره فعال ميگردند. در جاه هاي ه مناطق هموار باشد مانن ولايت هلمند، جوزجان زمستان گذراني آنها در لابلاي گياهان هرزه خودرو نزديك زمينها ي زراعتي صورت ميگرد بعد از بيدارشدن ويا دوباره فعال شدن افراد كامل به نقاط پايانتر پرواز مينمايند.  اين پرواز گاه گاهي بطور دسته جمعي صورت ميگيرد كه فضا را چون ابر ميپوشاند. پروازحشره كفشك ازولايت بادغيس وهرات طوري است كه مستقمآ به كشورهاي همجوار چون تركمنستان صورت ميگيرد . افراد بعد 10الي 15روز تغذيه به جفتگيري پرداخته به تعقيب آن تخم گزاري اغاز ميشود يك فرد ماده درطول عمرش نظربه نوع 150 الي 320 عدد تخم توليد مينمايد تخم ها به دسته جات 13الي 14 عددي بالاي برگهاي نباتات ، بالاي سنگها ، مزارع  گندم وغيره جاها گذاشته ميشود تخم ها بعد از7 الي 10 روز كه نظربه شرايط آب وهوا متفاوت است بازشده وبعد ازمدت 24 ساعت بدون تغذيه پوست اندازي نموده وبعد ازآن مچكهاي سن دوم پراگند ميشود . مچكها بعد ا ز5الي 6 روزتغذيه ازعساره نبات گندم باردوم پوست اندازي نموده وارد سن سوم ميشود . هرمچك بعد ازبرامدن ازتخم تامرحله كامل پنج سن راسپري منمايد . وتقريبآ درظرف چهارالي پنج هفته به مرحله كامل ميرسد افراد كامل به تغذيه خود ادامه داده وبعد ازاينكه حاصل گندم برداشته شد افراد كامل نسل اول جانب افغانستان مهاجرت نموده كه دراين وقت هفته دوم ماه جوزا گندم درولسوالي هاي گلران ، رباط سنگي ولايت هرات وبعضي ولسوالي هاي ولايت بادغيس كه هم مرز باتركمنستان ميباشد به مرحله شيره ميباشد.درسال 1375 اغازدهه دوم ماه جوزا بود كه درقريه برژينيك ولسوالي رباط سنگي ولايت هرات نزديك به مرز تركمنستان بارندگي شديد مانند بارش جاله صورت گرفت وبه تعقيب آن بوي بد كفشك فضا را   پرساخت ودربيرون ديده شد كه ازفضا كفشك ميبارد . افراد كامل نسل اول درمزارع گندم به تخمگزاري اغاز نموده ونسل دوم مچكها به زندگي خود ادامه داده وبعد ازرسيدن به مرحله كامل جانب پناه گاه هاي زمستاني به حركت ادامه ميدهند . بدين ترتيب دونسل حشره مذكوردرولايت هرات وبادغيس تكميل ميگردد .ناگفته نماند كه اين حشره فاصله طولاني را ازنقاط مرتفع ولايت هرات وبادغيس الي خاك تركمنستان به كمك بالاهاي خود مي پيمايد . حشره كفشك درايام گرم به استراحت پرداخته كه اين استراحت به نام استراحت تابستاني ياد ميشود .درشكل ذيل بته خوزبه رامشاهده ميكنيد كه حشره كفشك زمستان را درزير اين بته ها سپري مينمايد . اززيريك بته تاحد اعظمي بيش ازسيزده هزار كفشك جمع اوري گرديده است .وضع ميتابوليزمي حشره مثلآ ذخيره مقدارچربي بدن ، مقدارمايع بدن ، انكشاف غدوات كارپورالاتا وغدوات مولد بوي درموفقيت وچانس زند ماندن حشره درفصل بعدي اثري مستقيم دارد. وبه همين ترتيب مواد غذاي داخل امعاي وسطي افراد كامل زمستاني درطغيان افت درسال بعدي تاثيردارد .درگذشته هاي دور محيط اصلي ومحل دايمي زندگي حشره كفشك دامنه هاي نواحي كوهستاني بوده وپوشش گياهي اين مناطق را گرامنه هاي وحشي تشكيل ميداد كه ميزبان اصلي اين حشره بشماررفته وعلاوه بران برگهاي خزان شده درختان بلوط پناه گاهاي اصلي اين افت راتشكيل ميدهند . درسالهاي اخير دخالتهاي انسان درمحيط طبعي مانند چراي بي رويه حيوانان مصرف گياهان ودرختان چندين ساله به عنوان ماده سوخت وتخريب مراتع كشت گندم به عوض ان سبب افزايش اين افت گرديده است

طرز خساره :-

زیان اینوع کفشک نه تنها از نظر کمیت و کیفیت حاصلات بلکه قوه نامیه غله جات باالخصوص گندم و جو رانیز به شدت کاهش میدهد یعنی در صورت که دو در صد (2%) گندم کفشک زده گی باشد ، خصلت آرد بدست آمده را خراب نموده و حتی نان آن دارای بوی بد و قابل پخت و پز نبوده وبه تندور نمی رود و کاه بدست آمده آن نیز قابل استفاده حیوانات نمیباشد یعنی حیوانات کاه مذکور رانمی خورد. حشره کفشک سه نوع خساره به گندم وارد میکند یعنی به (برگ ، شاقه و خوشه ) .

الف:- خساره وارده به برگ : در اوایل فصل بهار حشره کفشک اعضای دهن خویش را در برگهای نازک نموده و شیره برگ را میچوشد که باعث اخلال جریان شیره در برگها شده که موجب خشکی و پژمردگی نوک برگ میگردد . دراین وقت نوک برگ خشک و بهم می پیچد که فقط بخش پایانی برگ را سبز و سالم باقی میما ند.

ب:- خساره وارده به ساقه : حشره کفشک به ساقه های گندم نیز خساره وارد میکند. حشره مذکور اعضای دهن خویش را بداخل ساقه نموده شیره را از حجرات گرفته که موجب خشکیدن آنها میشود . این امر باعث ایجاد ساحات ضعیف به دورادور ساقه گردیده و در ناحیه بالاتر از جای مورد تغذیه ، رشد را کند تر میسازد و اگر خوشه ا زهمین قسمت کش شود به آسانی از ساحه تغذیه شده جدا میشود. شکل

ج:-خساره وارده به خوشه : حشره کفشک به خوشه گندم نیز خساره وارد میکند .آنها  از هسته های انفرادی تغذیه نموده و شیره آنرا چوشیده که موجب خشک شدن و سفید شدن خوشه میگردد . 

علايم آفت زده گي :

علايم افت زده گي درگندم توسط حشره كفشك طوري است كه اين حشره داراي خرطوم بوده ودروقت تغذيه خرطوم خويش را به داخل ساقه ودانه گندم كه سخت نشده باشد ترزيق نموده ازشيره نبات تغذيه مينمايد .  بلاخره دانه حشره زده پوچ كم وزن وداراي يك نقطه سياه ميباشد ووقتيكه ازساقه نبات تغذيه نمايد سرخوشه داراي رنگ سفيدخشك شده كه درمزرع ازدورمشاهد ميشود ونيزاگرخوشه را ازتنه آن كش كنيم به زودي جدا ميشود . درصورت سخت شدن دانه گندم حشره مذكور آب را ازگياه هان هرزه سبز گرفته واين آبرا يكجا با انزايم مخصوص داخل گندم نموده وبعد ازسلسه هضم بيروني بالاي دانه هاي گندم صورت ميگرد به داخل معده خود مينمايد

کنترول همه جانبه حشره کفشک :

از اینکه حشره کفشک فعلأ شکل وبائی ( اپیدمیک ) را به خود گرفته لذا باید در این صورت از کنترول همه جانبه استفاده نمایم.تاقبل از جنگ جهانی اول طریقه مؤثر مبارزه با کفشک شناخته نشده بود عدم موفقیت حشره کشهای غیرانتخابی منجربه استفاده از طریق میخانیکی با این آفت گردید. در ترکیه ماشینهای مخصوص طرح گردید تا افراد کامل حشره کفشک را از مزارع گندم جمع آوری نماید.جمع آوری کفشک توسط تورهای حشره گیری در سوریه ، ترکیه ، عراق وایران مروج است . در افغانستان نیز بعداز ان که استعمال حشره کشها موثر ثابت نشد جمع آوری کفشک ذریعه تورهای حشره گیری مؤثرترین واقتصادی ترین طریقه شناخته شد. باید از همه طریقه های مبارزه در وقت زمان شان استفاده شود وبه یک طریقه اکتفأ نشود ما میتوانیم به چهار طریقه با این حشره مبارزه کنیم .

A-  کنترول میخانیکی:

جمع آوری حشره کفشک توسط تور (جال) حشره گیری در وقت که گندم نیمه رسیده باشد وکفشک بالای آن حمله کند صورت میگیرد. جمع آوری حشره کفشک توسط دست زمانیکه این حشره از خوابگاه زمستانی پائین آمده وبه داخل مزرعه گندم میباشد در این صورت خوبتر کنترول میشود به خاطریکه گندم خورد است وحتی از گندم تغذیه نمینماید ودیگر اینکه در روی گندم خوبتر دیده میشود وهم مردم ( دهاقین ) دراین وقت سال بیکارمیباشد. وهم جمع آوری آن توسط دست از پناه گاهای زمستانی که  این کار باید توسط یک پروگرام  منظم صورت بیکیرد وحتی توسط نفرهای مؤظف اجرا شود بخاطریکه به فرش نباتی صدمه وارد نکند. در مناطق هموار چون ولایت هلمند پاکسازی واز بین بردن گیاهان هرزه که پناه گاهای خوب برای این حشره میباشد سفارشات میگردد.جمع آوری تخم حشره کفشک در دو هفته اول خیلی مؤثر است باید در تخمگذاری حشره کفشک تخم آن جمع آوری گردد . در سابق حشره کفشک را در مزرعه به وسیله ماشین های مخصوص وکوها بوسیله کارگران جمع میکردند. مدت ها نیز به عنوان یک روش فزیکی بته ها وسایر گیاهانیکه در دامنه کوها میروئیدن گمان میکردندکه پناگاهای حشره کفشک است آتش میزدند این روش نتنها در پائین آوردند جمعیت حشره کفشک بعلت کسترده گی اما کن شان تاثیر چندان نداشت بلکه از نظر آتش زدن پوشش نباتی فاجعه آمیزبوده است. 

B-کنترول اگروتخنیکی:

دراین نوع مبارزه از انواع مقاوم در مقابل حشره کفشک استفاده شوند.یکی ازمؤفق ترین از لحاظ اکالوژیکی سالم ترین طریقه به شمار میرود که این کار ایران صورت گرفته است مثلا گندم های فلات ، قفقازوگلستان در مقابل حشره کفشک مقاوم بوده است وباید گفت که هر نوع گندم در شرایط خاص اقلیمی کشت میشود و باید در نظر گرفت شود. و طروق دیگری کنترول اگروتخنیکی شامل کشت کردن وقت گندم در خزان و برداشت سریع در اواخر بهار در حال حاضر از روشهای مطلوب زراعتی کشت ورانتی های زودرس گندم و نیز برداشت دو مرحله ای محصول است بدین ترتیب که مزرعه را در مرحله خرمایی شدن خوشه ها درو کنند وبا سرعت چند روز بعد از خشک شدن آنها اقدام به کوبیدن گندم نماید. بعضی از متخصیصین بخش زراعت کشت جو را به عوض گندم در مناطق که حشره کفشک بیش از حد باشد و تمام حاصلات گندم از اثر حمله این آفت از بین برود توصیه میکند.

C –کنترول بیولوژویکی:

کنترول بیولوژیکی فعلا یکی از مهمترین کنترول در مقابل حشره کفشک گندم بشمار میرود. که در کنترول بیولوژیکی دشمنان طبیعی از قبیل نیماتودها ، پروتوزوا ها ، بکتریا ها ، فنجای ها ، پرازیتها ، حشرات شکاری ، ویروسها وغیره رول دارند. و اکنون یک تعداد از حشرات ، فنجای ها وغیره در لابراتوارها تربیه و در ساحه در مقابل این آفت رها میشوند. مثلا پرورش و رها سازی رنبورهای پرازیت تخم حشره کفشک عبارت از Trissolcas Semistriatus

Trissolcas grandis

Trissolcas Vassilivi

Trissolcas Basalis

میباشد. نا گفته نباید گذاشت که در وقت ادویه پاشی در مقابل آفت مذکور باید این پرازیتها در نظر گرفته شود در صورت که این پرازیتها در ساحه موچود باشند دوا پاشی صورت نگیرد. و نیز یک نوع زنبور کوچک است که برنگ سیاه و بطول 1.5 – 1 ملی متر که اولین بار در سال 1903 میلادی توسط کشره شناس روسی بنام واسیلو کشف و از آن برای مبارزه بیولوژیکی استفاده شد.نام علمی این زنبور اکنون تحت عنوان Asolcas Vassilievi نامیده میشود. همچنان حشره مذکور توسط یک تعداد دشمنان طبیعی در پناهگاه های زمستانی  در کوه ها مثلا توسط بعضی از موش های صحرایی پرندگان و سوسمارها تحت حمل قرار میگیرند.

B – کنترول کیمیاوی:

در روشهای کنترول کیمیاوی هرجا که تراکم حشره کفشک کامل از تعداد معین در واحد سطح تجاوز کند اقدام به مبارزه کیمیاوی میشود. دستور العمل مبارزه کیمیاوی با حشره کفشک مضر گندم به شرح ذیل است : 

1- حد اقل آلودگی قابل مبارزه برای حشره کفشک کامل در متر مربع 4 – 5 عدد میباشد.

2- مقدار سم مصرفی از سموم سومتیون یا لبایسیدین برای حشره کامل به میزان 1.2 میتر فی هکتار است.

3- ادویه پاشی برا علیه حشره کفشک باید حتی المقدور بلا فاصله پس از مهاجرت آنها از کوه ها به طرف مزارع گندم و قبل از تخم ریزی آنها صورت بگیرد.

4- بازدید مناطق و برنامه مبارزه باید طوری تنظیم گردد که مزارع آلوده فقط یک بار علیه سن مادری دوا پاشی شده از دوباره کاری ادوی پاشی مزارع که آلودگی آن بحد نصاب قابل مبارزه نرسیده اکیده خود داری گردد. زیرا این کار برعلاوه از اینکه از لحاظ اقتصادی خوب نیست از طرف دیگر بعلت از بین رفتن پرازیتها موجب برهم خوردن تعادل بیولوژیکی منطقه و افزایش جمعیت آفت در سالهای بعدی خواهد شد.

5- اگر ادوی کلوروفوس 80 فیصد یا میتافوزسیت 20 فیصد برای از بین بردن حشره کفشک استعمال گردند نتثجه خوبی از آن بدست میایند. مقدار ادویه های متذکره یک تا دو کیلو گرام در فی هکتار زمین موقعکه چوچه های این حشره به تغذیه خود در مزارع گندم آغاز مینماید سفارش شده است.

ادویه های دیگری نیز وجود دارد که علیه این آفت متذکره مفید و موثر میباشد.

- پراتیون یک فیصده به مقدار فی کیلو گرام فی هکتار.

- پاراتیون نیم فیصده به مقدار 50 کیلوگرام فی هکتار.

- کلوروتایون 0.05 فیصده به مقدار 1.35 کیلوگرام فی هکتار.

- فینتایون 700 گرام همراه 120 گرام دیپترکس فی هکتار .

+ نوشته شده در  90/09/12ساعت 14:13  توسط ايمل " نظري "  | 

انزایمها و عوامل مؤثر بر آنها

مقدمه:

بسیاری از تعاملات کیمیاوی همزمان با اختلاط مواد اولیه انجام میگیرد. تعامل اکسیجن (02) با هایدروجن ( (H2برای تشکیل آب نمونه بارزی ازین گونه تعاملات است. دامنه سرعت تعامل صرفاً به کمک مواد اولیه اظافه شده به سیستم  کنترول در می آید.تعاملات مانند ترکیب  H2 ,O2 برای تو لید آب در درجه حرارت معمولی اطاق انجام نمیگیرند.  از نظر ترمو دینامیک هر دوی این تعاملات از لحاظ انرژی در سطح مطلوب هستند در صورت انجام آنها مقدار زیاد انرژی آزاد تولید میگردد. نقش هدایتی انزایم به عنوان فراهم کننده این امکان را بو جود می آورد تا تعاملات از لحاظ انرژی مورد نیاز انجام پذ یر شوند.انزایمها فراهم کننده تعاملات بیوشیمی هستند که تما ماً دارای ساختمان پروتئینی میباشند.  در گذشته  اسامی دیا ستاز و فرمان هم به آنها اطلاق میشوند.سلولها ی زنده با کمک انزایمها میتوانند تعا ملات ها یدرو لیز و اکسید یشن موادی از قبیل پروتئین ها و چربی را در غلظت ها ی بسیا ر کم و در یک محیط خنثی در حرارت  370C  بدن و با سرعت زیاد انجام دهند .سا ختمان انزایمها پرو تئینی بوده و همانند پروتئین ها به دودسته ساده و مرکب تقسیم میشود.  که فعالیت تعداد از انزایمها تنها به ساختمان پروتئینی آنها بستگی دارد . و در حالیکه برخی دیگر برای انجام فعا لیت خود به ترکیبات فعال کننده غیر پروتئینی )کو فاکتور(نیاز دارند.  که اینک طور خلاصه از انزایمها ی ساده و مرکب نام میبریم.

1.  انزایمها ی ساده :

انزایمها ی هستند که فعا لیت آنها تنها از اجتماع اسید ها ی آمینه ساخته شده اند .  و به چند اسید آمینه یا امینو اسید ساختمان شان وا بسته است که یکی از مهمترین آنها اسید آمینه سیرین است.  این انزایم از دسته پروتیئاز ها هستند و ار تباط پپتا یدی را به شیوه های ها ید رو لیز از بین میبرد.

۲. انزایمها ی مرکب :

انزایمهای مرکب انزایمهای هستند که علاوه بر ساختمان پرو تئینی (کو فاکتور) نیز اظا فه شود.  تا فعال گردند که این گروه غیر پروتئینی به سه دسته تقسیم میگردد.

1.گروهای پروستیتک:

به نوع گفته میشود که با مالیکول پروتئینی انزایم دارای اتصال قوی بوده نمیتوان آنها را بوسیله عملیه دیالیز از بخش پروتئینی انزایم جدا نمود.

2. کو انزایمها :

مواد عضوی کوچک هستند که در مقابل حرارت پایدار میبا شند و از بخش پروتئینی انزایم  بر عکس گروپ قبلی به آسانی بو سیله دیالیز جدامیشوند. 

3.  فعال کننده های فلزی:

گروپ فلزی که باعث فعالیت انزایمی میشوند ودر ساختما ن بسیاری انزایمها دیده میشوند این فلزات یک ولانسه یا دو ولانسه هستند مانند :Mg ++, Mn ++, Na + , Fe ++ , Zn ++ , K+ , Cu++   که اینها میتواند بطور پایدار و نا پایدار با انزایم اتصال پیدا کند.         

انزایمها و عوامل مؤثر بر آنها

تاریخچه انزایمها :

انزایمها یکی از مرکبات عضوی مشخص شده بوده که از پولی میر های امینو اسید تر کیب شده است.  انزایمها برای تسریع تعا ملات کیمیاوی که مر بوط میتا بلیزم موجودات زنده میباشد بکار میرود.نام انزایمها توسط یک نفر فزیو لوژیست جرمنی بنام(wilholm kuhne) در سال 1900 – 1837  پیشنهاد گردیده که از یک عبارت یا کلمه یو نانی Enzym  یعنی عامل مؤثر یا Inleaven  گرفته شده است و انزایمها ئیکه تا بحال شناخته شده اند تعداد شان به 700 میرسد.مسئله استخراج انزایم بصورت خالص از مو جود زنده تا سا ل 1926 میلادی حل نشده تا اینکه درین سال یک بیو شمیست امریکا یی بنام sumner انزایم اوره آز را از( دانه با قلای هندی) بصورت بلورهای خالص جدا کرد. از آن پس در حدود 150 انزایم تهیه شده و تجزیه آنها نشان داده است وهم چنان در سال 1969 پیشرفت غیر منتظره رخ داد و برای اولین بار یک انزایم مصنوعی تهیه شد و این انزایم بنام ribonuclease   کوچکترین انزایم شناخته شده است.

انزایمها Enzymes

تعریف :

انزایمها عبارت از کتلیست های عضوی بیو لوژیک اند که ساختمای پروتئینی داشته و توسط حجرات زنده ساختهه میشود (ماهیت کیمیاوی تمام انزایمها پروتئین است). نباتات سبز به این نحو مواد کیمیا وی را به قند ها ، نشایسته و پروتئین ها تبدیل نموده و ازین طریق به تثبت و زخیره انرژی می پردازد.  متعاقباً مرکبات حاصله تو سط خود نبات تجزیه گردیده و به این ترتیب انرژی زخیره شده مصرف میشوند.  فعالیت هائیکه درین مراحل صورت میگیرد ، دو طرفه بوده و در خارج از محیط زنده اغلب به آهستگی انجام میگیرند ، حرارتهای زیاد و یا فشار جهت تسریع آنها لازم است.  در مو جود زنده هم چون نباتات عوامل مذ بور وجود ندارد چون انرژی باید به سرعت لازم به کمک عمل تعدادی بی شماری کتلیست (Catalyst) که در بدن موجود اند حاصل میشوند ، کتلیست در کیمیای کلاسیک به ماده اطلاق میشود که بدون حضور در محلول نهائی فعالیت شان سرعت بخشیده و پس از اختتام فعالیت بدون تغیر در محیط عمل باقی می ماند.کتلیست هائیکه در مو جود ا ت زنده ساخته میشوند ، طبیعت عضوی داشته ، به انزایمها مشهور اند.  انزایمها میتواند حد اقل یک ملآیون بار سرعت تعامل را افزایش دهند تعاملات که توسط انزایمها فراهم میشوند از لحاظ نظری بر گشت پذیر بوده و با ید به تعادل برسند .هر سلول زنده حاوی صد ها انزایم است و فقط در صورت میتوانند عملکرد مفید داشته باشند که عمل انزایمها بطورمناسب هدایت شوند. 

سا ختمان و وظایف انزایمها

انزایمها مالیکولهای بزرگ پروتئینی هستند که با تعامل پذیری خاص که به       آنها امکان مید هد فراهم کننده تعاملات داخلی حجرات زنده میباشد و به آنها سرعت می بخشند.  انزایمها به سوبسترات (Substrate) متصل شده پس از تغیر دادن شان از آنها جدا میشوند و دوران فعالیت دیگری را آغاز مینمایند            

E + S                  ES = E + P

معمولاً انزایم نمیتوانند به محصول(P)  متصل شود این امر نشان میدهد همان انزایمی که باعث تبد یل S  به P میشود قادر نیست بر آن یعنیp  بهS   عمل کند.  انزایمها از هو لو پروتئین و بیشتر از آنها هتروپروتئین ها هستند ، بخش پروتئینی آنها اتصال شان به سو بسترات را تأ مین میکند و گروپ پروستیتیک آنها تغیر و تبدیل سوبسترات را فراهم میکند. ارتباط بین پروتئین و گروه پروستیتیک آزاد در مخزن میتا بو لیسمی کو انزایم نامیده میشود.  که کوانزایم در ذیل بشکل مفصل تر آن توضیح خواهد گردید.  وهم چنان انزایمها را بنیانگذاران حیات نامیده  اند ، این عبارت بسیار دقیق است چراکه اساساًتمام محصولات حیاتی بوسیله پروتئین ها کنترول میشود یک سلول چندین هزار انزایم مختلف دارد که طیف گسترده از تعاملها (تعاملات)را انجام میدهند و پروتئین هاحدود %30 از کل وزن خشک سلولها ی گیاه معمول را تشکیل میدهند.وهمین قسم تشکیل انزایم ها نیز در سلولها مختلف است که از جمله انزایم  (Rubp – Carboxilase)  تقریباً %15پروتئین کلورو پلاست را تشکیل میدهد.واین انزایم در سطح غشاهایThylakoidقرارمیداشته باشد .

کو انزایم

هر مالیکول زنده که بعضی از انزایمها دروقت تعامل به آن ضرورت دارند کو انزایم نامیده میشود.هر انزایم یک کو انزایم مخصوص خودرا استفاده میکند که شاید ساختمان انزایم را تغیر بدهد ودر غیر این صورت در تعاملات مر بوط تولید انرژی نموده و یا در ساختمان حجره سهم میگیرد.  که به عنوان مثال یکی از کو انزایمها کوانزایم (NADP) یعنی Nicotin amid Adenin Dinucleotid Phasphate میباشد که در عملیه فتو سنتزس (Photo Synthesis) ضروری است. کو انزایمها با مواد کیمیایی غیر عضوی منحیث کو فکتور(Cofactor) های انزایم یا کمک کننده ها ی انزایم شناخته شده اند. و یا اینکه کو انزایم ها مالیکولهای عضوی کو چک هستند که در مقابل حرارت پایدار میباشد. 

طبقه بندی انزایمها

طوریکه میدانیم طبقه بندی انزایمها کاری است بس مشکل ولی وظیفه اساسی آن اینست که تشابهات و ار تباطات را بصورت دقیق بیان دارد. تا سال 1960انزایم ها را به اساس تعامل کیمناوی شان طبقه بندی مینمودند که شامل انزایم های Hydrolytic , Transeferases , Phasphorylases , Corboxilases , Epimerasis , Oxidation-reduction Enzym , Isomerases میباشد.لاکن طبقه بندی جدید تر که صورت گرفته توسط اتحاد یه بین الملی  کیمیادانان حیاتی در سال (1961) میباشد ، با وجودیکه مغلق است خیلی دقیق و منظم میباشد. (8) درحال حاضر بیشتر از 700 انزایم در کیمیای حیاتی تشخیص شده و تقریباً 100 عدد آن بشکل بلوری تجزیه گردیده است.در تصنیف انرایمها کدام طریقه مکمل وجود ندارد که مورد قبول همه واقع گردد ، با آنهم انزایمها را ازروی تعاملات که فراهم مینمایند به شش صنف عمده تقسیم بندی نموده اند.

۱.اکسیدو رید کتس(Oxido reductase) :

انزایمها یست که اوکسیدوریدکشن را بین دو سو بستریت (ś,s) فراهم مینماید. این صنف و سیع و مهم انزانمهای را که قبلاً بحیث Dehydro genase ویا Oxidase  ها شناخته میشد در بر میگیرد. انزایمها ی که اوکسیدو ریدکشن کروپهای C=NH , CH-NH2 , C=O , CH-CH , CH-OH  را کتا لیز مینماید نیز این انزایمهارا در بر میگرد. همچنان این انزانمها باعث اکسید یشن یک جسم و احیأ شدن جسم دیگر میشود مانند.: AH+B        A+BH          (4) 

2.  ترانسفرسها (Trans franses) :

انزایمها ی اند که انتقال یک گروپ (G) را به استثنای هایدروجن بین یک جوره از سوبستراتهای (ś,s) فراهم مینمایند.درین صنف انزایمها ی که انتقال یک گروپ یک کاربنه ، الدیهاید و یا کتآیون و گروپ ها ی حاوی Acyl sulfur, Alkyl , Glycosyl , Phosphorus را بدوش دارند شامل میباشد.و یا اینکه عمل انتقال یک ریشه یا عامل کیمیایی را از یک جسم به جسم دیگر انجام میدهند ، مثل هگزو کیناز که باعث انتقا ل یک ریشه فاسفوریک از مالیکول (AT P )روی هگزوزها میگردد.

گلوکوز + ATP            فاسفیت - 4 - گلوکوز + ATP

وهمچنان خوبترین مثال ترا نسفرسها را انزایم Glutomic tranaminase تشکیل میدهند این انزایم انتقال یک گروپ امین را از گلوتا میک اسید به اوگزالو استک اسید فراهم نموده تشکیل سپارتیک اسید را طبق معاذله ذیل مینماید.                       

Glatomic        Oxalo acitic                       - Ketoylotaric 

acid                  acid                                         acid             

۳.هایدرو لازها ( Hydorolases):

بطورعموم انزایمها ی راشامل میباشد که با استفاده از آب عمل کرده نقش هایدرولیز کنندگی مواد را دارند. به عبارت دیگر درین صنف انزایمها ی شامل میگردد ، که هایدرولیز استر ، ایتر ، پپتاید ، گلایکوزیل ، اسید اندهایدراید رافراهم مینماید مانند :

Acyl choline  +  H2o                    choline  + acid

و همچنان برخی ازمثالهای انزایم های هایدرو لیز کننده عبارت اند از:

Estrases , proteases , corbohydarases , amylases , peptidases    وغیره میباشد.

.4 لیاز ها (Lyases  ):

درین دسته انزایمها ی شامل اند که بر طرف نمودن یک گروپ از سو بسترات ها را غیر از هایدرو لیز یا بدون هایدرولیز یعنی بدون استفاده از آب فراهم نموده تشکیل رابطه های دوگانه را مینما یند.

X=Y

C – C = X – Y + C =C

ویا اینکه عمل آنها بر داشتن گروپهای ا ز مواد بدون هاید رولیز میباشد مثل Fumarase که اسم سیستماتیک آن مالک هایدرو لاز بوده و بر داشتن یک مالیکول آب از اسید مالک  آنرا به اسید فوماریک تبدیل مینماید.

COOH – CHOH – CH2        COOH – OH = CH – COOH + H2O

.5 ایزو میرازها  (Isomerases) :

ترکیبات ایزو میرها را به یکدیگر تبدیل مینماید مانند انزایم تر یوز فاسفیت ایزو میراز که فاسفیت گلسیرالدیهاید را به فاسفیت دای هاید روکس اسیتون تبدیل میکند.

CHO -CHOH-CH2-PO3H2            CH2OH-CO-CH2-O-PO2H2

فاسفیت دای هایدروکسی اسیتون     فاسفیت گلسیر الدیهاید

۶. لیگازها (Ligases) :

عبارت از انزایمها ی اند که در تعاملات انابولیزم شرکت داشته د ر طی آنها دو یاچند مالیکول مواد عضوی به یکد یگر پیوسته و زرات بزرگتری را میسازد ، چون این تعاملات انرژی مصرف میکند ، تر کیبات فاسفوریک یکی از عوامل تعا ملات را تشکیل میدهد مثل انزایم گلوتا تیون سنتتازکه در تعاملات ذ یل شرکت میکند.

   +  ADP + P          گلو تا تیون     + ATP  گلایسین +گلوتامیل ستئین

نامگذاری انزایمها

انزایمها یا بر حسب نوع ماده ای که آنها برروی آن عمل میکند یا بر حسب تعا ملات که آنها تسریع مینمایند نامگذاری میشوند. ازین رو انزایمهائیکه تجزیه کاربوهایدریت را فراهم میکند کاربوکسیلاز(Carbo hydrasse)  نامیده میشود.  همین طورپسوند آز(ase)  بجای پسوند معمولی هر ماده طبقه زیرین (Substrate) دیگریکه یک انزایم خاص بر روی آن عمل میکند جایگزین میگردد. واین اسم به انزایم داده میشود. انزایمهای سکروز(Sucrase) سلولوز(Cellulose) و امیلاز بدین طریق نامگذاری میشوند.  انزایمها ئیکه باعث هایدرولیز میشوند هایدرولاز (Hydrolase)  نامیده میشود. انزایمها ئیکه باعث اکسید یشن میشود ، اکسیداز(Oxidase)  ویا اگر در حذف هایدروجن شرکت نماید دی ها یدروجیناز(Dehydrogenase) نامیده میشود بسیاری از انزایمها پیش ازینکه این سیستم نامگذاری پذیرفته شود شناخته شده اند نام چنین انزایمها تحت سیستم جدید تغیر نیافتند ، که انزایم پیپسین ،رنین (Renin) ، تریپسین و بروملین (Bromelin) به این گروپ تعلق دارند.و هم چنان از زمانها پیش به هنگام آغاز تحقیق مربوط به انزایم به تعدادی از انزایمها نظیری انزایمهای گواریشی ، اسامی غیر سیستماتیک داده شد که پیپسین ، تریپسین و پتالین در زمره این اسامی است.  در سال  1972 اتحادیه بین المللی بیوشمیستها و اتحادیه جهانی کیمیا دانان دونوع نامگذاری یکی سیستماتیک و دیگری اسامی رائج و معمول را تو صیه نمودند.  اسامی رائج ساده و کوتا بوده و برای استفاده روزمره توصیه شد نام سیستماتیک که بر مبنی قوانین تعریف شده ای انتخاب گردیده حتی المقدور انزایم و نوع آنرادقیقاً مشخص مینمود. نا م سیستما تیک از دو قسمت تشکیل شده است ، قسمت اول مربوط به نامگذاری سو بستراتها میباشد و قسمت دوم که به آزختم میشود نوع تعامل فراهم شده توسط انزایم را نشان میدهد.

خواص انزایمها

به علت اینکه تمام عوامل میتابولک فعالیت ها ی انزایمهارا شامل میشود اطلاع از خواص انزایمها  برای درک میتابولیزم ضروری است.  انزایمها به عنوان فراهم کننده های که توسط ارگا نزمها ی زنده تو لید میشوند تعریف شده اند.  یک کتلیست  ماده است که با حضورش قادر به تسریع میزان یک  تعا مل کیمیایی است.  کتلیست ها معمولاً بعد از ینکه تعامل کامل گردید تغیر نیافته باز میگردد ،و ازین رو بدون آنکه خود شان مصرف شوند قادراًتقریباً تغیر کیمیاوی محدود را انجام دهند.بعنوان مثال از عمل یک کاتالیزور معدنی ساده میتوان تهیه گاز اکسیجن از پتاشیم کلوراید را ذکر نمود هنگامیکه پتاشیم کلوراید حرارت داده شود ، خیلی به آهستگی اکسیجن خارج میشود ، اما منگنیز دای اکساید ، در حالیکه تعامل را به مقدار زیاد سرعت می بخشند ، هنگامیکه تعامل کامل گردید میتواند تغیر نیافته دوباره بدست آید.  به عبارت دیگر منگنیز دای اکساید به عنوان یک کتلیست عمل میکند ، هر چند انزایم د ر طروق بسیار از کتلیست های معدنی تفا وت دارد.آنها نسبت به حرارت خیلی حساس هستند حرارت کم تعا مل شانرا متوقف میسازد ولی آنها را نا بود نمیکند یک حرارت 100 0C  به قدر کافی زیاد است که اکثر انزایمها را کا ملاًنا بود سازد ، و بسیاری از آنها در حرارت70 0C  کاملاً غیر فعال میشوند.  برعلاوه انزایمها مواد کلوئیدی هستند که معمولاًاز میان غشاها ی دیالیز (Dialysis) اجازه مید که هند مالیکولهای عضوی کوچک یا آیو نها ی عبور کننده نمیگذرند. و همچنان انزایمها بعضی اوقات توسط تأ نشینی از عصاره های آبی نسج های نباتی یا حیوانی که در آنها یافت میشود ، تهیه میگردند . بعضی از خواص انزایمها میتوانند قرار ذیل ذکر شود.  

۱.عمل اختصاصی انزایمها:             

یکی از خواص مهم انزایمها عمل اختصاصی آنها بر روی یک ماده مخصوص (سوبسترات)میباشد.  واین به دلیل ساختمان پروتئینی انزایم  ، واحد بودن سطح فعال انزایم و طرز ساختمان مالیکولهای سوبسترات میباشد.بنا بر این انزایم توسط خاصیت اختصاصی خود فقط میتوانند بر روی تمام مواد مشابه عمل کنند مثلاً بیتا گلکتوز یلاز بر بیتاگلکتوز و مشتقات آن اثر میکند و موجب ها یدرولیز آن میگردد. هر گونه ساختمان گلکتوزید موجب میشود که فعالیت انزایم از بین برود.  مثال دیگریکه جنبه اختصاصی عمل انزایم را به خوبی نمایان میسازد ازمقایسه عمل دو انزایم تریپسین و کیمو تریپسین بدست می آید.  این انزایمها هر دو پروتیئازهستند ود رعمل که پروتئین خوردشده ومورد جذ ب قرار میگیردشرکت مینماید. وارتباط پیپتایدی این مواد را به رویش هاید رو لیز ازهم جدامیکند.

۲. انرژی فعال کننده:

یک تعامل کیمیاوی در صورت به خودی خود انجام پذیر است که بین اجسام موجود د ر دو طرف تعامل ، اختلاف سطح انر ژی صورت گیرد.به عبارت دیگر یک ماده تنها در صورت قادر است در یک تعامل به خودی خود به ماده دیگر تبدیل شود که انرژی آن از یک سطح بالاتر به یک سطح پائین تر تنزیل نماید.  با این صورت شروع هر نوع تعامل کیمیایی انرژی زا  (Exerogonic)  یا انر ژی گیر(Endrogonic)  نیاز مند مقدار انرژی فعال کننده میباشد که با حرف (E)  نمایش داده میشود.به کمک عواملی مانند حرارت و غلظت های زیاد و بطو ر کلی با افزایش سرعت بر خورد مالیکو لها به یکدیگر میتوان انرژی  فعال کننده لازم را برای تعداد بیشتر ی از مالیکو لها تأمین نموده و سرعت انجام تعامل را افزایش داد.اگر تعامل تجزیه اکسیجن از آب را بدون کاتالیزور انجام دهیم میزان انرژی فعال کننده لازم برای رسیدن به وضع انتقالی برابر E = 18000  کالوری ، در مقابل کتلیست های معدنی مانند پلاتین در حدود E = 12000  کالوری ودر حضور انزایم کتلیست فقط در حدود E = 5000  کالوری میشود.نحوۀ عمل انزایمها ، کاهش میزان انرژی لازم فعال کردن سوبسترات و در نتیجه افزایش سرعت تعامل میباشد. حرارت بدن موجود زنده قادر به ایجاد انرژی فعال کننده لازم برا ی به جریان انداختن تعاملات که قادر به کاهش آستانه انرژی فعال کننده میباشد انجام پذیرند.  و بدین ترتیب انزایمها این را بوجود می آورند که تعاملات حیاتی در حرارت و غلظت های مناسب با زندگی موجود زنده رخ میدهند

۳. سرعت تعاملات انزایمی:

تعاملات بیوشیمی در همه حال تعاملات دو طرفه هستند و جهت تعامل بستگی به غلظت مواد سمت چپ یا راست فورمول تعامل دارد.

       A + B           C+D 

در حال تعادل ، تعامل از دو طرف به یک نسبت جریان دارد ، بطوریکه غلظت مواد سمت راست و چپ تعامل ثابت میباشد.  حال اگر مقدارA , B  به محیط در حال تعادل تعامل افزوده شود ، تعامل از چپ به راست جریان می یابد تا از نو تعادل بر قرار شود.  سرعت جریان تعامل به هر دو غلظت A , B  بستگی دارد.  زیرا برابر شدن غلظت   B احتمال بر خورد آن با A  دو برابر خواهد شد. 

ویژگی انزایمها

یکی از جالبترین جنبه های انزایمها اینست که آنها میتوانند در عمل شان بسیار ویژه باشند.  مثلاً انزایم یور یاز بروی اوره عمل کرده و برروی چیزهای دیگر عمل کرده نمیتوانند.فراهم انزایمی که بطور وسیع در گیاهان و حیوانات یافت میشود تجزیه اکسیجن از آب (Ascorbic acid oxidase)  اکسیجن آزاد و آب را تسریع میکند و برروی ترکیبات دیگری اثر ندارد.  همین طوراکثر انزایمها فقط یک تعامل کیمیایی خاص را سرعت میبخشند وروی تعاملات دیگر اثر ندارد .از طرف دیگر انزایمها قادر اند باعث شوند یک تعامل در یکی از دو جهت صورت میگیرد.  برای مثال لیپاز(Lipases) تحت شرایط باعث هایدرولیز چربی ها به اسیدها ی چرب گلسیرول میشوند.  و تحت بعضی شرایط دیگر ممکن است تغلیظ اسیدهای چرب گلسیرول را سبب گردد که منجر به تشکیل چربی ها میشود.

مواد نهی کننده انزایمها

بعضی مواد اگر به تماس انزایمها بیاید فعالیت آنها را مختل میسازد که اگر تعامل شان رجعی باشد آن نهی کننده بنام نهی کننده رقابتی یاد میشود.  زیرا این با (Substrat) انزایم جهت اخذ محل فعال انزایم در رقابت میباشد. اگر غلظت (Substrat) زیاد شود ، انزایم فعال میشود اگر تعامل مواد نهی کننده با محل فعال انزایم غیر رجعی باشد ازدیا د سوبسترات باعث فعال شدن انزایم نمیگردد. لذا بنام نهی کنند ه غیر رقابتی یاد میشود که طور مفصل تر نهی کننده رقابتی و نهی کننده غیر رقابتی را طورجداگانه مورد مطالعه قرارمیدهیم . 

۱.مواد نهی کننده رقابتی:

یکتعداد اجسام ممانعت کننده نسبت به اینکه ساختمان مشابه Substrate  را دارا میباشد با انزایم تعامل کرده و فعالیت آنها را از بین میبرد مانند Sulfamids  که بجای Para aminobenzoic acid  در ساختمان انزایم باکتریاها داخل شده و فعالیت شانرا متوقف میسازند .باید دانسته شود که اجسام ممانعت کنند ه بالای همه انزایمها یکسان اثر نداشته است مانند کلوروفارم  ، لیمون ،  گلسیرول عمل یکتعداد انزایمهارا مانع شده و به بعضی انزایمهای دیگر صدمه نمیرساند و هم چنان عضویت بحالت طبیعی دارای بعضی انتی انزایمها میشود که دلیل تخریب نشدن حجرات را بوسیله ترشحات مربوط به موجودیت انتی انزایمهامیدانند .

۲.مواد نهی کننده غیر رقابتی:

طوریکه ذکر گردیده فکتور های زیاد وجود دارد که فعالیت انزایمها را نهی میکند در عملیه اجسام ممانعت کننده اصطلاح فلزات ثقیله مانند سیماب (Hg) نقره (Ag) وغیره مواد اکساید کننده ، سیانیت ها و بعضی مواد دیگر شامل میباشد. مواد ممانعت کننده اکثراً مراکز فعال انزایمها را قید نمو ده و فعالیت آنها را از بین میبرد.  ممانعت کننده غیر رقابتی از نظرساختمان کیمیاوی با سو بسترات شبه نبو ده و جهت اتصال با جایگا های فعال انزایم با آن رقابت نمیکند بهرحا ل سرعت تعامل در مقایسه با شرایط معمولی آهسته تر است.  وهمچنان اصطلاح ممانعت کننده غیر رقابتی برگشت پذیر نیز نامیده شده اند.

کنترول تعاملات میتا بو لکی توسط انزایمها

گرچه پروتوپلازم پیچیده (کامپلکس) است ، تنوع وسیعی از تعاملاتیکه همزمان در طی زندگی سلول در آن صورت میگیرند بی نظم نیستند روابط مشترک در میان آنها وجود دارد که از جمله انزایمها که موضوع بحث است باید از آن یاد آور شویم ، به دو قسم یکی توسط سنتیز و تجزیه انزایم و دیگری توسط انزایم تعامل میتابلکی کنترل می شود. 

۱. کنترل توسط سنتز و تجزیه انزایم:

با وجودیکه تعاملهای میتا بلکی توسط جنبه های مختلف انجام می شود ، اما جنبه دیگری از کنترول میتابلکی به اطلاعات جنتیکی در مالیکول (DNA) بستگی دارد. این تنظیم د قیق سنتیز انزایم در تعین کنترول رشد و نموی گیاه از بذر تا بلوغ ، از اهمیت عمده برخوردار است و در بعضی موارد هورمونها ممکن است بر روی میزان تولید انزایمهای خاص تاثیر کند در موارد دیگر حضور یک زیر قشری در یک سلول ممکن است باعث تولید افزودن یک انزایم گردد.  طور مثال اگر یک نبات روی یک محیط کشت معد نی آآیونهای امونیم به عنوان منبع نایتروجن درحال رشد باشد ، هر گاه آآیونهای نایتریت در محلول قرار داده شود نبات ممکن است قادر نباشد آآیونهای نایتریت را به سرعت مصرف نماید هر چند در زمان کوتاه افزایش سریع در توانائی نبات به مصرف نایتریت اغلب مشاهده می شود.  می توان نشان داد که جذب نایتریت از محیط کشت ، سنتیز یک انزایم نایتریت ریدیکتاز (Nitrat redictase)  را تحریک نموده است . در چنین حالت گفته می شود این انزایم توسط زیر قشری (نایتریت) در سلول (Induced) شده است .درهریک ازاین سه مورد عمق هورمون ، تحریک و بازداری تنظیم ممکن است بوسیله اثراتی بر روی میکانزم سنتیز DNA  ،RNA  پروتین صورت گرفته باشد میزان تجزیه صفت ویژه هر انزایم است .و در حضور انزایمهای هایدرولیز کننده پروتین، پروتئیازدر سلول وابسطه است.  میزان که در آن یک انزایم تجزیه می شود ممکن است یک میکانزم تنظیمی هم باشد .

۲. کنترول توسط تنظیم انزایم :

یک میکانزم سریعتر تاثیر بر روی عکس الملهای انزایمی توسط انزایمهای تنظیمی (Regulatory enjymes) انجام میشود . فعالیت این انزایمهای تنظیمی به علت حساسیت شان نسبت به بعضی آیونها و مالیکولهای تولید شده یا مصرف شده  (Modulatores)  با نقطه ای ویژه ای روی انزایم بطور قابل برگشت پیوند شده باعث تغییریک اثر(Allosteric effect)  در شکل فزیکی مالیکول انزایم شده ، بدین ترتیب روی فعالیت انزایم اثر می کند.  به عنوان مثال از کنترول Feed back می توانیم به بعضی اثرات (ATP) نظر بیفگنیم طی تنفس (ATP) تشکیل میگردد.  انرژی  در(ATP)  ممکن است برای انجام کارمفید در سلول به کار رود. هر قدر کار بیشتری انجام گیرد (ATP)  سریعتر مصرف میشود .هر گا کار کمی صورت گیرد (ATP)  در سلول روی هم جمع میشود معلوم شده است که میزان حد اقل یک واکنش انزایمی در تنفس را کاهش میدهد.در نتیجه یک افزایش در میزان(ATP)  باعث کاهش در میزان تنفس انزایمی میگردد. بنا بر این میزان تنفس تا اندازه ای بوسیله سطح (ATP)  سلول کنترول میشود و(ATP)  به نوبه خود تحت تاثیر کاری که انجام میشود قرارمیگیرد.

عواملیکه بر فعالیت انزایمها تأثیر میکند

درمیان عواملیکه بر میزان فعالیت انزایمها اثر میکند میتوان حرارت ،غلظت قشر زیرین ، غلظت خود انزایم ، تجمع محصولات پا یانی تعاملات ، حالت اسیدی و قلوی محیط ، نور و و جود بعضی مواد که ممکن است به عنوان تسریع کننده های عمل انزایمی عمل میکند از آنها نام برد.  نمکهای فلزات سنگین نظیر نایتریت نقره ، کلوراید مس عمل که در آن یافت میشود حساس هستند ، نور مخصوصاً تابش ماورأ بنفش ، ممکن است بعضی انزایمهارا منهدم سازد.  و یا فعالیت شانرا تغیر دهند. 

۱. تأثیرات حرارت بالای فعالیت انزایمها:

هر انزایم به یک درجه حرارت معین به حد اعظمی فعال است که حرارت مساعد و یا Optimum  انزایم گفته میشود .در حرارت بسیار پائین فعالیت انزایم ها کم میباشد وقتیکه در جه حرارت به تد ریج بلند بر ده شود سرعت تعاملیکه توسط انزایم کمک میشود زیاد میگردد و به یقطه اعظمی میرسد وبعد با ازدیا د در جه حرارت فعالیت انزایم تنزیل میکند.  درجه حرارت که در آن فعالیت انزایمها اعظمی باشد ، درجه حرارت مساعد آن انزایم گفته میشود ، سبب آن اینست که به در جه پا یان حرکت مالیکولهای انزایم وماده که انزایم بالای آن تأثیر میکند کم بوده وزود باهم یکجا نمیشود تا تعامل صورت گیرد.اگرچه کاهش درجه حرا رت ، فعالیت انزایمهارا متوقف میسازد ولی موجب دیگر گونی ساختمان پروتئینی آنها نمیگردد.  حتی توانسته اند انزایم ها رابدون هیچ گونه تغیر در (-1900C   )نگهداری نماید.وقتیکه درجه حرارت بالا میرود حرکت مالیکولها زیاد شده ودر حدود 500C  سبب زیاد شدن سرعت تعامل میشود.  ولی حرارت بالاتر موجب دیگر گونی ساختمان پروتئینی انزایم میگردد.  و در نتیجه اثر غیر فعال کننده گی حرارت بر روی انزایم شدید تر از فعال کنند گی آن خواهد بود ، بطوریکه در حرارت های 70 – 800C  به جز چند حالت استثنائی ، انزایم غیر فعال میشود.افزایش درجه حرارت دارای دو اثر مخالف یکی افزایش سرغت تعامل و دیگری دیگر گون ساختن یا از بین بردن ساختمان پروبئینی انزایم  میباشد.  و یا به عبارت دیگر غیر فعال کردن انزایم میباشد.  در حرارتOptimum  برای هر انزایم درجه حرارت است که انزایم قادر است در واحد زمان ، مقدار بیشتر ی سو بسترات را به محصول تبدیل نماید.اگر گراف فعالیت انزایمها را به مقابل در جه حرارت رسم کنیم چنین نتیجه میگیریم .

درجه حرارت مساعد انزایم

00C                                700C  

 

فعالیت انزایم به100 فیصد

فعالیت اعظمی انزایم

۲.تأثیر PH یا غلظت آیون هایدروجن بالای فعالیت انزایمها:

فعالیت انزایمها با PH  محیط ارتباط مستقیم دارد و هر انزایم در یک PH  ثابت به حد اعظمی فعال میباشد که بنامPH   آپتیمم (Optimum)  یاد میشود.  در صورتیکه محیط به طرف اسیدی و یا قلوی تغیر داده شود فعالیت شان تنقیض می کند یعنی غلظت بسیار زیاد آیون هایدروجن شکل مالیکول انزایم را به نسبت زیاد شدن نقاط با چارچ مثبت و یا منفی تغیر مید هد.و همچنان PH های خیلی اسیدی ویا قلیایی سبب غیر فعال شدن انزایم و نیز دیگر گونی ارتباط  ایپو انزایم و کو انزایم میگردد. اگر گراف یا منحنی تغیرات فعالیت برای PH های مختلف رسم نمایم منحنی حاصل دارای یک حد اکثر خواهد بود. که این حد اکثر حدود PH  آپتیمم Optimum    را برای انزایم مربوط نشان میدهد به عباره دیگر هر انزایم در یک PH معین که آنرا Optimum    مینا میم دارای حد اکثر فعالیت میباشد.  

0       5       6       7        8        9

اثر PH درسرعت عکس العمل انزایمی

قراریکه دیده شده درPH  پایان فعالیت انزایم کم بوده با تزایید  PH فعالیت انزایم زیاد شده در یک PH  معین فعالیت انزایم تنقیص می یابد PH مساعد انزایم ها مختلف میباشد مثلاً PH مساعد پیپسین 2  از یوریاز7  واز تریپسین 9-8  است.  اگر ساختمان این انزایمها مطالعه شود دیده میشود که در ساختمان انزایمها ئیکه PH  مساعد آنها بلند است امینو اسید های قلوی مانند لایسین و آرجنین به اندازه زیاد دیده میشود.  جدول ذیل PH   برای یک تعداد انزایمها تذکر داده شده است .

انزایم

PH مساعد                          

سوبسترات Substrate

Pepsine

2

Protein

Trypsine

8-9

Pritein

Amylase

2-7

Amidone

Acidphosphat

4

فاسفیت های عضوی

فاسفیت های قلوی

9

فاسفیت های عضوی

Urease

7

Urea                          

Arginase

5-9

Arginine

Ribonucterse

7-7

Ribonuctic acid

 
۳. تأثیر غلظت بالای فعالیت انزایمها :

انزایمها به مقدار بسیار کم مقادیر زیاد ی ماده اولیه را تغیر میدهند مثلاً یک گرام اوره آز به مدت پنح دقیقه در حرارت 200C  ودر PH = 7 ،133  گرام امونیا از اوره تولید میکند.  سرعت انزایمی در حضور مقدار زیاد سو بسترات با غلظت انزایم متناسب میباشد.  ولی در صورتیکه افزایش غلظت انزایم ادامه یابد سر انجام زمان میرسد که به علت کمبود مقدار سوبسترات ، سرعت تعامل افزایش نمی یابد.اگر غلظت ماده را که انزایم بر روی آن تأثیر میکند درمقابل سرعت ابتدائی تعامل یک مقدار ثابت انزایم رسم کنیم گراف ذیل حاصل میشود .

سرعت ابتدایی تعامل

از مطالعه موضوع فوق بر میا ید که انزایم با ماده که بالای آن عمل میکند ، بنام Substrate  یادمیشود یکجا شده یک مجموعه یا  Complex  انزایم و سوبسترات را میسازد که بعد اً به محصول یا Product  وانزایم تجزیه میشود .

Enzyme + Substrate          Enzyme – Substrate Complex

Enzyme     Product                 

۴. تأثیرغلظت سو بسترات بالای فعالیت های انزایمها:

اگر غلظت انزایم ثابت نگهداشته شود و غلظت سوبسترات را افزایش دهیم و تغیرات سرعت تعامل را برای غلظت های مختلف سوبسترات واضح نمایم شامل دو مر حله میباشد.

۱. غلظت های کم سوبسترات ، تغیرات سرعت تعامل با سرعت سوبسترات مناسب بوده و با افزایش غلظت سرعت تعامل انزایمی نیز افزایش می یا بد.

۲. هنگامیکه غلظت سوبسترات به یک غلظت معین برسد تمامی مالیکولهای انزایم وارد تعامل گردیده ومالیکول ها ی انزایم ازسوبسترات اشباع میگردد و دیگر افزایش غلظت سوبسترات مؤثر نبوده وسرعت تعامل به یک حد (Vm) میرسد.

+ نوشته شده در  90/09/12ساعت 12:59  توسط ايمل " نظري "  | 

نیشکر وامراض مهم آن

مقدمه:

تولید شکر دردنیا بر مبنای اطلاعات سازمان خوراکه جهانی(FAO) درسال 2003 میلادی برابر به 145 میلیون تن میباشد. در حالیکه مقدار مصرف شکر در این سال برابر با 138.1 میلیون تن بوده است . ازین نظر برای چندین سال پیاپی تولید شکر در دنیا بیش از مصرف آن بوده ودر نتیجه موجب افزایش مقدار  ذخیره شکر شده است . دراین میان نکته قابل توجه این که مصرف شکر دردنیا طی 30 سال اخیر همواره افزایش پیداکرده ، چنانچه مصرف سرانه شکر از حدود 17 کیلوگرام درسال 1963 به حدود 30 کیلوگرام درسال 1999 رسیده است. از کل مقدار شکر تولیدی دنیا حدود %65 آن از نشکر و %35 دیگر از لبلبوی قندی بدست می آید .زراعت نیشکر در 104 ولبلبو در 48 کشور دنیا صورت میگیرد.مهمترین کشور های تولید کننده شکر برازیل ، کیوبا وهندوستان است. گذشته ازینها در چین ، استرالیا ، امریکا ی شمالی وافریقای جنوبی نیزدرسطح قابل توجهی کشت میشود . دربسیاری از کشورهای جهان ، تولید قند یکی از جنبه های ضروری اقتصاد زراعتی آنها میباشد وتنها عوامل اقلیمی است که تعین کننده انتخاب یکی از دو نباتات عمده تولید کننده قند ، یعنی نیشکر ولبلبوی قندی میباشد.نیشکر که امروزه حدود %65 کل شکر دردنیا را تولید میکند ، منحصراً در مناطق حاره وشبه حاره کشت میشود . قسمت اعظم تولید آن درمناطق حاره مرطوب است ولی درشرایط آبی درنواحی خشک نیز کشت میشود . که در آن سلامت بذر تعین کنند ه سلامت محصول است . درین محصول کنترول کیمیاوی نقش اندکی دارد. تقریباً تمام امراض قارچی ، باکتر یایی و ویروسی این محصول بوسیله نی هایکه به عنوان بذر استفاده میشود انتقال می یابند.

تاریخچه :

نیشکر یکی ازقدیمی ترین نباتات زراعتی است وبرای اولین بار درجزایر اقیانوس آرام اهلی شده واز آنجا به هندوستان وچین برده شده است ودرین کشورها برای اولین بار شکر از نیشکر استخراج گردیده است. مورخین که همراه اسکند ر  بزرگ در فتح هندوستان (حدود 300 سال قبل ازمیلاد)بودند، چنین نوشته اند که : درهندوستان نبات میروید که میتون از آن بدون استفاده از زنبور ، عسل تولید نمود. این نبات از راه های تجارتی ، از هندوستان به افریقای شمالی ، منطقه مدیترانه وهسپانیا برده شد . کرستفکولمب نیشکر را به امریکای جنوبی برد واز قرن شانزدهم  به بعد ، این منطقه به صورت هسته جهانی تولید شکر درامد.تا اوایل قرن نوزدهم میلادی ، نیشکر عملاً تنها نبات بود که در مقیاس تجارتی برای تهیه شکر کشت میشد  وحدود 200 سال پیش یکی از کیمیا دانها ی آلمانی بنام مار گراف دریافت که میتوان از دوورایتی لبلبوی علوفه ای نیز شکراستخراج نمو د واین شکر ازنظر کیمیاوی شبه شکر نیشکر است . نیاز به شکر در زمان جنگ باعث گردید که ناپیلیون برای جایگزین کردن لبلبوی قندی بانیشکر که در مستعمرات انگلستان تولید میگردید ، جهت تولید شکر دست به اقدامات بزند ، واین موضوع باعث توسعه صنایع قند سازی از لبلبوی قند در اروپا گردید واز آنجا به تمام قسمت های معتدله شمالی گسترش یافت .سابقه تاریخی کشت نیشکردرهند به 1000 سال قبل از میلاد مسیح میرسد . نیشکر ازهند به سایرنقاط دنیا راه یافت وتا اوایل قرن(18)تنها محصولی بودکه درسطح تجارتی برای تولید شکرکشت میشد .

معرفی نیشکر:

نیشکر نبات مناطق حاره وشبه حاره است وبرای ادامه حیات خود به درجه حرارت های بالاتر از 200c درجه سانتی گراد نیاز دارد.این نبات چند ساله است وبرای تولید محصول به 24-8 ماه احتیاج دارد. نیشکر بسیار حساس به نور است ونور زیاد باعث تولید پنجه های فراوان میگردد واین امر ممکن است به نوبه خود به علت عدم برخورد نور کافی ، باعث تلف شدن تعداد ازپنجه ها گردد. نباتات که درنور کامل رشد کرده باشند دارای ساقه های کوتاتر وضخیم تر وبرگها سبز تر وپهن تر هستند وفیصدی ماده خشک آنها بیشتر است.نیشکر دامنه وسیع از رطوبت خاک را تحمل میکند وبرخی از ورایتی های آن به خشکی بسیار مقاوم هستند . البته درمناطق خشک ونیمه خشک این گیا ه منحصراً در شرایط آبی کشت میشود . نیشکر د رانواع خاکها رشد میکند واغلب درخاکهایکه دارا ی بافت درشت هستند کشت میشود . در رابطه باPHخاک هیچ گونه توقع خاص ندارد وبه شوری خاک نیز مقاوم است.

اهمیت اقتصادی ورایج ساختن نیشکر

نیشکر به شکل وحشی درتمام مناطق حاره ونیمه حاره میروید اما نبات مهم مناطق گرم آسیا به شمار میرود.نیشکر در امریکا ، لوی زانیا ، هاوایی وفلوریدا درساحات وسیع کشت میشود وهم چنان در کیوبا به منظور تولید شکر کشت میگردد کشورهایکه نیشکر درآن به پیمانه وسیع رایج است عبارت اند از کیوبا ، هند ، برازیل ، ایالات متحده امریکا ، فلپین  ، استرالیا ، افریقای جنوبی وجمهوریت دومنکا .از نیشکر هرسال علاوه برشکر مقدارگُر نیز بدست می آید . از علم تغذیه استنباط میشود که قند ها بخش مهم غذایی انسانها را تشکیل میدهد که کمبود آن باعث اختلالات فکری وحسی در انسان وحیوان میگردد.درکشورهای روبه انکشاف این مشکل در پهلوی مشکلات دیگر وجود دارد . در کشورما به منظور تولید شکر صرف لبلبو کشت میشود درحالیکه کشت نیشکر به شکل عنعنوی آن در مناطق شرقی رایج است، واز آن به منظور تولید گُروشکل تازه استفاده میشود .ونیشکر نبات است که مواد قندی آن به مصرف کم وجنسیت خوب حاصل میگردد . کشت نیشکر از زمانها ی بسیار قدیم در افغانستان رواج دارد که به کوشش غازی امان الله خان در جلال آبا دیک فابریکه تولید شکر ایجاد گردیده بود که بعداً به رکود مواجه شد .نیشکر اکثراً بخاطر بدست آوردن شربت میلاس وشکر کشت میگرددکه از میلاس در تغذیه حیوانات وصنعت استحصال الکول استفاده میگردد واز محصولات فرعی آن به ساختن کاغذ تخته های تعمیراتی حاصلخیزی خاک ویا مواد سوخت استفاده میشود قابل تذکر است که بطور کلی این شرایط آب وهوای هر منطقه است که تعین میکند ، شکر را از لبلبو تهیه نمایند ویا از نیشکر . تولید نیشکر اساساً در نواحی حاره ای ونیمه حاره ای انجام میشود وقسمت اعظم تولید آن در نواحی حاره مرطوب است . گر چه بعضاً درمناطق خشک نیز تحت شرایط آبی تولید میگردد .

خواص بوتانیکی نیشکر :

نیشکر که نام علمی آن Saccharum Officinarum یک نبات مهم قدیمی قندی وچندین ساله بوده مربوط به فامیل Gramineae میباشد که بصورت چند ساله برای برداشت ساقه های حاوی قند تولید میشود . یا اینکه نیشکر از نظر تبدیل انرژی نوری وگاز به قند از کلیه محصولات زراعتی دیگر قوی تر است . اما طول دوره رشد لازم برای یک بار جمع آوری آن طولانی بوده از 24-8 ما ه درحال تغیر است . نیشکر چندین ساقه تولید میکند وارتفاع ساقه آن 6-2 متر وبه قطر 6-2 سانتی متر میرسد . درهر ساقه 15-10 بند ویانوده وجود دارد که فاصله بین هرنوده 25-5 سانتی متر است وپائین ترین نوده ها فاصله کمی ازهم دارند . فاصله میان گره ها به تدریج افزایش یافته تا در اواسط ساقه به یک حد لازمه میرسد .گره یعنی بند ویا نوده های نزدیک به خاک (زیر وروی خاک )دارا ی تعداد زیاد جوانه ساقه است . بنابر این امکان تولید پنجه های زیاد (50 – 5 )عدد در هر بسته (بوته ) موجود میباشد . ساقه نیشکر دارای مغز است که قند درآن ذخیره میگردد. ذخیره شکر درقسمتهای مرکزی وپائین ساقه بیشتر میباشد.برای تکثیر نیشکر از بذر استفاده نمیشود . بلکه قلمه های از ساقه را برای این منظور بکـــــــار میبرند . از جوانه های ریشه ئی موجود روی قلمه ریشه های بوجود می آید که ریشه های قلمه ئی گــــــــــفته میشود . این ریشه ها نازک بوده وانشعاب زیادی می یابد. از بند های زیر خاک ساقه وپنجه های مربوط به آن نیز سیستم از ریشه بوجود می آید که طور دوامدار توسعه می یابد وتجدید میگردد. ازهر بند ساقه نیشکر یک برگ بوجود می آید . برگ نیشکر طویل وباریک است ، طول یک برگ کامل به یک متر وحتی بیشتر میرسد . برگهای پائین آهسته آهسته در اثر نرسیدن نور وپیری یکی پس از دیگر میمیرند .نیشکر پس از حد اقل 12تا 24 ماه رشد وبا قرار گرفتن درروزهای بسیار کوتا تولید گل مینماید . رشد ساقه که به گل میرود متوقف میگردد ومقدار قند آن شدیداً نقصان می یابد . درین حال رشد ساقه های جانبی تحریک میشود. ولی این ساقه ها نیز  فیبر زیاد وقند کم دارد بطور کلی عملکرد قند محصول یا گل دهی نقصان می یابد . استفاده به موقع از علف کش پاراکوات (گراماکسون) از توسعه گلها جلوگیری میکند دواپاشی باید درزمان گلدهی انجام یابد، این دوا پاشی علفها وبرگهای جوان را خشک میسازد وشرایط لازم را برای رشد بهتر ساقه مساعد میسازد .

خصوصیات بیولوژیکی:

نیشکر با تاج مخروطی شکل خود که در قسمت پائین ساقه تشکیل میگردد، یک نبات قد بلند چندین ساله است که طول بندهای میانی آن معمولاً تا 3-2 انچ میرسد رنگ ساقه آن سبز ، زرد ، بنفش ، ویا مایل به سرخ است ، ساقه آن توسط برگها پوشده میباشد. موجودیت چندین بند باعث بوجود آمدن برگهامیگردد . ساقه آن توسط طبقه مومی پوشیده شده که در اخیر هر بند میانی یک شکل بند مانند بمیان می آورد که ریشه از آن بوجود می یاید وشکل چشم دار میباشد ، یک پوشش برگی ساقه هارا احاطه کرده است که از بندها محافظت میکند برگهای آن بصورت راست ومستقیم بوده وگاهی اوقات رنگ مایل به بنفش دارد . در نیشکر تخم بعد از کشت آن تا 24- 12 ماه تولید میگردد وگلها را تکمیل میکند اکثراً بوته های نیشکر به عدم گرده مواجه میباشد . نیشکر یک نبات گرم پسند است ودر طول دوران نمویی خود به حرارت وروشنی زیاد ضرورت دارد، شد ت گرما در تولید مواد قندی ساقه رول بسزای دارد ودر طول دوران نمویی خود به آب زیاد ضرورت دارد .نیشکر درخاکهایکه PH آن بالا باشد چندان حساس نیست یعنی اسیدیت آن بالاباشد آنقدر حساس نمیباشد.

انواع و ورایتی های نیشکر

نوع Saccharum Officinarum : این نوع ، نیشکر حقیقی است ودارای ساقه های ضخیم بافیصدی قند زیاد وفیصدی سلولوز کم میباشد. قبل ازینکه شیوع امراض ویروسی ، نیشکررا در بعضی ازکشور ها ریشه کن سازد تقریباً تمام ورایتی های تجارتی نیشکر دنیا به این نوع تعلق داشتند ، چون این ورایتی خیلی حساس به امراض نیشکر هستند ، تنها تعداد محدود از ورایتی های اصلی هنوز در سطح اقتصادی کشت میشوند . البته غیر ازمقا ومت به امراض ، نوع Saccharum Officinarum  منبع اصلی جنیتیکی جهت بالابردن کیفیت ورایتی های تجارتی است، بنا براین در برنامه های نژاد بهتر دارای اهمیت زیاد میباشد . ورایتی های جدید همه از بهم رسیدن بین این نوع وبرخی انواع وحشی حاصل شده اند .

نوع Saccharum spontaneum یک نوع وحشی نیشکر در آسیا است ودارای ساقه های نازک وبرگهای باریک میباشد . این نوع منبع مهم ا زنظر مقا ومت به امراض ویروسی وبرخی امراض دیگر است .

نوعSaccharum barberi درشما ل هندوستان یافت شده ودارای ساقه های استوانه ای میباشد . ودرمقابل برخی از امراض مقاوم است . نوع Saccahrum sinense نیز دارای ساقه های استوانه ای هستند وبومی چین میباشند . ودر مقابل برخی ازامراض مقاوم هستند .

نوع Saccharum robustum از نوع جدید منشأ گرفته وساقه های آن ضخیم تر وبرگهای آن بزرگتر ازنوع Saccharum spontaneum میباشد .

عملیات زراعتی

تحقیقات زیادی روی عملیات زراعتی نیشکر صورت گرفته ، ولی این تحقیقات عمدتاً درنواحی گرم ومرطوب انجام گرفته است وبه تولید نیشکر درمناطق خشک تحت شرایط آب ارتباط زیادی ندارد.نیشکر نبات است چند ساله که دارای طول عمر مفید حدود 5-4 سال میباشد. دربسیاری از کشورها این نبات بطور مداوم دریک زمین کشت میشود . بقایای نباتی وسیستم ریشه این نبات ، باعث افزایش مقدار ماده عضوی خاک وبهبود ساختمان آن میگردد. اگر درتناوب نیشکر رشقه وارد شود مفید خواهد بود .

تناوب زراعتی نبات:

نیشکر چون دیگر نباتات به مراعات کردن تناوب زراعتی ضرورت دارد . باوجودیکه بعضاً نیشکررا بدون تناوب زراعتی بامحصولات دیگر کشت مینماید . برگشت مواد غذایی معدنی برگها بخا ک طی برداشت محصول وپوسیدن ریشه های توسعه یافته باعث بهبود ساختمان خاک وافزایش مواد غذایی آن میشود درصورت که زمین قوی باشد نیشکر را همراه شبدر یا لوبیا یعنی سویا درتناوب قرارداده زرع نمایم. معمولاً نیشکر را بدون تناوب میکارند ، نیشکررا 5-4 سال درزمین نگه داشته وهر ساله یک محصول برداشت میکند . درپایان این دوره زمین را دوباره قلبه وآماده نموده مجدداً نیشکر می کارند .

آماده کردن خاک:

پس ازآخرین برداشت (جمع آوری)نیشکر نسبت به خارج کردن بقایای نباتی اقدام نموده واین بقا یارا میسوزانند . سپس زمین را تا حد اکثر به عمق تقریباً افق (A”horizon )قلبه مینمایند . درصورتیکه مقدار مواد غذایی خاک کم باشد بهتر است حد اقل 50 تن فی هکتار کود عضوی (حیوانی ) درزمان قبل از قلبه نمودن به زمین داده شود . درصورتیکه زمین سخت باشد باید قلبه دیسک را با احتیاط کامل انجام دهیم تا زمین نرم وآماده بذر نیشکر گردد.

ضرورت نیشکر به کود کیمیاوی:

نیشکر به عناصر غذایی نیاز بیشتر دارد . برای بدست آوردن فی تن نیشکر لازم است 0.9 – 0.45 کیلوگرام نایتروجن (N) به همین پیمانه کود فاسفورس (P) وهم چنان 0.45 – 1.8 کیلوگرام پوتاشیم (K) استفاده نمایم .نشکر درتمام خاکها به نایتروجن به منظور رشد خود ضرورت دارد . استفاده نایتروجن در نیشکر مساویست به استفاده نایتروجن (N) به لبلبوی قندی ، بدین معنی که مقدار استفاده نایتروجن به نیشکر مساوی به استفاده نایتروجن در لبلبوی قندی است.کودرا زمان پنجه زدن نیشکر استفاده میکند ، توجه شود که زمان کاشتن نیشکر کود نایتروجن (N) استفاده نشود بهترین زمان استفاده زمان پنجه زدن آنها میباشد.قابل یاد آوریست که عکس العمل نیشکر به کود فاسفورس (P) به نوعیت خاک بستگی دارد . معمولاً کود فاسفورس را قبل از کاشت نیشکر به زمین میدهند . هم چنان عکس العمل نیشکر به کود پوتاشیم مر بوط به چگونگی خاک است . کمبود پوتاشیم منجر به پیدایش ساقه های لاغر ونرم میگـــــــردد ومقدار فیصدی قند را پائین می آورد.عضاً سوختاندن برگهای نیشکر بعد از جمع آوری آن باعث افزایش کو د پوتاشیم میگردد د رآنصورت ضرورت به استفاده کود پوتاشیم نمیباشد.(9)

زمان کا شت:

درنواحی گرم میتوان درهر تاریخ که خواسته باشیم به کشت نیشکر اقدام نمایم. درنواحی که دارا ی زمستان ملایم میباشد کشت آنرا درخزان ویا در بهار انجام داد . به هر حال درجه حرارت 20 درجه سانتی گراد را درنظر گرفته به کشت آن اقدام میداریم که این مسله رانباید فراموش کرد .

طریق کاشت:

برای کشت نیشکر ازقلمه های استفاده میکنند که 5-3 بند داشته باشد. درهر بند جوانه وجود دارد که میتواند تولید ساقه نماید ، هر ساقه بمیان آمده نیز توانایی تولید چندین پنجه را دارامیباشد .قلمه های جوان رشد میکنند وجوانه های ضعیف ازرشد بازمیماند . بناً به منظور اقتصادی شدن این کار قلمه های سالم ، خوب وبهتر انتخاب وکاشته شود .برای کاشت هر هکتار نیشکر از 10 – 3 تن ضرورت است. به اساس قدرت تولیدی مذرعه ومقدار قلمه مورد نیاز لازم است 0.1 – 1.25 هکتار قلمستان برای کشت هر هکتارزمین اصلی درنظر گرفته شود . برای کاشت نیشکر جویهای به عمق 50 سانتی متر وفاصله بین قلمه 1- 1.65 متر تعین شده است . روی قلمه هارا درحدود 15 – 10 سانتی متر خاک میدهند وبلافاصله آبیاری مینمایند .ودرهمین جاست که کود نایتروجن دار را مورد استفاده قرارمیدهند . زیرا درین مدت کود مذکور مفید وموثراست .برای خاک دادن روی قلمه میتوان از دوصفحه دیسکی متقابل ویا در شیار ساز (شر کار )کوچک استفاده نمود بعد از آنکه ساقه به اندازه کافی بالاآمد کود نایتروجن داررا درجوی های طرفین بوته ها پاشیده وبا شیارکن که روی پشته های موجود در حد فاصل وردیف کاشت عمل میکند خاک ر پای بوته ها داده وبه این طریق پشته بزرگتر درردیف کاشت بوجود می آید وجوی ها ی آبیاری درطرفین ردیف کاشت قرارمیگیرد.

آبیاری:

با وجودیکه نیشکر به خشکی مقاومت دارد ، اما بمنظور ذخیره بیشتر قند درنبات به رطوبت نیازدارد. درصورتیکه رطوبت بیشتر باشد بهمان پیمانه  مقدار قند آن درنبات بیشتر ذخیره میشود.نیشکر درمرحله رشد ساقه ها به آب نسبت به مراحل دیگر بیشتر نیازدارد. بناءً تجربه نشان داده است که رطوبت بیشتر خاک درمرحله رشد وسریع شدن ساقه ها باعث افزایش قند آن میگردد . بهر اندازه که رطوبت خاک دراین مرحله بیشتر باشد بهمان پیمانه حاصل آن بیشتر میگردد. موضوع آبیاری نیشکر نیز بستگی به نوعیت خاک وچگونگی اقلیم دارد. اما معمولاً بعد ازغرس کردن قلمه ها آبیاری صورت میگیرد (سه روز بعد از غرس کردن قلمه ها) . آبیاری دوم 17 روز بعد صورت میگیرد . بدین ترتیب نیشکر درطول دوران نمویی خود به 66- 14 بار آبیاری ضرورت دارد. آبیاری نیشکر یک ماه قبل از برداشت متوقف میگردد خشاوه ونرم کردن زمین ودور ساختن نباتات هرزه تا زمان ادامه می یابد که ساقه نیشکر زمین اطراف خودرا بپوشاند .

کنترول گیاهان هرزه:

رقابت رشد گیاهان هرزه دردوره رشد نیشکر اهمیت دارد. یعنی زمانیکه نیشکر رشد میکند گیاهان هرزه نیز به شد ت رشد میکنند وباعث کاسته شدن ریشه در ساقه نیشکر میگردد . بناءً کنترول گیاهان هرزه درمرحله رشد نبات نهایت بااهمیت است .لازم است درین مرحله جلو رشد گیاهان هرزه گرفته شود تاباشد ساقه نیشکر به خوبی رشد ونمو نماید .هم چنان بمنظور کنترول گیاهان هرزه ازمواد کیمیاوی یعنی توفوردی(2,4D) پس از سبز شدن نیشکر درزمین استفاده کرد که باعث ازبین  بردن گیاهان هرزه میگردد. توفوردی (2,4D) موادکیمیاوی است که نباتات هرزه را ازبین برده وبخود نبات یعنی نیشکر تاثیر منفی وارد نمیکند .وبرعکس باعث رشد بهتر نبات (نیشکر)میگردد.(9)

امراض نیشکر

نیشکر یکی ازمحصولات دیگری است که درآن سلامت بذر تعین کننده سلامت محصول است . دراین محصول ، کنترول کیمیاوی نقش اندکی دارد. تقرباًتمام امراض قارچی ، باکتریایی وویروسی این محصول بوسیله نی هایکه به عنوان بذر استفاده میشود انتقال می یابند. خصوصیات اناتومیکی قلمه ها اجازه موثر بودن ضد عفونی کیمیاوی آنها دربرابر ورود ماده آلوده کننده را نمیدهد .

تعریف:

مرض را میتوان به عنوان مجموعه از اختلالات درسیستم نباتات تعریف کرد که دراثر عوامل زنده ، ویروسها وعوامل غیر زنده ایجادشده ونبات را ازانجام اعمال مطلوب میتابولیزم باز داشته وباعث کاهش بازده یاکیفیت محصول میگردد.نیشکر دارای انواع امراض مختلف است که عمده ترین ومخرب ترین انواع آن قرارذیل است.

پوسیدگی سرخ:

پوسیدگی سرخ نیشکر درتمام نقاط حاره ونیمه حاره جهان به مشاهده رسیده وسالانه خسارات هنگفتی را به بار می آورد. این مرض درهندوستان طی سالهای 1940 – 1939 و1947- 1946 به شکل وبائی شیوع یافته وخساره زیادی را بمیان آورد. مرض متذکره درافغانستان درولایت ننگرهار موجود بوده وخساره آن بالای انواع محلی تا %20 راپور داده شده است .

علایم مرض:

این مرض سبب پوسیدگی سرخ رنگ برگها ، ساقه ها وبیخ ساقه ها میگردد. درمراحل اولیه ، مشکل است  تا این مرض را تشخیص نمود . علایم اولیه آن بعد از موسم بارانی هنگامیکه نموی نباتات توقف وتشکیل سکروز شروع میشود ، به مشاهده میرسد. تغیر رنگ وپژمردن برگهای پائین ازعلایم اولیه مرض محسوب میگردد. بعداً قسمت نوک برگها تخریب گردیده وداغهای مخطط نسبتاً طویل درامتداد رکهای وسطی برگها بمشاهده میرسد. هم چنان ساقه های مصاب آب خودرا باخته ،قسماًچملک گردیده نسبت به ساقه های سالم سبک تر بوده وبه آسانی میشکند . اگر ساقه های مریض قطع وبازگردد ، دیده میشود که انساج بین فاصله گره های ساقه رنگ سرخ را به خود گرفته ودربعضی نقاط ساحات سفید دربین انساج مذکور دیده خواهد شد. فاز پوسیدگی انساج بین ساقه معمولاً بعد ازقطع نبات انکشاف بیشتر یافته وعصاره این گونه نباتات دارای بوی بد بوده وهنگام جوش دادن به سبب تبدیل سکروز به گلوکوز والکول ، حاصل خوبی به بارنمی آورد. دراخیرفصل نمو نقاط تیره رنگ (اسیرولیس)درنزدیک بندهای ساقه وسایر قسمتهایکه آب خودرا باخته ، بالای مایسلیم داخل انساج نبات به مشاهده میرسد.

عامل ودوران حیات مرض:

عامل: Colletiotrichum Falcatum Went

فامیل :Melonconiaceae

ردیف:Melonconiales

صنف:Deuteromycetes

مرحله کامل این قارچ که تولید سپورهای زوجی را مینماید بنامهای Physalospora tucumanessis ،Glomerella tucumanaessis یادگردیده ودرصنف اسکومای سیت طبقه بندی میگردد.قارچ عامل مرض دارامایسلیم انکشاف یافته وبندک دار میباشد. دروسط های زرعیه مایسلیم این قارچ کالونی سفید رنگ باقشر پنبه مانند (درنوع روشن)ویارنگ خاکی باقشر سخت(درنوع تیره رنگ )تشکیل میدهد. درنوع اخیرالذکر سپورهای رکودی غیر زوجی (کلمیدوسپورها)بوفرت تولید میگردد. کونیدیا دروسط زرعیه به شکل انفرادی ویادراستروماتا (Stromata) تشکیل گردیده اما درزخمهای رگ برگهای وسطی درساختمان مخصوص که بنام اسیرولیس یادمیگردد ، بوجود می آید. مهم ترین وسیله انتشار قارچ مذکور اسیرولیسها ، کلمیدو سپور های وپریتشیامی باشد. اسیرولیس ها وکلمیدو سپورها حتی درسیستم هاضمه حیوانات که ازبرگهای مریض نیشکر تغذیه نموده باشد، ازبین نرفته وبا مدفوع حیوانات به شکل فعال انتشار یافته میتواند .رطوبت بلند ، عدم استعمال کودهای متوازن که سبب ضعف نموی نباتا ت میگردد ، بذر مسلسل ومتداوم نبات درعین مذرعه برای چندین سال وموجودیت انواع غیر مقاوم نبات عوامل اند که سبب تراکم مقدار زیادی مواد تلقیحی گردیده وباعث شیوع شکل وبائی مرض میشود.

مبارزه:

عوامل که دربالا ذکر گردیده چون سبب تراکم مقدار زیاد مواد تلقیحی طی چند سال محدود میگردد، لهذا برای جلوگیری از مقررات وقایوی وحفظ الصحه وی جداً مراعات گردد . مثلاً هنگامیکه واقعات مرض دریک مزرعه بصورت موضعی بمشاهده رسید ، باید نباتات مریض کاملاً ازبین برده شوند. استعمال کودهای متوازن ومناسب نموی نباتات را تقویه نموده ودرنتیجه نباتات مذکور تحمل بیشتری درمقابل این مرض ازخود نشان میدهد. تناوب زراعتی 3-2 ساله با نباتات غیر میزبان درتقلیل موادتلقیحی ، خاکزی موثر واقع میگردد.انتخاب وبذر انواع مقاوم موثر ترین طریقه کنترول مرض محسوب میگردد. اما چون قارچ مذکور وقتاً فوقتاً نژادهای جدیدرا بوجود می آورد، فلهذا پروسه انکشاف انواع مقاوم ایجاب سروی نژادهای موجوده را دریک منطقه مینماید. رویشهای جلوگیری ازمرض مذکور عبارت اند از:

الف- استفاده از قلمه هایکه ازنی های سالم گرفته شده اند.

ب – ضد عفونی گرمایی و کیمیاوی بذری قلمه ها .

ج – تناوب کشت.

د – کشت انواع مقاوم .

ھ – نابودسازی نباتات مریض واجتناب از کشت نباتات مریض .

سیاه قاق:

سیاقاق نیشکر درساحه اقیانوس آرام ، ممالک افریقایی ، امریکای جنوبی وآسیایی بمشاهده رسیده است. مرض مذکور خسارات هنگفت را در آرجنتاین ، هندوستان ، یوراگوی وافریقای جنوبی ببارمی آورد.نوع آسیایی نیشکر Saccharum spontaneum درمقابل این مرض فوق العاده اساس میبا شد. درکشور ما نمونه های این مرض درسال 1966 از ولسوالی بهسود جمع آوری وتشخیص گردیده وانواع محلی نیشکر درولایت ننگرهار درمقابل آن حساس راپور داده شده است.

علایم مرض:

علایم مرض بقسم سورسهای شلاق مانند درقسمت فوقانی ساقه هابه مشاهده میرسد . سورسهای مولده ای طویل متشکل ازانساج پندکهای نهالی وگل آزین نبات وکتله های سپورهای سیاه رنگ عامل مرض میباشد. درمراحل اولیه انکشاف مرض این سورسها توسط یک قشر نقره مانند تقریباً سفید رنگ پوشیده بوده ودرحقیقت اپیدرمس انساج نبات میزبان میباشد . بعد ازمدت این قشر ترکیده وکتله های سپوری که حاوی میلیونها سپورهای سیاه رنگ و پودر مانند میباشند ازقسمت تحتانی ساقه های مصأب سیستمی ، ساقه گگهای جانبی بوجود آمده وتولید سورسها بالای آنها صورت میگیرد . درصورت مصابیت موضعی سورسهای شلاق مانند درقسمت فوقانی نبات تولید نگردیده بلکه بالای یک یاچند ساقه گگهای جانبی بوجود می آیند. نموی نباتات مصاب بطی گردیده ، ساقه ها باریک وضعیف مانده وحتی قبل ازتولید سورسهای شلاق مانند ، مرض مذکور را میتوان تشخیص نمود .

عامل ودوران حیات مرض:

عامل مرض : Ustilago scitaminae syd

فامیل Ustilaginaceae:

ردیف: Ustilaginales

صنف:Basidiomycetes

قارچ عامل سیاقاق نیشکر برای نخستین مرتبه تحت نام علمی Ustilago sacchari درسال 1870 تشریح گردید. بعداً تثبت گردید که سپورهای قارچ عامل سیاقاق نیشکر نسبت به سپورهای Ustilago sacchari بزرگتر میباشد ازین سبب این قارچ بنام Ustilago scitaminae مسما گردید. سپورهای این قارچ شکل بیضوی داشته رنگ آنها نصواری ودیوار حجروی شان لشم میباشد. قطر سپورهای مذکور به 10 – 5 مایکرون میرسد. این سپورها فوق العاده سبک بوده وتوسط جریان باد از یک منطقه به منطقه دیگر به سهولت انتشارمی یابد.چون نبات نیشکر درحقیقت وقفه موسمی ندارد، فلهذا قارچ مذکور به آسانی میتواند میزبان مناسب خودرا بیابد.انتشار این مرض توسط زرع قلمه های مصاب ، سپورهای موجود در پندکهای رکودی وجریان باد صورت میگیرد.

مبارزه:

بهترین طریقه مبارزه بااین مرض ازبین  بردن منابع مواد تلقیحی میباشد. درصورتیکه شیوع مرض دریک مزرعه محدود به چند نبات باشد شلاقهای حاوی کتله های سپوری را باید به احتیاط قطع وجمع آوری نمود. کوشش شود تا از افتادن تعداد زیادی سپورها به زمین خود داری گردد. شلاقهای جمع آوری شده درمحل مصؤن عمیقاً دفن ویا سوختانده شود . ازبذر قلمه های مصاب جداً خود داری صورت گیرد. قلمه ها ازنباتات سالم وعاری ازمرض انتخاب گردد. برای اطمنان بیشتر قلمه هاباید درمحلول 0.1% فیصد ه ای کلوراید مس اگالول(Agallol) یا اریتان(Aretan) برای مدت پنج دقیقه فروبرده شوند .ازفورمالین یک فیصده نیز به این منظور استفاده شده میتواند، بعداز استعمال فورمالین ، قلمه ها برای مدت دوساعت توسط تکه های مرطوب پوشانیده شود.معرفی وبذر انواع مقاوم بهترین طریقه کنترول مرض محسوب میگردد ، اما بخاطر باید داشت که ازبذرمسلسل چندین ساله انواع مقاوم ، نیز باید خود داری نمود.

موزائیک نیشکر:

ویروس موزائیک نیشکر درسرتاسر جهان وسیعاً انتشار داشته وسالانه سبب ضایعات هنگفتی میگردد. این ویروس علاوه بر نیشکر یک عده نباتات اقتصادی مهمه ای چون جواری ،باجره ، ارزن ویک تعداد زیادی گیاهان هرزه رانیز مورد حمله قرارمیدهد. گرچه ازشیوع این مرض درافغانستان راپوری دردست نیست ، اما منابع معتبر علمی خارجی شیوع مرض را جهان شمولی ونشأت این ویروس را ازشرق راپور داده اند.

علایم مرض:

علایم اولیه مرض مذکور شش هفته بعد از بذر نباتات ظاهر میگردد، لکه های کم رنگ درانساج سبز برگ باحاشیه های کم رنگ تر به مشاهده میرسد. لکه های مذکور دارا اشکال وجسامتهای مختلف بوده ، حتی بالای عین برگ یکسان نمیباشد. جسامت این لکه ممکن است بالای یک نوع نیشکر کوچک وبالای نوع دیگر بزرگ باشد. شکل آنها معمولاً بیضوی یاکروی غیر منظم بوده ومحور طویل آنها به امتداد رگ برگ وسطی توسعه می یابد. هم چنان این لکه ها محدود به ساحه داخل رگ برگهانبوده وعرض آنها نیز یکسان نمیباشد. چون درتمام انواع نیشکر علایم مرض هنگام بخوبی مشاهده میشود که برگها جدیداً به بازشدن شروع نماید.فلهذا علایم مرض را باید بالای برگهای جوان جستجو نمود . این گونه لکه ها  بالای ساقه ها ی نباتات نیز تولید گردیده وعلایم ثانوی مرض مذکور محسوب میگردد. گرچه تظاهر این گونه لکه ها بالای تمام انواع نیشکر دیده نمی شود،اما در انواع که به مشاهده رسیده است،معمولاً بعد از مواجه شدن به شعاع آفتاب به سرعت انکشاف می یابد . درچنین واقعات لکه های مذکور به داغهای نیکروتیکی تبدیل شده وسر انجام به خوره های عمیق انکشاف می یابد. ساقه های مریض ضعیف وباریک باقی مانده وبعضاً رنگ انساج داخلی آنها نیز تغیرمینماید.

عامل ودوران حیات مرض:

عامل مرض:Sugar cane mosaic Virus

اسمای مترادیف : Saccharum Virus

                        :Sugar cane Virus            

ذرات ویروس موزائیک نیشکر بصورت اوسط دارای طول 10- 760 ملی مایکرون وقطر 13 – 12 ملی مایکرون میباشد. ویروس مذکور درحرارت بین      55 -53 درجه سانتی گراد غیر فعال گردیده ودرمحلول به رقاقت (1:1000) قدرت مصابیت خودرا ازدست میدهد.این ویروس درعصاره نباتات مصاب درحرارت اطاق برای مدت 24- 2 ساعت فعال باقی مانده میتواند.

مبارزه:

مبارزه باموزائیک نیشکر ایجاب مینماید که تاحد مقدور انواع مقاوم نبات نیشکر بذرگردد. نباتات مصاب ازمزارع باید کاملاً ازبین برده شود. ازبین بردن میزبانهای وحشی این ویروس مخصوصاً نبات سورگم هیلپنسSorghum halepanse ،Rottboeilia exaltata ضروری پنداشته میشود.

جمع آوری نیشکر

نیشکر با سرد شدن هوا دراوایل خزان شروع به رسیدن میکند ومقدار زیادی مواد قندی را درخود ذخیره میکند . این رسیدن ادامه پیدامیکند تا سرمای زمستان باعث وقفه دررشد ونموی نیشکر گردد.برداشت نیشکر درکشورما نیز باسردشدن هوا آغاز می گردد. درقسمت برداشت نیشکر نباید فراموش کرد که معمولاً ابتدا مزرعه را آتش میزنند تا برگهای نبات بسوزد ، درصورتیکه برگها بصورت درست نسوخت توسط استعما ل مواد کیمیاوی که بنام "گراماکسون"برگهای آنرا خشکانید وبعداً آنر آتش زد. وبه دوام آن به قطع نمودن ساقه ها اقدام میکنیم . درجمع آوری آن ازماشین های میکانیزه شده نیز میتوانیم استفاده نمایم ، ماشین های خاص موجود است که ساقه نیشکر را به نورم معین قطع نموده ومحصول را به موتر های مورد نیاز بارگیری مینمایم . به هر اندازه که انتقال نیشکر بعد از قطع شدن به کارخانه ویا فابریکه تولید قند سریعتر ویا به وقت مناسب صورت گیرد تلفات قند کمتر است. بناءً توجه شود که بعد از قطع نیشکر به فرصت مناسب بدون گذشت زمان به فابریکات تولید قند انتقال داده شود .

+ نوشته شده در  90/09/12ساعت 12:34  توسط ايمل " نظري "  | 

کشت چارمغز

مقدمه:

ازمان بسیار قدیم علم زراعت یکی از اساس ترین علوم وازمحمترین بخش دردنیا میباشد. وحالا نیز یکی ازرشته های مهم بشمار میاید.درکشورما نیززراعت ازاهمیت خاص بر خورداربوده میباشد. تقریباٌ % 80  مردم ما بشغل زراعت مصروف بوده وامرار معاش مینما یند. وهم چنین %75_85 عایدات کشور مارا محصولات زراعتی تشکبل میدهد. علم باغداری نیز ازجمله شقوق مهم وارزنده علم زراعت بشمار میرود واز سابق مردم ما درعرصه باغداری علاقه فوق العاده داشته ودارند وحاصلات فراوان را ازمحصولات باغداری بدست می آ ورند.چار مغز نیز از جمله درختان مهم بوده که مردم بطریقه های مختلف ازمحصولات آن استفاده میکنند وسالانه مقدارزیادی ازمحصولات چارمغز در افغانستان بدست میآید که درین اواخر یک مقدار کم آن بشکل تازه وخشک شده به کشورهای آسیائ صادر میگردد.  ودرعرصه با غداری درین اواخر پیشرفت چشمگیرصورت گرفته که این پیش رفت دربلند بردن محصولات باغداری وبلند بردن محصولات چارمغز نیزتاثیر مثبت نموده است.موضوع راکه بنده تهیه نموده ام بااستفاده ازمنابع وماخذ معتبر وقابل اعتماد جمع آوری شده تاعلاقه مندان به این ررشته مهم وپر ارزش بامطا لعه موضوع انتخاب شده بتوانند معلومات وآگاهی بیشتر درین بخش بدست آورند.

تاریخچه چارمغز:

چارمغز بنام علمی Regia - Juglans از فامل Juglandaceae بنام انگلسی Walnut یاد میگردد.یگی ازمشهورترین درختان مغذ دار است.  به عقیده گیاه شناسان درخت چارمغز از ایران و شمال چین وسایر نقاط د نیا برده شده است.وطن اصلی درخت چار مغز را علما نظریه های مختلف داده اند،ّّّّّ برخی از علما به این عقیده اند که وطن اصلی این درخت کوهای بالکان میباشد وعده دیگر از کشور های  آسیایی مین جمله افغانستان میباشد.درخت چار مغز ازنگاه تولید چوب ومیوه خود ارزش فراوان اقتصادی داشته واز معروف ترین مناطق کشت چار مغز در افغانستان در ولایت وارزگان است. میوه آن سرشار از ویتامین AوB است. وبصورت خشک وتازه از میوه آن استفاده میشود.وهم چنان چار مغز از دوران قبل از تاریخ وجود داشته است. در قرن وسطی اعتقاد براین بوده که چار مغز سردرد را معالجه میکند حتی شواهدی وجود دارد که یک باغ چار مغز بسیار زیبا در باغ های بابل وجود داشته است.وعده د یگر ازمحقیقین براین عقیده اندکه درخت چا ر مغزدرجنوب شرق اروپا وجنوب غرب آ سیا یا هما لیا یا جنوب غرب چین است . وهمچنان عده ای براین عقیده اند که درخت چارمغزازچین به سایر نقاط دنیا برده شده است . چار مغز درخت قوی است که میتواند تا 53درجه عرض جغرافیه ای نیز رشد و نمو کند حتی در سواحل اسکاندنیاوی هم رشد و نمودرخت چارمغز را دیده اند .در کشور ما افغانستان نیز مردم اززمان های بسیار قدیم به درخت چارمغز آشنای داشتند ولی آن قدر اهمیت به این میوه قایل نب  نبودند تا این که بعداز مدت زمان مردم به اهمیت وارزش غذایئ این درخت  پی بردند ودرخت چارمغز فعلآ در کشور ما یکی از درختان مهم میوه به شمار میرود که از اهمیت زیاد دربین مردم برخوردار می باشد. 

ترکیبات چارمغز:

جدول ذیل مقدارترکیبات مختلف غذایی موجود درصدگرام چارمغزخام وخشک رانشان میدهد.

آب

5.3 گرام

پروتین

8.14 گرام

موادچربی

65 گرام

موادنشایسته

13 گرام

کلسیم

100 گرام

فاسفورس

380 گرام

سودیم

2 ملی گرام

پوتاشیم

50 ملی گرام

ویتامین A

30 واحد

ویتامین B1

35.0 ملی گرام

ویتامین B2

12.0 ملی گرام

ویتامین B3

1 ملی گرام

ویتامین C

2 ملی گرام

آهن

3 ملی گرام

ارزش غذایی چارمغز:

چارمغزدارارزش غذای بلند می باشد.مغزجارمغزدارای 76%روغن 22%پروتین ویک مقدارکاربوهایدریت ها وهم چنان یک تعادویتامین ها A-B-E درمیوه های خام ویتامین C وجود دارد که ارزش آنرابالامیبرد، که مغزجارمغزهم تازه وهم خشک خورده میشود برعلاوه این درشیرنی وکلچه به کاربرده میشود.ازمیوه چارمغزروغن های دل چسپ تولید شده که دربعضی خوراک ها ازآن استفاده میشود. چارمغزتازه 50%وچارمغزخشک 65%وزن خودرا روغن دارد.چارمغزمیوه ای است که ازنظرداشتن عناصر،حیاتی است وبرای فعالیت ویتامین ها دربدن ضرورت کامل دارد.چارمغزدارای  مس است وباآهن برای ساختن کرویات سرخ خون همکاری میکند .ازچارمغزروغنی مایع میگیرند که بااین روغن بدن بچه های را که استخوان های نرم دارند ویاکم خون هستند مالش میدهند تااستخوان های آنها محکم شود وکم خونی آنهارا برطرف گردد.روغن مایع چارمغزبرای سالاد سبزهای خام بسیارمطبوع است وطعم خاص به سالاد وسبزی های خام میدهد . مغزچارمغزدارای 3.58 گرام فاسفورس 89%کلسیم 1.34% مگنیزیم 3.32% پوتاشیم و21% آهن مقداری مس وهم چنان دارای ویتامین ها A-B1-B2-B6-E میباشد. چارمغزدارای کلسیم توام بافاسفورس بوده که به خوبی جذب بدن گردیده وبرای سوخت وسازوفعالیت عضلات وعصاب، بدن ضروری محسوب میشود.پس تلاش کنید هرروزیک عددچارمغزاز طرف صبح  میل نماید چارمغزبه ماسلامت ونشاط میدهد،موادچربدارچارمغزنقش راکه گوشت وتخم مرغ دارد ،دربدن ماایفاً میکند.حدود50%چارمغزاز موادچرب تشکیل شده است لذاماده بسیارمغزی ودارای انرژی است بدین جهت نباید درخوردن آن افراد نمود،زیرا زیادخوردن آن سبب چاقی میشود .هضم چارمغز به علت داشتن روغن زیاد مشکل است،باید به هنگام خوردن،خوب آنراجوید . چارمغزدارای پروتین است وبه خاطراینکه خوب جذب شود ،بهترین طریقه مصرف آن خوردن چارمغزباپنیربه عنوان صحبانه بانان است چارمغزدرای چربی است خوردنی چارمغزقبل غذامفیداست وپس ازغذا دیرهضم است چون چارمغزموادی چربی زیاد دارد ودارای آلبومین نیزمیباشد خوردن آنها باماهی وسبزی جات ونعنـــــا خوب نیست. چارمغزمنبع غذای قوی برای انسانها است ازآن درتهیه انواع کیک ونان استفاده میشود . چارمغزانواع ویتامین ومواد معدنی، کلسیم وفاسفورس ،منگنزیم وپوتاشیم است . ازچارمغزروغنی بسیارعالی گرفته میشود که درغذاپزی به کارمیرود وتفاله آن غذای بسیارخوبی برای حیوانات است .نوت:آلبومین ماده است اندک نمکین ودرنباتات وحیوانات وجود داردوبخش عظم سفیدی تخم مرغ راتشکیل میدهد . 

اهمیت اقتصادی چارمغز

چارمغز خشک از نظر اقتصادی در درجه اول اهمیت قرار دارد .صادرات چارمغزخشک نه تهنابه پاکستان بلکه در تمام جهان امکان دارد. بخاطریکه چارمغزخشک نسبت به چارمغز تازه وسایر میوه هابازارفروش زیاد دارد واین میوه خشک در اقتصاد مالی یک کشورنقش عمده را بازی میکند درین مورود یگانه مشکل عمد ه خشک  کردن چارمغز به شکل درست آن میباشد.فعلا درکشور ما چارمغزکاغزی اهمیت بیشتر دارد تولید می شود وفروش خوب دارد، دارای رنگ سفید وخوشمزه بوده پوست نازک که بعض این چارمغز ها به فشار کف دست میشکند پوست اش ارمغز به اسانی جدا می شود . وصاد رات آن به کشورهای آسیای میانه نیزامکان پذیر است. تا حال چند نوع چارمغزدرکشورما شنا خته شده است ازجمله مشهور ترین آن قرار زیل است . کاغزی ، کورک ، وعا قلی می باشد . که درمنا طق کو هستانی  نورستان ، کنر ، ولایت نگرهارو لسوالی خوکیانی ولایت بغلان و لسوا لی خوست وفرهنگ وسایر ولایت های مختلف افغان نستان که درتربیه چارمغزکدام مشکل اقلمی ومحیطی وجود ندارد.ازپوست درخت چارمغز درنساجی بخاطررنگ نصواری تکه هااستفاده می شود برگ هایشان خواص تعقم کننده دارد.مکروب که بابرگ چارمغزدرتما س شود درمد ت 12-13 ثانیه ازبین میبرود. چوب چارمغز بخاطر سخت بودنش ارزش  ز یاد دارد.زیبااست، امکان ترکیدنش بسیار کم است، به آسانی برمه، اره، ورنده میشود. ازپوست چارمغز دربعضی محلات زنها ودخترها برای زیبای ورنگ لب ها وهم چنان بخاطر سفید کردن دندان ازآن استفاده میکنند. از درخت چار مغز مبلهای شیک وگران قیمت میسازند که اهمیت اقتصادی زیاد دارد.

خصوصیات بوتانیکی چارمغز

چارمغز به  نام علمی  Juglams-regia  از فامیل Jugandaceae میباشد.درخت چارمغز درقطار میوه جات برگ ریز به شمار رفته ارتفاع آن( 20-30) متر تنه درخت و شاخه های آن بزرگ و محکم میباشد پوست درخت های جوان اش روشن ، رنگ خاکستری و بعد از یک مدت متحرک برگ های اش بزرگ ومرکب( 5-9) برگ باهم یکجا میباشند. شکل برگ بیضوی ورنگ آن سیاه مایل به سبز و بوی دلچسپ دارد بعضی برگ های خاص هم دارد.چارمغز به گرده بیگانه القاح شده که جنس های جداگانه دارد اعضای جنس های مذکرو مونث آن جدا واقع است.گل های مذکر آن ماننده گوشواره آویزان تشکل شده در شاخچه های سال گذشته پایین و بالا میآید. قسمت وسطی میوه محکم و چوبکی بوده و شکل کروی یا بیضوی را دارد قسمت خارجی میوه نرم و پر از مویک ها ویا بدون مویک بوده و رنگ سبز دارد . قسمت وسطی میوه چوبکی و قطر آن به اندازه های مختلف میباشد. مغز یا تخم، (2-4) قسمت پرده به رنگ روشن نصواری دارد. پلی تخم آن دو دانه بوده. درخت چار مغز نمو سریع دارد. در جوانی اندازه نمو آن بسیار قوی است، نهال یکساله  50 سانتی متر درخت شش ساله 3.5 متر ارتفاع دارد. پندک های آن به قسمت های نمویی حاصل دهنده تقسیم میشود.پندک های نمویی شاخچه های برگ را تشکیل میدهد این قسم پندک ها در پهلو و نوک شاخچه ها موجود میباشد. پندک های بغلی در بیخ تمام برگ ها موجود میباشد. پندک های حاصل د هنده یاگل دهنده سه نوع دارد که یک نوع آن گل های مونث تشکل میدهد و قسمت سوم پندک های تابستانی میگویند.پندک های تابستانی در مدت 3-2 هفته قوی و سخت گردیده و اندازه آن افزایش میآبد. در آغاز ماه سرطان در آن شاخچه های تابستانی تشیکل میگردد. شاخچه های درخت چارمغز نیز به دو بخش تقسیم میگردد که بنام های شاخچه هایی نموی و شاخچه های حاصل ده یاد میشوند. شاخچه های نمویی دارای یک دوران نمو بوده و نمو عادی آن در نیمه دوم ماه جوزا تکمل میگردد.درخت چارمغز در ماه حمل گل میکند و این وقتی است که شاخچه گل های آن به نموی خویش آغاز مینماید. مرحله باز شدن پندک آن 5- 4 هفته تا 12- 10 هفته ادامه میآبد که مربوط به اقلیم میباشد. مقاومت درخت چارمغز در برابر سردی تا حد زیاد به تکمیل بودن آن   مربوط است.در صورت که درخت آماده گی کامل برای زمستان داشته یعنی شاخچه های آن نموه خود را به پایان رسانیده و سخت شده باشد این گونه درختان در برابر سردی مقاومت بسیار زیاد میداشته باشند.

ورایتی های مختلف چارمغز:

1 -  ورایتی  julans rejia    این نو ع ورایتی در مناطق معتدله                            نیمه استوای منجمله افغانستان موجود میباشد  .

2- ورایتی J.cinerea این نوع ورایتی در امریکای شمالی موجود            است .

3- ورایتی J.nijra  این نوع ورایتی از امریکای شمالی به اروپا وآسیا آورده شده است .

4- ورایتی Juglans nigroa  این نوع ورایتی شرق امریکای شمالی یافت میشود .

5- ورایتی Juglans regaia  این نوع ورایتی بومی بالکان درجنوب شرق اروپا وجنوب غرب آسیا یا جنوب غرب چین است .

6-  ورایتی Juglon.s Ailanthifolia  این نوع ورایتی جاپانی است .

7- ورایتی J. mandshurica

مناطق کشت چارمغز درافغانستان :

چارمغز درهمه مناطق افغانستان کشت میشود در بعضی مناطق فقط ارزش زینتی دارد . باغ های تولیدی وتجارتی چارمغز اکثرآ در مناطق سرد سیر کشور ، مناطق بلند کوهستانی موجود بوده چارمغز مناطق کوهستانی به شکل طبیعی تکثیر وبه میان می آید .معلوم است که چارمغز از قطار میوه های مناطق نیمه استوا ئی به شمار می آید ،سردی اقلیم در کشت آن کدام مشکل به وجود نمی آورد ،باغ های چار مغز افغانستان درمناطق کوهستانی نورستان ، کنر ، ولایت ننگرهار (ولسوالی خوگیانی ) درکابل ،پروان ، کاپیسا ، میدانشهر، لوگر، اروزکان، هرات میباشد. درمناطق شمال کشور یکتعداد ولا یات است که برای تربیه چارمغز کدام مشکل اقلیمی ومحیطی خاص وجود ندارد.برای باغهای چارمغز نشیب جنوبی خوب نیست ،ز  یر ا در هم چوساحه       درخت زود تر گل میکند که در اثر هوای سرد بهار متضرر میشوند .قبل از غرس نهال در باغ باید زمین به صورت درست نرم و هموار گردداما قبل از ساختن خاک باید به خاک کود عضوی وکیمیاوی داده شود.در خاک های حاصل خیز نقش غرس نهال 12x12 امادرخاک های ضعیف نقشه غرس 10x8 مترویا8x8 مترنشان دهی شده است . در هر 5- 4 قطار انواع  (pollinizer) یا گرده دهنده غرس گردد تا عملیه گرد افشانی و القاح به صورت درست تامین گردد .مناسب ترین وقت برای احداث باغهای چارمغز خزان میباشد . در هنگام غرس نهال درهر چقوری حتمآ کود سوخته حیوانی انداخته شود تا نموئ سریع آن تامین گردد . به یاد داشته باشید که حصه پیوند شده ، باید زیرخاک نگردد .چون نهال چارمغز به فاصله دور از هم غرس میگردد لزا باید درمیان آنها نهال های مانند آلوچه ،آلو، شفتالو نیز غرس گردد  تا به این ترتیب ازساحه باغ استفاده اعظمی به عمل آید .اگر منابع آبی باغ محدود باشد ، در آن صورت زمین را باید شدیار گذاشته و نباتات چند ساله غرس  نگردد ، ولی اگر مشکلات آب موجود نبوده کشت نبات پلی دار مفید تمام میشود زیرا که نبات مذکورخاک را ازنگاه نایتروجن غنی  میسازد .(2)

شرایط محیطی:

آب هوا : چارمغز نسبت به سایر میوه ها دارای مغز بیشتر است مناطق که دارای زمستان یک نواخت بدون تغیر شدید درجه حرارت با حد اقل درجه حرارت از 30- تا 35- درجه سانتی گراد سردی را تحمل نموده میتواند . گل های نر وپندک های انکشافی ونموئ درسردی 28- درجه سانتی گراد تا اندازه ای خساره مند میگردد ، وبعدآ هوا کم کم گرم شود بهترین جای غرس درخت چارمغز به حساب میرود . درمناطقی که هوا متناوب گرم وسرد میشود جای مناسب برای غرس چار مغز نمیباشد . چون این تغیرات درجه حرارت مقاومت درخت را درمقابل سردی وگرمی کم می کند. وهمچنین چارمغز هرچئد دراکثرنقاط به عمل می آید لیکن درارتفاعات بالاتر 2500 مترازسطح دریا بهتررشدونمومیکند وکمترمبتلا به آفات می شودسرمای زیاد درفصل زمستان به شاخه های درخت مسن صدمه میرساند لیکن تنه درخت دربرابر سرما مقاوم است .برای اینکه ازچارمغزحاصل زیاد بدست آوریم ضرورت است تا آنرا دروقت مناسب آبیاری نموده میوه چارمغز ابیاری شده درمقایسه باچارمغز للمی بزرگتر وخوش مزه تر میباشد.چون اندازه بارندگی سالا نه افغانستان بسیار کم است بنا    ً چارمغز بدون ابیاری نتیجه خوب نمیدهد .درمنا طق که باران کم میبارد اگردرخت چارمغزدرمدت دوره نموِیی آن 5یا 4  باروهربار برای هر هکتارهزارمتر مکعب آبداده شود حاصل زیاد بدست میآید.وهمچنان باید از2-3باردرزمستان هم باید آبیاری شود که نورم اینگونه آبیاری باید بلند باشد.

خاک مورد نظر:

چارمغز درخاک های سبک ومتو سط رشد بهتر دارد . خاک باید عمیق قابل نفوز آب وهوا (منفذ دارباشد ) خاک های کلی ، سند وسلت، سند برای این درخت مناسب است درجاهایکه سطح آب زیر زمین بالا است نباید درخت چار مغز غرس گر دد . چون که در مقا بل مو جودیت آب زیاد درخاک چارمغز حسا سیت دارد . درخت چارمغز ما نند همه درختان دیگر درخاک های عمیق وقوی حاصل دهی   بهترداردولی درزمین های سنگلاخ ودرکناردریاهاونهرهانیزبخوبی به وجود میآیدرطوبت زیادوخشکی زیاد برای ریشه ورشدونموآن مضراست.چون ریشهای عمیق وگسترده داردازمقدارخاک زیادمواد غذایی میگیرد روی این اصل به کود کمترازسایردرختان نیازمند است.برای تقویت درختان مسن میتوان خاک اطراف آنهارابرداشت ومقدار کود حیوانی درزیردرخت ریخته درکودآب علاوه میکنیم تابه تدریج کود به ریشهای درخت رسیده وتقویت شود.برای چارمغز یک زمین سالم وریگی باشد مفیداست درخت چارمغزروی تپهای کاملا هواداروروشن به بهترین وجه نمومیکند.بعضی چارمغز های زود رس درسه وچهارسالگی میوه میدهد وبرخی دیگری دیررس هستند بهمین خا طرچارمغزها ی زودرس  بیشتر موردا ستفا ده کشت قرارمیگیرند.

وقت ومقدار استعما ل کود:

درخت چارمغز برای تشکیل مغزبه مقدار زیاد ی نایتروجن ضرورت داردکه نایتروجن به شکل امونیم نایتریت، تآ ثیرخوب داشته مزه مغزوکیفیت آنرا بلند میبرد. اما اگرامونیم نایتریت نباشدبایدازکود یوریا استعمال گردد.کود p ، A ، D  ( دای امونیم فاسفیت ) به استثنا ی سال اول ودوم دروقت شاندن  نهال ها باید درما ه حمل استفاده گردد چون مغز چار مغزیکمقدار زیاد شحم وپروتین تولید میکند به مقدار زیادنایتروجن ضرور   ت دارد وجهت بلندبردن کیفیت میوه امونیم نایتریت وکودپتا شیم دارضرورت میباشد.استعمال زیاد یوریا به تنهایی شایدکیفیت چارمغزرا متآ ثرسازد.یوریا وامونیم نایتریت که دارای فیصدی های مختلف نا یتروجن میباشد دربلند بردن حاصلا ت چارمغز رول مهم دارد.درباغهایی چارمغز مقدار کود برای درخت حاصلده   12- 10 کیلوگرام سوپر فاسفیت و 3-2 کیلوگرام کود پتاشیم دار سفارش شده است .درباغهای جوان قبل ازحا صل گیری کا مل درهرمترمربع 12-10 گرام نایتروجن 5- 4 گرام فاسفورس و4- 3 گرام پتاشیم استعمال میشود.کودنایتروجن داربعدازماه جوزا برای تمام میوه ضرورت نیست . چون که کودهای نایتروجن دارنموی نبات راسرعت میبخشد.استعمال کودنایتروجن داربعدازماه جوزا باعث نموی بیشترشاخچه هاگردیده که بارسیدن فصل سردی شاخچه های جوان ازاثرسردی آسیب دیده وازبین میرود .چون شاخچه های جوان درتمام میوه های خسته سنگی برای سال ۀآینده تولید گل ومیوه مینماید.دراثربیوقت کود نایتروجندار بعدازماه جوزا حاصلات یکساله را خساره مند می سازد.(2)

تکثیرچارمغز

چارمغزرا میتوان عموماًًًًًً بدوطریق تکثیرنمود به طریقه زوجی (تخم) وغیر زوجی(پیوند) تکثیرنمود. بعضی از محققین برین عقیده اند که درمناطق خشک وسنگلاخ تکثیربوسیله (تخم)بهترین طریقه میباشد.

تکثیر به طریقه زوجی :

دروقت کشت تخم یک یا دوروز قبل ازآن زمین را به عمق 6-8 سانتی متر نرم ساخته وبعد هموارساخته میشود تاازیک طرف زمین نرم وهموار واز طرف دیگر رطوبت آن حفظ گردد. گیاه هرزه را باید ازبین برد بعد ساحه تحت کشت را به کرت ها تقسیم کنید که اندازه هریک آن 50-30 مترباشد .درمیان کرت ها به اندازه 2،5 مترراه های دارای سوراخ ها گذاشته میشود وتخمها درجویچه ها وپلوانها به ترتیب کشت میشود که ازهم 80 سانتیمترفاصله داشته باشد.فاصله بین تخمهادریک قطاراز 15-20 سانتیمترنشان داده شده است.اندازه عمق تخم از8-10سانتیمترمناسب پنداشته میشود.اندازه تخم دریک هکتار800-1200کیلوگرام وانمود شده است که40000-50000هزارنهال ازآن بدست میاید.

تکثیربه طریقه غیرزوجی:

تکثیربه طریقه غیرزوجی توسط پیوند صورت میگیردکه چند نوع پیوند مروج است.

1- پندک پیوند درختان 1-2ساله را غرس مینمایند ودرهمان سال پندک پیوند میشود.

2-  اسکنه پیوند که در درختان نسبتآ مسن سال صورت میگرد وتنه درخت راقطع کرده ودرسطح قسمت قطع شده پیوند میکنند.

3-  تنه پیوند درختان ا ز8-10سانتی متر بلند تر ازسطح زمین گذاشته میشود.

در تکثیر غیر زوجی نکات ذیل را درنظر گیرید:

1- پندک باید ازدرخت گرفته شود که حاصل آن زیاد ودارای کیفیت خوب باشد.

2-  قبل ازعملیه پیوند ریشه درخت را  خوب آبیاری میکنند تاشیره جریان یافته وعملیه جدا سازی پوست ازتنه به آسانی صورت میگرد.

3-   برای بستن پیوند دروردک ازتار ودرسایر مناطق ازپلاستک 8-10سانتی متر کار گرفته میشود .

4-  پندک پیوند نهال های چارمغز درخزان ماه سنبله ،وبهار ماه جوزا عملی مشود.

5-  برای پیوند شاخچه هایی انتخاب میشود که یکساله بوده اما تاهنگام پیوند در ریک یا بوره اره بتر تیب نگهداشته میشود کهدرجه حرارت آن پاین ولی مثبت باشد.

6-  هرگاه نهال پیوند شده به ارتفاع 150سانتی متر برسد، نوک آنرا قطع میکنند که در نتیجه چوب آن سخت گردد.

7-  ارتفاع تنه نهال پیوندی باید 80 وقطر آن 2،1سانتی متر وطول ریشه آن 35سانتی متر باشد.

شاخه بری

درخت چرمغزمتحمل هرنوع شاخه بری رانداردفقط از4-6سالگی انتهای بالائی آنرا ازارتفاع2-2.5m قطع مینمایندواین عمل باعث رشد شاخه های فرعی آن میشود. چون درخت چارمغزبه گرده خود القاح میشود بناً براین درختی که ازکشت تخم بدست میآید تقریباً دارای خواص پایه مادری است لکین درمدت زمان طولانی به علت تغیرات جنیتیکی برخی نهال های که ازتخم بدست میآید شباهت به پایه مادری ندارد بنابراین ازپیوند استفاده میشود.

درخت چارمغزپیربایدقرارذیل شاخه بری شود:

v- وقتیکه درخت چارمغزپیرمیشود یک تعدادزیادشاخه های آن بطرف زمین پائین میآید که اگرچارمغزدرباغ کشت شده باشد این چنین شاخه ها راتوسط وسایل شاخه بری(اره،قیچی)باید هرسال کوتاه گردد.

v- شاخچه های کوتاه که درمرکزوحصه بالای درخت تولید میشوند بایدهرسال تعداد شان کم شود زیرا اگرکم نشوند درنتیجه مانع رسیدن نورآفتاب شده که درآنصورت درین حصص درخت میوه تولید نخواهد شد.

v - وقتیکه درخت چارمغزپیرمیشودشاخچه جدیدایکه میوه تولید میکند خیلی کم تشکیل میگردد.پس باید هرسال یک تعداد زیاد شاخچه های خورد کوتاه شود تاکه تولید شدن شاخچه جدیددرطول عمر درخت یکسان دوام پیداکند.

نوت: تشریح فوق الذکردرباره شاخه بری بصورت عموم بوده ولی شاخه بری خصوصی هرورایتی میوه مربوطه چندین عوامل خواهد بود.مثلاً عمردرخت،ورایتی، جنسیت خاک،موجودیت آب کافی،خواهش خوددهقان وغیره.

امراض وآفات چارمغز

1.Laspeiresia pomonela:

کرم چارمغز(کارپوکایس)پروانه ای است که لاروای آن به اغلب میوه های سیبی بطورعام وبه چارمغزبطورخاص حمله میکند وتقریباً تا%30حاصل رانابود مسازد.پروانه این حشره دراواخرماه ثورواواخرماه جوزاظاهرمیشود.ابتدا ازمحل گل وارد میوه های درحال رشد شده وباعث ریزش آنها میشود.لاروای نسل دوم درحدود ماه اسد علیرغم خشبی شدن پوست چارمغزازناحیه دم میوه واردمیشود وباتغذیه ازچارمغزدرچارمغزتکامل میآبد ومغزچارمغزراازبین میبرد.

2.Paramyelois transitella: کرم میوه:

برخلاف کرم چارمغز که فقط یک لاروا درداخل میوه های آلوده وجوددارد. درصورت حمله این مرض چندین لاروادرداخل یک میوه مشاهده میشود. لاروای نسل اول ودوم درفصل بهاروتابستان به میوه های خسارت دیده حمله میکند. ولی لاروای نسل سوم ازطریق پوست سبزترک خورده خساره زیادی به میوه ها واردمیکند.(16)

مبارزه با آفات چارمغز:

درخت چارمغزبه علت درخواستهای مکررهموطنان درزمینه آفات وامراض چارمغزدرچند جلسه برای استفاده علاقه مندان درروی صفحه گنجانده میشود.کنترول آفات وامراض چارمغزبه علت بزرگ بودن این درخت مشکل است زیرادواپاشی تمام درخت به سختی انجام میشود. گشت درختان پیوندی،استفاده ازپایه های قد کوتاه تربیه وشاخه بری وانتخات ورایتی های که بطورجانبی حاصل میدهند موجب کاهش اندازه درخت شده وبطور مخصوصی دواپاشی وجمع آوری میوه راآسانترمیکند.تدابیربهداشتی تاثیرزیادی درکنترول آفات وامراض دارد ولی همچنین این تدابیر فراموش میشود.تدابیر بهداشتی شامل کشت درختان سالم،جلوگیری ازانتقال آفات وامراض از طریق دواپاشی،شاخه بری وسایروسایل کشت،شاخه بری برگها وشاخه های مریض وسوزواندن آنها است. نهالهاقبل ازکشت بایددرنهالستان ازنظر آفات وامراض بررسی شود.

مبارزه:

Ø  مبارزه باگرم چارمغزکه زمینه را برای فعالیت این آفات فراهم میکند.

Ø  مبارزه با بلایت چارمغز.

Ø  جمع آوری سریع میوه ها پس ازکفیدن پوست سبز.

Ø  محافظت میوه ها توسط ادویه پاشی.

جمع آوری حاصل چارمغز

میوه چارمغزراوقتی جمع میکنند که کاملاً پخته شده باشد. اگرقبل ازپخته شدن جمع گردداندازه مغزکم میشود وخوب نگهداری نمیشود.هرگاه میوه پخته شود پوست سبز آن پاره شده میوه به زمین میافتد. میوه چارمغز از2-3 بارتوسط دست جمع میشود وشاخ آنراتکان میدهند. میوه های که درشاخ های بلند محکم باشد تسط یک چوب دراز که بنام خاده یادمیشود بالای درخت چارمغزبه فشارمیکوبیم تامیوه های باقیمانده به زمین بیفتد.دربعضی کشورها جمع آوری چارمغزبصورت میکانیزه انجام میابد.بخاطراینکه میوه جمع آوری شده کیفیت عالی ورنگ سفیدرا به خود داشته باشد بلافاصله پوست مینمایم،پس میشویم ودرآفتاب گذاشته خشک میکنم. بخاطرشستشو آب پاک که تیزاب گوگردبا آن مخلوط باشد استفاده میکنند اندازه تیزاب گوگرد 24لیتر آب در0.6kgتعین شده به مقصد آسانی کار ازآب غلیظ نمکی استفاده میشود.این میوه ها توسط آفتاب خشک میشود ودراطاق های سرد وخشک که درجه حرارت آن 10درجه سانتی گرید باشد،تا3سال از خراب شدن جلوگیری میشود. مگر دریخچال ها این مدت 4سال دوام پیدا میکند.

خواص طبی چارمغز

1-       چارمغزخون سازوتصفیه کننده خون است.

2-       چارمغزدرمان کننده بیماریهای ریوی است.

3-       چارمغزمسکن دل پیچه است.

4-       اگرازچارمغز،مربا درست کندبرای اشخاص لاغروتقویت وتحریک نیروی جنسی مفیداست.

5-       مرباچارمغزدوای نرم کننده معده وروده بوده واپندکس راتقویت میکند.

6-       خوردن چارمغزازتشکیل سنگ گرده سنگ صفرا جلوگیری میکند.

7-       پوست درخت چارمغز وپوست سبزچارمغزقبض کننده است.

8-       خوردن چارمغزبرای تقویت جنسی مفیداست.

9-       چارمغزرابا انجیروکیله بخورید مقوی اعصاب ومغز است.

10-  اگرپوست تازه چامغزرابه دندان ولثه بمالید دندان راتقویت میکند.

11-  دم کردن برگ درخت چارمغزبرای درمان ورم مفاصل مفید است.

12-  50gr برگ چارمغزرادریک لیتر آب ریخته ومدت چند دقیقه بجوشانید،برای شست وشوی زخم ها والتیام آنها بسیار مفید است.

13-  دم کردن برگ درخت چارمغزبرای درمان ترشحات زنانه وبیماری سل مفید است.

14-  جوشاندن برگ درخت چارمغز درمان کننده سردرد،سرمازدگی وبیماریهای پوستی است.

15-  شیره قسمت سبزمیوه را اگرچند بارروی سول بمالید آنرا ازبین میبرد.

16-  قسمت سبزوتازه میوه چارمغزرا اگربا آب بجوشانید وموهای خودرا با آن رنگ کنید رنگ قهوه ای به موی میدهد.

17-  برگ تازه درخت چارمغزحشرات مضررامانند ککنک وکفشک ازبین میبرد.

18-  اگرزن حامله روزی یک عدد چارمغزبخوردپس اززایمان پوست شکمش زیبائی خودراحفظ خواهد کرد.

19-  چون چارمغز دارای مس میباشد بنابر این به جذب آهن در بدن کمک میکند.

+ نوشته شده در  90/09/12ساعت 12:22  توسط ايمل " نظري "  | 

جواری

مقدمه

بعد از گندم و برنج جواري (Zea mays.L) که maize هم گفته ميشود. سومين غلة مهم جهان ميباشد. در درجه اول جواري براي توليد دانه و در درجه دوم به منظور توليد علوفه و مادة خام توليدات صنعتي کشت ميشود. دانة جواري هم براي انسان و هم براي حيوان به مصرف ميرسد. قسمتهاي رويش گياه وقتي سبز هستند قطع يا خشک شوند براي مصرف حيوان مورد استفاده واقع ميشوند. احتمالاً در مرکز يا جنوب غرب مکزيک در حدود 5000 سال قبل اهلي شدن انتخاب جواري شروع شده است. جواري در مناطق گرمسير، نيمه گرمسير و حاره که باران يا آب به مقدار کافي وجود دارد کشت ميشود و نبات بومي امريکا است. جواري بصورت مستقيم و غيرمستقيم به مصرف انسانها ميرسد و همچنان خوراک عمده براي حيوانات و طيور به حساب ميايد.در افغانستان جواري نظر به ساحة کشت بعد از گندم جاي خود را دارد و در اکثر نقاط کشور حاصل خوب ميدهد و روغن که از دانه آن بدست ميايد از نگاه کيفيت مورد توجه همگان قرار گرفته. ترکيب کيمياوي دانة جواري بر اساس وزن خشک شامل حدود 77 فيصد نشايسته، 2 فيصد قند، 9 فيصد پروتين، 5 فيصد چربي، 5 فيصد مرکبات 5 کاربنه و 2 فيصد خاکستر ميباشد. جواري يک منبع غذائي قابل متراکم شدن است و به راحتي قابل انتقال است.آثار باستان شناسي نشان ميدهد که پارة از جوامع نخستين بشري در دنياي جديد در مکزيک تشکيل شده اند که غله عمده ترين ناحية جواري بوده است.نبات جواري در اکثر کشور هاي جهان عمدتاً به حيث علوفة حيوانات بکار برده ميشود و در افغانستان بر علاوه اينکه به حيث علوفه حيوانات از آن استفاده ميشود در تغذية انسانها هم رول مهم  دارد. جواري نبات است که مقدار حاصلات دانه و علوفة آن از اثر تطبيق اگروتخنيک مناسب زياد ميگردد و در حدود 2.0 – 3.5 تن دانه و 10-12 تن علوفه في جريب تشکيل ميدهد. جواري نبات حرارت پسند است و تخم آن در موجوديت 10-12 درجه سانتي گراد جوانه زدن را آغاز ميکند.

تاريخچه مختصر جواري

منشاي اوليه جواري امريکاي مرکزي است. جواري اصلي ترين غلة زراعتي جهت تامين مواد غذائي در امريکاي شمالي، مرکزي و جنوبي قبل از کشف قارة جديد بوده است بخصوص باستان شناسان در کشور مرکزيت مشخص نموده است که جواري در حدود 4500 سال قبل از ميلاد در آنجا کشت گرديده. جواري نه تنها به عنوان غذاي اصلي مردم محسوب ميگرديد بلکه نقش و اهميت بسيار مهم در زنده گي مردم، اداب و مراسم مذهبي و تاريخي مردم در امريکاي جنوبي، مرکزي و شمالي داشته است. پس از کشف قارة امريکا توسط کريستف کولمب در سال 1493 جواري وارد اسپانيا گرديد و از آنجا به ايتاليا، پرتگال و ساير کشور ها گسرش يافت. پرتگالي ها در اوايل قرن 16 ميلادي جواري را وارد اندونيزيا، هندوستان و چين نموده است. پس از ورود جواري به اروپا بخصوص در جنوب و غرب اروپا قرن (14-19) تا مدت ها تصور به اين بود که منشاي اين کشور هاي آسيايي است. به همين دليل آنرا گندم ترکي (Turkish Corn) ميناميدند و عقيده داشتند که جواري از آسياي صغيره يا مصر وارد اروپا شده است. در سال 1737 لينه جواري را (Zea mays)ناميد که کليمه Zea  لغت يوناني است که ريشه آن  (Zoein) به معني زنده گي است (Zeia) به دانه هاي پوشيده بخصوص  Triticcum spelta گياهي ضروري براي زنده گي انسان اطلاق ميگرديد.سالانه بيش از صد ميليون هکتار از اراضي زراعتي دنيا به کشت جواري اختصاص داده ميشود. بعد از گندم بزرگترين سطح کشت را اشغال کرده است. در حاليکه توليد محصول آن بعد از گندم و برنج قرار دارد. اهميت محصول و بالا بودن سطح زير کشت زياد اين نبات به علت قدرت تطابق آن با شرايط گوناگون اقليمي ميباشد، بدين جهت عمده ترين محصولات مناطق معتدل، گرم، نيمه گرم سير و مرطوب بشمار ميرود.اين گياه به علت ارزش غذائي خاص که دارد مورد توجه کشور هاي مکزيک، امريکاي مرکزي و اغلب کشور هاي امريکاي جنوبي قرار گرفته است. طبق شواهد مختلف و متعدد چنين به نظر ميرسد که کشت و کار جواري قرنها قبل بوسيله بوميان سرخ پوست امريکائي رواج ساخته و آنها در اصلاح آن سهم زياد داشته اند. جواري که مورد توجه خاص سفيد پوستان قرار گرفته است جواري دندان اسپي بوده که داراي قدرت تطابق بيشتري با شرايط مختلف آب و هوا ميباشد. 

اهميت اقتصادي جواري

جواري مهم ترين نبات زراعتي دنيا محسوب گرديده و به شيوه هاي مختلف در تهيه مواد غذائي از آن استفاده صورت ميگيرد. ساحة بذر جواري به سطح جهاني 118.6 ميليون هکتار زمين وانمود گرديده است. در دانة جواري 10-12 فيصد پروتين، 4.8 فيصد شحميات موجود است همچنان در دانة جواري ويتامين هاي A,E,C وجود داشته امينواسيد هاي غير تعويضي، نمک هاي منرالي و عناصر کم مصرف را نيز دارا ميباشد.چنين محتوا ارزش اقتصادي جواري را بلند برده و اهميت تخنيکي آنرا بينز بيشتر ميسازد. به سويه جهاني 25 فيصد مواد خوراکي از جواري تهيه ميگردد. از دانة جواري آرد بدست ميايد و از آن غذا هاي متنوع و مزه دار تهيه مينمايند. در بعضي ممالک مانند تانزانيا، نايجريا، اتوپيا، مکسيکو و غيره از آرد جواري نان تهيه نموده و براي خوراکه استعمال ميگردد. با وصف اين همه از دانة جواري روغن نهايت عالي که در اکثر پختني ها از آن کار گرفته ميشود تهيه ميشود همچنان از دانة جواري (Ascorbic acid) نشايسته  (Starch) و گلوکوز را نيز استحصال مينمايند.از دانه، بوته، توقه و برگ جواري براي تغذيه حيوانات کار گرفته ميشود. 1 کيلو گرام دانة خشک جواري در حدود 78 گرام پروتين قابل هضم داشته، بقاياي اين نباتات غذاي با ارزش حيوانات شمرده ميشود.در يک کيلو گرام بقاياي نبات جواري 18 گرام پروتين وجود دارد. جواري تقريباً در تمام ممالک جهان کشت ميگردد و نظر به ساحة بذر و ارزش غذائي در قطار ديگر نباتات دانه دار مقام سوم را حايزميباشد. جواري يک نبات زراعتي پر حاصل و مروج ميباشد. جواري براي تغذيه مواشي، غذاي انساني و مقاصد تخنيکي از اهميت زياد برخوردار است. دانة جواري مملو از مواد غذائي است. جواري تا 12 فيصد و زيادتر از آن نشايسته، 57-58 فيصد مادة خام بدون نايتروجن و 6.5 فيصد روغن و ويتامين هاي متنوع دارد.از نقطه نظر مقدار واحد غذائي در في هکتار، جواري يکي از مقام هاي الو را اشغال ميکند. مواد غذائي برگ و ساقة جواري از هم فرق داشته و قابليت هضم متفاوت دارند.

 

 

 

 

نام خوراکه

در صد کيلو گرام

 خوراکه

ترکيب کيمياوي به فيصد

 

 

 

 

آب

پروتين قابل هضم

واحد خوراکي

پروتين

نشايسته

روغن

مواد شيره ئي بي نايتروجن

سلولوز

خاکستري

دانه

7.1

134.0

10.5

9.7

4.3

68.6

2.1

1.5

13.0

خوراکه سبز

1.1

20.2

2.4

1.9

0.7

11.3

6.1

1.7

77.8

سايلج ساقه

0.8

23.0

2.6

1.7

1.0

12.3

7.7

2.8

73.6

کاه (پخال)

1.5

37.0

4.9

3.8

1.4

39.2

24.9

7.1

25.5

ارزش غذائي و ترکيب کيمياوي جواري بر خوراکه مواشي

هرگاه جواري يکجا با نباتات پلي دار (نخود، لوبيا) سايلج کرده شود مقدار پروتين سايلج زياد شده و کيفيت آن بهتر ميگردد.دانة جواري در صنعت استحصال آرد دلده، نان و در قنادي براي توليد نشايسته، شيريني باب، توليد الکول 96 فيصده و ديگر ساحات صنايع بکار برده ميشود. نطفه دانه جواري تا 40 فيصد روغن داشته و از در استحصال روغن خوش صفت خوراکي استفاده مينمايند.از برگ يا گل مونث جواري بشکل جوشانده شده و کانسروي و همچنان بشکل جواري بريان استفاده ميشود.جواري از جمله نباتات زراعتي قطاري بوده که بين قطار هايش خيشاوه شده ميتواند. جواري براي کشت يک تعداد نباتات زراعتي بهترين پيشينة کشت ميباشد. چون جواري يک نبات زراعتي خيلي قديمي است و بذر آن چند هزار سال قبل از ميلاد در امريکاي جنوبي صورت ميگرفت از اينرو شکل وحشي آن تا هنوز ديده نشده است. ساحة کشت آن در ايالات متحده امريکا 3208 ميليون هکتار بوده (در سالهاي اخير به نسبت بوجود آمدن جواري دو رگه پر حاصل ساحة کشت آن کم شد) و در اتحاد شوروي در سال 1970 سال کشت جواري به منظور توليد دانه به 28 ميليون هکتار و براي سايلج و خوراک سبز به 117 ميليون هکتار رسانده شد. جواري جماهير مالداوي، گرجستان غربي و قفقاز شمالي به حيث اولين غلة دانه جهت تهيه نان محلي از اهميت فراوان برخوردار است. در ايالات متحده امريکا، ارجنتاين و قسمت زيادي از اروپا جواري را عمدتاً براي خوراک مواشي کشت مينمايند.در تاجکستان جواري را از زمانه هاي قديم در زمين هاي آبي دو فصله زرع مينمايند. ساحة کشت جواري در سال 1970 در اين جمهوريت به 31 هزار هکتار بالغ گرديده است که از جمله 2000 هکتار آن به منظور توليد دانه تخصيص داده شده بود. حاصل دانة جواري در جمهوريت تاجکستان طور اوسط خيلي پائين بوده و در سال 1970 مقدار 2360 کيلو گرام في هکتار حاصل دانه بدست آمد. اوسط حاصل در اتحاد شوروي در همين سال 2800 کيلو گرام في هکتار بود. حاصل ساقة سبز جواري طور اوسط 15200 کيلو گرام في هکتار بود که کم بودن حاصل از سبب بکار بردن   اگروتخنيک ضعيف ميباشد. اوسط حاصل برگ و ساقة سبز جواري در زمين هاي آبي اکثراًٌ 50000-60000 کيلو گرام في هکتار و حاصل دانة آن 3000-4000 کيلو گرام است.در مناطق ديگار، وخش و يک تعداد مناطق ديگراز هر هکتار اراضي تا 6000 کيلو گرام دانه و تا 80000 -90000 کيلو گرام برگ و ساقة سايلج باب بدست مياورند.

خصوصيات بوتانيکي

جنس جواري (Zea mays) و مربوط فاميل نباتات (Poa ceae) ميباشد. از جمله نباتات يکساله بوده يعني در سالهاي که بذر ميشود حاصل آن برداشته ميشود. جواري سيستم ريشوي قوي داشته يعني در خاک عميق فروميرود. ريشه اصلي و بغلي درنبات مذکور وجود داشته به اندازة 20-40 سانتي متر در خاک عميق مشاهده شده است. اندازة وسعت ريشه جواري 10-20 سانتي متر ميباشد.جواري در 2-3 هفته اولي بعد از کشت به مواد غذائي و رطوبت کافي ضرورت دارد. جواري تحت شرايط نورمال بعد از بذر نمو نموده بعد از چندي تشکيل برگ مينمايد. در مرحلة تشکيل 6-8 برگ جواري ريشه هاي آنها وظيفه مهم جذب آب و مواد غذائي را سريع تر ميسازد. تعداد ريشه هاي تشکيل شده در اينوقت 20-40 عدد ميباشد. اين ريشه ها الي 1 متر وسعت پيدا ميکنند و وظيفه اصلي خود را که استوار نگهداشتن بته جواري ميباشد بدوش ميگيرد. هر قدر سيستم ريشوي نبات قوي باشد به همان اندازه از چپه شدن نبات در مقابل حوادث خارجي مانند وزيدن باد جلوگيري ميگردد.ساقه جواري شکل مستقيم و استوانه ئي داشته ارتفاع آن از  50 سانتي متر تا 2.5 متر و قطر آن از 2-7 سانتي متر تخمين شده است.ساقه جواري از پرانشيماي نرم و سست مملو بوده و داراي بندهاي متعدد ميباشد که هر بند آن چند بند وسطي داشته و تعداد بند هاي وسطي بين هر دو بند به 8-30 دانه ميرسد. هر بتة جواري، 1-2 توقه گرفته، بتة جواري چنيد توقه ئي نيز مشاهده شده است.برگها جواري طور يکسان تشکيل شده سطح برگ آن وسيع تر و پهن ميباشد. تعداد برگها در يک بته جواري 8-45 عدد ميباشد. جواري را نبات يک خانه ئي گويند به نسبت که آله تذکير و تانيث در يک نبات ولي در قسمتهاي مختلف قرار داشته ميباشد.سيستم ريشة جواري شامل 3-5 ريشه اوليه، ريشه هاي ثانوي که اولين گره زير سطح خاک تشکيل ميشوند و ريشه هاي هوائي ميباشند. ريشه هاي هوائي از گره هاي نزديک سطح خاک تشکيل ميشوند و علاوه بر اينکه در جذب آب و مواد غذائي سهيم هستند باعث مقاومت گياه نيز ميگردند.ريشه ها در گياهان جوان به سرعت توسعه پيدا ميکنند در حاليکه گياهان جوان هنوز به ارتفاع 10 سانتي متر نرسيده اند، ريشه ها ممکن است به عمق 30 سانتي متر نفوذ کرده باشند. قسمت اعظمي ريشه هاي گياهان کامل در عمق 70-75 سانتي متر در خاک قرار دارند ولي بعضي ريشه ها ممکن است تا عمق 200 سانتي متري يا بيشتر ديده شوند. رشد جانبي ريشه ها تا شعاع 100 سانتي متري صورت ميگيرد.ساقه هاي جواري داراي 8-12 گره ميباشند و اکثر ورايتي هاي جواري بر خلاف ساير غلات پنجه توليد نميکنند. البته تعداد کمي پنجه  ممکن است از گره ها تحتاني تشکيل شود. ولي اين پنجه ها به خوشه  نميروند. در گذشته تصور بر اين بود که پنجه ها، حالت پرازيتي براي ساقه اصلي را دارند و بدين ترتيب به آنها (مکنده) ميگفتند. ولي بعداً ملاحظه شد که فعاليت پنجه ميتواند از توليد دانه سهيم باشد. البته در شرايط که رطوبت محدود است توليد زياد پنجه ها  داراي اثرات سؤ ميباشد. در موارد کمي ممکن است مواد غذائي از ساقه اصلي به پنجه ها منتقل شوند. در محل هر گره يک برگ توليد ميشود و هر برگ شامل يک غلاف و گل برگ است. تعداد برگ در جواري از خصوصيات نسبتاً ثابت ورايتي است و از 8-48 عدد متغير است و خيلي کم تحت تاثير عوامل محيطي قرار ميگيرد.بين تعداد برگهاي روي ساقه اصلي و طول دورة رشد گياه جواري يک رابطه مثبت وجود دارد.در ميان غله جات گلهاي جواري حالت خاص دارند. گلهاي فوقاني يک کاکل، حاوي اندام هاي نر و هرگل آن داراي گلچه بوده که هر کدام سه پرچم دارند. هر کاکل ميتواند حدود 10 ميليون دانه گرده توليد نمايد. علاوتاً مقدار دانه گرده از خصوصيات ورايتي است. قسمت تحتاني دم گل کاکل ها در اثر کشيده شدن به ساده گي جدا ميشوند و اين خصوصيات در سهولت اخته کردن براي توليد بذر دو رگه مناسب ميباشد. گلهاي جانبي که در قسمت هاي وسطي ساقه قرار دارند گلهاي ماده ميباشند و خوشه را تشکيل ميدهند. هر خوشه حاوي 8-30 رديف خوشچه زوج است و هر خوشچه حاوي 2 گلچه ميباشد که تنها يکي از آنها بارور است. خوشه جواري به وسيله پوست که از تغير شکل غلاف برگ ها بوجود آمده پوشيده شده است. دانه هاي جواري به محور خوشه به سختي چسپيده اند و پوست چنان آنرا پوشانيده است که جواري نميتواند بدون کمک انسان دانه خود را در طبيعت پراگنده سازد. تعداد دانه در هر خوشه معمولاً بين 300-1000 عدد است. (12)

خواص ايکالوژي جواري

جواري داراي تنوع رويشي بسيار گسترده است به نحوه که در شرايط مختلف آب و هوا رشد ميکند.

1. خاک : جواري به دليل داشتن ريشه هاي عميق و نيز قدرت خوب که در جذب مواد غذائي دارد نسبت به حاصل خيزي خاک چندان توقع ندارد. جواري را ميتوان در اراضي مختلف از نظر حاصل خيزي، بافت خاک و PH کشت نمود. جواري نسبت به شوري خاک حساس بوده و بايد از کاشت آن در اينوع اراضي جلوگيري گردد. بهترين اراضي براي جواري خاکها عميق با بافت متوسط، زهکشي خوب و قدرت نگهداري زياد آب ميباشد. جواري در شرايط مساوي از نظر حاصل خيزي وتامين رطوبت، اراضي متوسط يا سبک ترجيح ميدهد. زيرا اينگونه اراضي در بهار خيلي زود گرم شده و شرايط رشد ريشه ها را فراهم ميکند. اراضي سبک به دليل اينکه خاک خيلي سريع رطوبت خود را از دست ميدهد عملکرد زراعت جواري بدون آبياري چندان رضايت بخش نيست. در اينوع اراضي (سبک) جواري در مرحلة رشد سريع خود نيز با کم بود مواد غذائي روبروخواهد گرديد.

2. حرارت : عوامل مختلف جوئي بخصوص وجود گرماي مناسب و رطوبت کافي دو عامل مهم و اوليه رشد و توليد محصول کافي و همچنين زود رسي جواري بوده که هر کدام ميتوانند اثر بسيار زيادي در تغير رشد و کميت و کيفيت آن ايفا کنند.نياز حرارتي جواري در دورة رشد نسبتاً زياد بوده و کاشت آن در مناطق گرم بهترين محصول را توليد مينمايد. نياز حرارتي جواري در مرحلة توليد جوانه بيش از گندم و جو ميباشد و حد اقل درجه حرارت مورد نياز در اين مرحله حدود 6 درجه سانتي گراد است. هر گاه در زمان کاشت جواري درجه حرارت به 6 درجه برسد توليد جوانه از بذر جواري متوقف ميگردد. در صورتيکه درجه حرارت محيط بين 6-10 درجه باشد توليد جوانه به کندي صورت ميگيرد. در مرحلة توليد جوانه درجه حرارت محيط حدود 12-15 و حرارت خاک بخصوص در 5 سانتي متر اول که نزديک به سطح قرار دارد بايد حدود 10 درجه باشد تا در چنين شرايط مدت زمان لازم براي توليد جوانه و خروج آن از خاک کاهش يافته و بين 6-20 روز طول ميکشد. در خاکهاي که حرارت آن 16-20 درجه باشد مدت توليد جوانه حدود 5-6 روز ميباشد. مناسبترين درجه حرارت درطول دورة رشد جواري 20-30 درجه است.

3. آب : جواري را ميتوان از سطح دريا تا ارتفاع 300 متري کشت کرد. جواري در اين ارتفاع به خوبي رشد ميکند. ليکن در ارتفاعات زيادتر دير رس شده و از نسبت رسيدگي آن کاسته ميشود.جواري در دوران زنده گي خود به آب نسبتاً زياد نياز دارد و در مناطق که ميزان بارندگي به 600-700 ملي متر و با پراگندگي زمان مناسب برسد، به خوبي رشد و نمو مينمايد.مقدار آب مورد نياز براي ساختن يک کيلو گرام ماده خشک در جواري هاي زود رس حدود 250-300 ليتر و در مورد جواري هاي دير رس 350-400 ليتر ميباشد. مقدار آب مورد نياز در دورة رشد نسبت به تغيرات درجه حرارت و مراحل مختلف رشد متفاوت بوده و در زمان توليد گل و گرده افشاني احتياج آن به آب بيشتر ميباشد. (6)

4. نور : يکي ديگر از عوامل محيطي بسيار مهم و موثر براي رشد و نمو، زود رسي وتوليد محصول کافي در اين گياه، وجود نور کافي ميباشد. بنا بر اين در مناطق که در دروة رشد جواري نور کافي وجود نداشته باشد اين گياه نميتواند رشد طبيعي خود را بطور کامل انجام داده و نه تنها دير رس خواهد شد بلکه در مورد ارقام که جهت توليد دانه يا بذر گيري کاشته شده باشند، به علت کاهش فوتو سنتيز بذر کافي توليد نشده و ازکيفيت دانه ها نيز کاسته خواهد شد.در صورتيکه درجه حرارت مناسب در دورة رشد وجود داشته باشد از انرژي خورشيدي استفاده بيشتر مينمايد. انرژي کيمياوي ذخيره شده در دانه هاي جواري در حد کل انرژي خورشيدي است که در تمام مراحل رشد و نموي خود دريافت مينمايد. 

مشخصات بيولوژيکي جواري

جواري يک نبات زراعتي گرم دوست بوده و تخم آن در حرارت 10-12 درجه سانتي گراد زير خاک گرديده و سراسر جوانه ميزند. از دروة بذر تخم تا پيدا شدن جورابک يا تاج براي جواري حرارت 20-25 درجه سانتي گراد خيلي مناسب ميباشد. حرارت بلند تر از 35 درجه سانتي گراد در دروة گل کردن به انکشاف جواري تاثير منفي دارد.جوانه هاي جواري به سردي 2-3 درجه سانتي گراد تحت صفر موسوم بهار مقاومت کرده ميتواند. در تيره ماه به سردي 1.5-2 درجه سانتي گراد تحت صفر مقاومت نداشته بنا بر اين جواري را تا رسيدن اين سردي جمع آوري مينمايند. دورة نشه و نمو اکثريت دو رگه ها توصيه شده 100-140 روز و عدي دير رس آنها تا 200 روز ميباشد.گرچه جواري به خشکي مقاومت دارد ولي با آن هم به آب زياد ضرورت دارد. براي آماس کردن (پنديدن) تخم به مقدار 42-45 فيصد وزن دانه خود به آب ضرورت دارد. با در نظر داشت شرايط پرورش و خصوصيات نوع ضريب تبخير جواري 250-270 ميباشد. براي بدست آوردن حاصل بلند آب زياد ضرورت است. زيادترين مقدار آب مورد ضرورت جواري قبل از مرحله تشکل تاج ميباشد. اين مدت از شروع تشکيل تاج تا سه هفته دوام ميکند. هواي خشک و رطوبت ناکافي در اين دوره سبب گرده افشاني ضعيف و پائين آمدن حاصل ميگردد.جواري يک نبات بذري روز کوتاه است. دروة روشن گيري آن 12-14 ساعت ميباشد. جواري روشنائي شديد آفتاب را ضرورت داشته و عدم روشنائي کافي جواري جواري را متضرر و بنا بر اين جواري که به منظور تخم بذر ميگردد ايجاب مراعات فاصله بين بته ها را مينمايد.جواري از جمله نباتات زراعتي است که طبيعتاً از طريق گرده افشاني غير خودي القاح ميگردد.در زمين هاي حاصل خيز که خاک نرم داشته و داراي قدرت تهويه بلند باشند جواري حاصل زياد تر ميدهند. براي کشت جواري خاکهاي شور و نمکي و همچنان خاکهاي که آب زير زميني شان نزديک به سطح زير زميني باشد مناسب نميباشد. خاکهاي تاجکستان براي نموي عادي اين نبات زراعتي مناسب ميباشد. بهترين خاک براي نموي جواري خاکي است که دارا PH متوسط و پائين تر از آن باشد.

ارزش غذائي جواري

جواري نبات است که موارد استفاده زيادي دارد و توليد دانه و علوفة سبز و سيلو مي نمايد. علوفة جواري ميتواند در مواقع مختلف سال و برنامة جوانه داري زارعين از نظر تامين علوفه ونگهداري حيوانات کمک مينمايد. جواري نسبت به جو و يولاف داراي پروتين کمتر بوده ولي در عوض داراي مواد نشايستوي زياد ميباشد. جواري به عنوان غذاي انسان نيز مورد استفاده قرار ميگيرد. از دانة جواري نشايسته و قند و از جنين آن روغين ميگيرند.دانة بدون آب جواري حاوي 77 فيصد نشايسته، 2 فيصد قند، 9 فيصد پروتين، 5 چربي، 5 مرکبات پنج کاربنه و 2 فيصد خاکستر است. ميزان در صد پروتين و چربي ارقام مختلف جواري کاملاً متغير ميباشد. حداکثر پروتين ممکن است به 15 فيصد و حداقل آن به 6 فيصد برسد. در بين غله جات به استثناي يولاف جواري بيش از همه حاوي چربي ميباشد که در بعضي موارد چربي آن به 7 فيصد ميرسد. نشايسته در اندو اسپرم و قند در جنين و سلولوز در طبقات دانه (سبوس) است. ويتامين هاي جواري بيشتر در جنين و طبقه هاي بيروني اندواسپرم ذخيره شده، در حاليکه بخش اندواسپرم از اين لحاظ فقير ميباشد. 4/3 حصه کل مواد معدني جواري در جنين و بقيه در طبقات اندواسپرم ميباشد. جواري از لحاظ کلسيم فقير و از نظر فاسفورس و پتاشيم غني است. مقدار منگنيز و سديم جواري خيلي کم و آهن آن خيلي زياد است.

آماده کردن زمين براي جواري

زمين که براي کاشت جواري انتخاب گردد لازم است پس از برداشت محصول که تناوب قبل از جواري قرار گرفته، زمين را بايد به طريقه آماده نمود ه ذرات خاک کاملاً يکنواخت شده، عمق خاک نيز در تمام قسمتهاي زمين يکسان و رطوبت کافي در اعماق زمين موجود بوده و در تمام قشر زراعتي خاک مواد غذائي کافي وجود داشته باشد. علاوه بر مسايل فوق زمين نيز به سهولت گرم شده و ريشه گياه به سادگي در خاک گسترش يافته و به عمق کافي مناسب در خاک نفوذ نمايد.   زمين در وقت بذر جواري معمولاً 2-3 مرتبه قلبه ميشود. سعي گردد تا زمين در وقتيکه وتر است قلبه شود. اگر زمين در حال وتر قلبه شود کلوخهاي بزرگ تشکيل نشده زمين بايد بعد از هر قلبه ماله شود تا کلوخهاي بزرگ ميده شده و رطوبت خاک حفظ گردد. زمين بايد طوري آماده گردد تا تمام گياهان هرزه مزارع از بين برود.

طرق  کاشت جواري

پس ازتمام عمليات قلبه و تهيه زمين، براي اينکه بذر جواري بطور يکنواخت جوانه بزند بهتر است ابتدا زمين را آبياري کرده و پس از گاورو شدن زمين کاشت و بصورت خطي و توبط بذر افشاني صورت گيرد. اگر کشت بصورت خشکه کاري باشد ضمن تلفات بذر سبز يکنواختي نيز حاصل نخواهد شد و بطور کل جواري را ميتوان به طرق ذيل کشت کرد:

الف: کشت دست پاش

1.    کشت در روي پشته ها : براي ايجاد جو و پشته ابتدا زمين را کلتواتور و سپس دندانه ميزنند تا بدون کلوخ و نرم شود و آنوقت توسط نهر کن هاي کوچک بصورت جوي پشته در آورده و به زور با دست در روي پشته ها ميکارند. عمليات تهيه زمين گران تمام شود و وقت زياد براي آماده کردن زمين لازم است. جواري که به اين طريق کشت شده معمولاً رشد اوليه آن ابتدا کمتر بوده ولي در عوض ضمن ذخيره بيشتر رطوبت براي مراحل بعدي گياه را از يخ بندان هاي بهار نيز حفظ ميکند.

2.کشت در داخل کرت: در اين طريقه بذر را در داخل کرت ها مسطع پاشيده و با يک قلبه آنرا زير خاک ميکنند اين روش رواج کمتري داشته و روش مناسب نيست و توصيه هم نميشود.

ب: کشت يا بذر افشاني

در زراعت هاي ميکانيزه و براي برداشت علوفه يا دانه جواري، عمليات کاشت توسط دستگاه بذر کار صورت ميگيرد. در اين روش بذر ها بطور يک نواخت در عمق مناسب و به فواصل دلخواه (با توجه به اهداف کاشت) کشت ميگردد. در اين روش بهتر است کود هاي کيمياوي همراه با بذر به زمين داده شود. چنان که در قسمت عمليات حداقل زراعتي گفته شد در سيستم جديد براي تلقين بعضي عمليات قسمت بذر پاش روي دستگاه شخم زن يا تراکتور سوار شده است. عمليات شخم وکشت در يک مرحله بطور همزمان صورت ميگرد. همچنين ممکن است فاصله بين رديف هاي کاشت را شخم نزده و فقط قسمت رديف هاي کاشت شخم خورده و همزمان که بذر پاش به دنبال شخم زن حرکت ميکند عمليات کاشت را انجام دهد. اين روش در زمين هاي سبک بسيار موفقيت آميز ميشود.

مقدار عمق بذر

بذر جواري به عمق 10-15 سانتي متر و مقدار آن هم به نسبت 150-180 کيلو در هکتار ميباشد.عمق که براي کاشت جواري در نظر گرفته ميشود بسته به شرايط آب وهواي منطقه، درجه حرارت محيط به هنگام بافت و عمق خاک زراعتي در صد رطوبت زمين، اندازه بذر و زمان کاشت فرق ميکند. بطور متوسط عمق که براي کاشت جواري در نظر گرفته شود 3-4 سانتي متر و در خاکهاي سبک و خشک که زودتر گرم ميشوند بايد بذر به قدري عميق تر و در حدود 7.5-10 سانتي متر در نظر گرفته شود تا بذر بتواند از رطوبت موجود در خاک استفاده کند. البته هر چه بذر در عمق بيشتر کشت شود زمان بيشتري لازم دارد تا جوانه بزند. بطور کلي عمق کاشت بين 3-7 (گاهي تا 10) سانتي متر و در ايران عمق کاشت بين 5-7 سانتي متر در نظر گرفته ميشود. 

زمان کاشت جواري

کاشت جواري در مناطق مختلف تابع شرايط آب و هواي منطقه ميباشد. در فصل بهار هنگاميکه خطر يخ بندان ها بهار مرتفع گرديد (در مناطق معتدل و سرد) و زمين به اندازه کافي گرم شد ميتوان بذر کاري را شروع کرد. در موقع کشت بذر لازم است نسبت به درجه حرارت محيط توجه شود بطوريکه معدل درجه حرارت روز کمتر از 10-12 درجه سانتي گراد نباشد. زيرا هرگاه در زمان بذر درجه حرارت کمتر از 10 درجه باشد توليد جوانه زدن به کندي انجام شده و در صورتيکه درجه حرارت به 6 درجه کاهش يابد جوانه زدن متوقف ميشود. در فصل بهار بايد دقت لازم به عمل آيد تا تخم در زمان مناسب کاشته شود زيرا علاوه بر آنکه براي رشد  نموي اوليه خود از هواي معتدل بهار استفاده خواهد نمود در ماه هاي گرم تابستان نيز محصول در معرض گرما و باد هاي گرم قرار نگرفته و زود رس نيز خواهد شد. بنا بر اين کاشت بي موقع و در زمان غير مناسب در فصل بهار داراي معايب زياد است که مهم ترين آنها عبارت اند از:

الف: معايب کاشت زودتر از وقت مناسب مقرر در بهار :

1.احتمال ريزش رگبار وجود دارد.

2.رشد علفهاي هرزه در اوايل بهار بيشتر ميباشد.

3.علت وجود رطوبت نسبي زيادتر احتمال مبتلا شدن بيماري هاي قارچي زياد ميباشد.

4.به علت عدم وجود گرماي مناسب بذر دير تر جوانه توليد مينمايد.

ب: معايب کشت ديرتر در بهار:

1.به علت افزايش درجه حرارت مصرف آب بيشتر خواهد بود.

2.به تدريج گرما و خشکي زيادتر شده و سطح آب زير زميني پائين تر قرار خواهد گرفت.

3.برداشت در اواخر تابستان و يا خزان ديرتر انجام خواهد گرفت.( 6)

آبياري

براي بدست آوردن حاصل زياد خصوصاً در مناطق که بارندگي کم دارند مزرع جواري بايد چندين بار آبياري گردد. تعداد دفعات آبياري نظر به شرايط اقليمي، موجوديت آب و نوع خاک فرق ميکند. هر موقع که نبات جواري پژمرده ميشود بايد آبياري شود. بهتر است که آبياري از طرف قبل از ظهر انجام يابد. جواري در وقت اساس  ذيل به آب رشد ضرورت داشته و مزرعه بايد آبياري گردد.

1.قبل از بذر تا جوانه زدن تخمها و بر آمدن جوانه ها به سطح خاک به قسم يکسان صورت گيرد.

2.مرحله تشکيل ابريشمک (گل کردن)

نبات جواري از مرحله رشد ظهور گل نر تا مرحلة رسيدن شيري جواري در قبال کمبود آب بسيار حساس است.اگر در اين  بعد از رشد آبياري باراني انجام شود عملکرد محصول بسيار خوب خواهد بود. لذا نياز آبي جواري بايد تامين شود. حال چند بايد مزرعه جواري را از طريق آبياري باراني آبياري نمود، بستگي به هزينه آبياري، قسمت هاي جواري و ميزان محصول دارد. در بعضي از مناطق فرانسه زمانيکه آب به قدر کافي موجود است مزارع را غرق آب نموده تا آب به اعماق زمين نفوذ کرده و در زمان کم آب توسط جواري جذب گردد. در روماني جواري 3-5 با در اوايل بهار و در مرحلة 9-10 برگي آبياري ميشود. توصيه بر اين است 15-20 روز بعد از گل دهي آبياري بطور کلي قطع شود.

تعداد آبياري

تعداد آبياري به نوع رقم (زودرس و دير رس) نوع خاک (سبک و سنگين)، آب و هوا (خشک، نيمه خشک، نيمه مرطوب و غيره) ميزان حاصل خيزي خاک (فقير، غني) کارآئي آب و غيره بستگي کلي دارد. بطور کل آبياري نبايد به تاخير انجام گيرد. در صورت نبودن رطوبت کافي در خاک جواني به منظور کاهش سطح تعرق، برگهاي خود را لوله مينمايد که نبات اجازه داده شود. علايم تنش ظاهر و پس از آن اقدام به آبياري شود. زيرا جواري قبل از ظهور علايم کمبود از نظر فزيولوژيکي صدمه ديده و به علت عدم رشد سلولهاي ريشه و ساقه از رشد کافي برخوردار نخواهند بود. براي بدست آوردن حد اکثر عملکرد در مناطق که تابستانها خشک بوده و هيچ گونه بارندگي نيز صورت نگيرد، آبياري به شرح ذيل توصيه ميشود. واضع است مناطق که بارندگي تابستاني دارند و يا ارقام زودرس کشت ميشوند دفعات آبياري کمتر خواهد بود.

1. اولين آبياري بايد قبل از کشت صورت گيرد.  در چنين شرايط محصول در خاک مرطوب کشت شده و زود تر بطور يکنواخت جوانه ميزند.اين آبياري بايد پروفايل خاک را تا عمق 1.5 متري و تا حد ظرفيت زراعتي مزرعه نمناک کند.

2. دومين آبياري بسته به سرعت تبخير و تعرق 20-30 روز پس از اولين آبياري صورت ميگيرد.  آبياري قبل از موقع سبب افتادگي رشد و منجر به هدر رفتن آب خواهد بود.

3. سومين آبياري به مقدار 60-70 ملي متر براي پر کردن منطقه ريشه تا حد ظرفيت زراعتي خاک صورت ميگيرد.

4. چهارمين آبياري به مقدار 60-70 ملي متر بعد از 10-14 روز در مناطق گرم از هر 5-10 روز جواري را آبياري کرد.

5. پنجمين آبياري به مقدار 80-10 ملي متر زمان اجرا ميشود که بته ها در حدود 60-70 روز بوده و به رشد کامل خود رسيده اند. اين مرحله از حساس ترين مرحله بوده و مصارف با تشکيل دانه هاي گرده و اندام ماده است.

6. ششمين و آخرين آبياري معمولاً زمان صورت ميگيرد که بته ها 80-90 رزوه بوده و دانه در مرحلة شيري باشد.

مبارزه به علفهاي هرزه

علفهاي هرزه از لحاظ نور، آب و عناصر غذائي با جواري رقابت ميکند و حتي به دليل باقي گذاشتن مواد کشنده گياهي (فيتوتوکسين) در خاک سرعت رشد آن کاهش ميدهد. در شرايط که آب، عناصر غذائي و نور نيز به حد کافي وجود داشته باشد باز هم مانع توليد حداکثر محصولات ميشوند.بهترين زمان کنترول علفهاي هرزه مرحله جوانه زني (قبل از سبز کردن) يا مراحل اوليه رشد آنها است. بکار بردن کلتيواتور ها بين خطوط کاشت و نيز مصرف علف کش از روش هاي مبارزه با علفهاي هرزه است. مبارزه کيمياوي با علف هاي هرزه مزارع جواري را ميتوان قبل از جوانه زدن بذر جواري و يا بعد از سبز کردن آن انجام داد. آترازين و يوتيلات و مخلوط اين دو را براي کنترول علفهاي هرزه قبل از کاشت جواري بکار ميبرند. آترازين يک علف کش عمومي است و ميتواند هم علفهاي هرزة نازک برگ و پهن برگ از بين ببرد. ولي يوتيلات اختصاصاً براي کنترول علفهاي هرزه از خانواده گندميان بکار برده ميشود. خسارات ناشي از علفهاي هرزه توليد دانه جواري را به ميزان 26-95 فيصد در مقايسه با مزارع بدون علف هاي هرزه کاهش ميدهد. با از بين بردن گياهان هرزه پناگاه بعضي حشرات و امراض از بين رفته و مقدار زياد آب و عناصر ضرروي خاک در معرض استفادة نبات جواري قرار ميگيرد.( 1)

استعمال کود

کود براي بلند بردن حاصل، توليد جنسيت بهتر و زود رسيدن جواري استعمال ميشود. اگر در يک منطقه امکان خنک زدن جواري موجود باشد جهت زود رسيدن و پخته شدن جواري استعمال کود سفارش ميشود. در موجوديت مقدار کافي کود يوريا (کود سفيد) نموي نباتات خوب بوده و رنگ آن سبز تيره ميباشد. عدم موجوديت توازن بين کود نايتروجن دار و ديگر کود ها و يا استعمال بيش از حد حود نايتروجن دار نموي نباتات را زياد ساخته پخته شدن دانه را به تعويق انداخته و باعث چپه شدن نباتات ميگردد. علاوتاً نموي بيش از حد نبات را در مقابل امراض و حشرات حساس ميسازد در صورت قلت نايتروجن برگ نبات کم رنگ و زرد شده و بصورت عادي نمو نميکند. زردي رنگ برگ ابتدا از برگهاي پائين شروع ميشود در برگهاي پائين زردي از قسمت انجام برگ آغاز گرديده و به دو طرف برگ وسطي برگ انکشاف ميابد. اما کناره هاي برگ سبز باقي ميماند. طبق سفارش نامه هاي ايگرانوميکي استعمال کود ها به مقدار ذيل در في هکتار صورت ميگيرد. کود عضوي 15-20، کود نايتروجندار 80-100 کيلو گرام و کود پتاشيم 50-60 کيلوگرام که از جمله 40-50 کيلو گرام کود فاسفورس و تمام مقادير پوتاشيم همراه با کود عضوي در مرحلة بذر استعمال ميگردد.

امراض جواري (Corn Diseases)

1. سياه قاق جواري Corn Smut: سياه قاق از جمله امراض معمولي جواري بوده و در سرتاسر جهان به مشاهده رسيده است. اين مرض تنها جواري (Zea mays)  و گياه نوع Euchlaena mexicana  را مورد حمله قرار ميدهد. خسارة وارده نظر به شرايط محيطي نباتات فوق العاده حساس و نژاد هاي پتوجن تا 2 ثلث حاصل رسيده ميتواند. سياه قاق جواري در افغانستان از سرتاسر مملکت راپور داده شده است اما خسارات آن چندان سنگين نيست.

علايم مرض: علايم سياه قاق در نباتات جواري فوق العاده ظاهر و به آساني قابل تشخيص است. اين مرض بوغمه هاي قابل ديد را در تمام قسمتهاي مرستماتيک (قسمت نبات که از سطح خاک بلند تر موقعيت دارد) نبات تشکيل نموده ميتواند. اما بيشتر از شته ها، فاصله ها بين گياه ها ساقه و تاج معمول است. هر بوغمه در ابتدا داراي رنگ سفيد نقره ئي مانند بوده و در داخل آن هزران اسپور تشکيل ميگردد. هر بوغمه بالاي برگ کوچک بوده و بوغمه هاي بالاي شته و ساقه تقريباً تا به اندازة جسامت يک دانة ناريان رسيده ميتواند. هنگام که اسپور هاي داخل بوغمه ها به پختگي ميرسند غشاي نقره مانند سفيد آن ترکيده و کتله هاي سياه اسپور ها را به نظر قرار ميدهند. درنقاط مختلف نبات هر بوغمه معمولاً بر مصابيت منتقل تشکيل ميگردد. مصابيت گلهاي مونث منتج به تشيکل بوغمه به عوض دانه ها ميگردد. هر گاه نبات جوان مصاب گردد قد پخش و ضعيف باقي ميماند. انکشاف بعدي بوغمه ها ممکن است سبب مرگ تمام و يا قسمت از آن گردد.

مبارزه: مرض سياه قاق جواري عمدتاً از طريق بذر انواع مقاوم و متحمل نبات کنترول ميگردد. تناوب زراعتي 3 ساله، مراعات مقرارت وقايوي و معامله تخم با مواد کيمياوي نيز تا اندازه در کنترول مرض کمک مينمايد. (4)

۲. سرخي جواري (Corn Rust) 

سرخي يکي از امراض معمولي جواري بوده و در تمام مناطق جهان که جواري بذر ميگردد به مشاهده رسيده است. گرچه خسارة وارده از ناحيه اين مرض داراي اهميت اقتصادي قابل ملاحظه نميباشد. اما مصابيت هاي شديد مرض، مخصوصاً بالاي جواري شيري حاصلات را تا حدي زيادي پائين مياورد.

علايم مرض: زخم هاي کوچک مدور يا بيضوي شکل و سرخ رنگ بالاي برگها تشکيل ميشود. گرچه امکان توليد اينگونه از زخم ها در تمام قسمت هاي فوقاني نبات موجود است اما معمولاً بالاي سطح تحتاني و فوقاني برگ فوق العاده به کثرت ظاهر ميگردد. طبقه خارجي انساج برگ در اطراف کناره هاي زخم ها به طرف عقب جمع ميگردد. علايم مرض معمولاً بعد از توليد مويک هاي شته جواري ظاهر ميگردد و عامل مرض قارچ Puccinaia soghi schw  ميباشد.

مبارزه: بخاطر اهميت اقتصادي نا چيز توجه چندان در مبارزه با اين مرض صورت نگرفته است. بذر انواع مقاوم نبات موثر ترين طريقه کنترول اين مرض محسوب ميگردد. اما بخاطر بايد داشت که نسبت به وجود آمدن نژاد هاي فزيولوژيکي جديد قارچ عامل مرض نبات دوام دار در مقاومت ميزبان وجود نداشته و هر چند سال نژاد هاي موجوده غالب در يک ساحة مشخص تفکيک و انواع مقاوم نبات جواري به طرح پروگرام هاي نسل گيري مناسب انکشاف داده شود. استعمال ادويه کيمياوي مخصوصاً پودر پاش نبات بوسيله گرد قارچ کش (Zinab) کاملاً موثر ثابت شده است.

3. پوسيدگي ساقه جواري

يک نوع مرض قارچي ميباشد که عامل آن Gibberella zeae ميباشد. علايم پتوجن هاي مختلف قارچي يا بکتريايي ميتوانند عامل پوسيدگي ساقه جواري باشند. در اين مورد عامل بيماري Gibberella zeae  ميباشد که سبب نرم شدن و تخريب شدن قسمت پائيني ساقه به رنگ مايل به بنفش ميشود. در حمله زود هنگام برگهاي جوان ميزبان در اثر آلودگي خاکستري رنگ شده و خم ميشوند و همچنان دانه هاي جواري کوچک  کم آب ميشوند.براي کنترول و مبارزه با اين بيماري بايد از کاشت متراکم جواري جلوگيري شود و همچنين از استفاده بي رويه کود ها نايتروجندار ممانعت به عمل آمده و از آبياري مناسب و ورايتي هاي مقاوم استفاده شود. 

آفات جواري Corn Vermin 

1. کرم برگ خوار جواري (Sodoptera exigua HB): لاروا هاي اين آفت در مراحل اوليه رشد بته جواري و حتي در مراحل رشد کامل بته با تغذيه از برگها سبب ايجاد سوراخ در آنها ميشود سپس وارد قيف جواري (محل غلاف برگ) شده و با تغذيه از آن موجب خساره ميگردند. در شرايط مساعد اين آفت افزايش ميابد که در نتيجه با از بين بردن تمام برگ ها خسارة وارده بسيار شديد شده و گاهي تجديد کشت ضروري ميشود. اين آفت عمدتاً در مرحلة 2-4 برگي گياه جواري ظهور مينمايد و در حال حاضر يکي از آفات مهم جواري ميباشد. خساره و فعاليت آفات از موقع بيرون آمدن گياهک جوان از خاک تا زمانيکه ارتفاع جواري به 50 سانتي متر برسد با شدت ديده ميشود. هر يک از پنج سن لاروا آفت طرز تغذيه خاص خود را دارد. لارواي سن اول به صورت دسته جمعي از اپيدرم و مختصري از پارانشيم يا به سطح زيري و يا روي برگ تغذيه نموده و سطح سفيد و بيرنگ و يک دستي را خود باقي ميگذارند.تعداد لارواي سن دوم در هر بته کمتر از لارواي سن اول بوده ولي تغذيه و خساره شديد تر و بيش تر مرحله قبل است. لارواي سن دوم پس از تغذيه و تکميل رشد لاروا پوست اندازي نموده و به سن سوم وارد ميشوند. تغذيه اين سن لاروا شديد تر از سن 2 بوده و منجر به سوراخ نمودن و برداشتن و جدا کردن قطعات از برگ ميگردد و آثار خساره بصورت سوارخ هاي مختلف الشکل ظهر شده و گاهي برگ بشکل تور ديده ميشود. در بته هاي که چنين حالت دارند معمولاً بيش از دو عدد لاروا در روي آنها ديده نميشوند. سن چهارم قطعات بزرگتر از برگها مورد تغذيه قرار ميدهند که در نتيجه سوارخهاي محل تغذيه از روي برگ با هم وصل شده و گاهي منجر به قطع گلبرگ برگ از وسط يا از ناحية سوم انتهائي آن ميگردد. لارواي سن پنجم ميزبان تغذيه و فعاليت کمتر داشته و غالباً در جوانه هاي مرکزي ديده ميشود هر چند ميزبان تغذيه لاروا هاي سن پنجم زياد نميباشد ولي گاهي تغذيه آنها منجر به قطع جوانه مرکزي شده و خسارات قابل توجه خواهد بود.

روش هاي کنترول

1.اجراي تناوب کشت با گياهان غير ميزبان سبب کاهش جمعيت آفات ميشود.

2.شخم عميق: اجراي قلبة زمستاني روي شفيره ها تلفات شديد ايجاد و از آلودگي سال بعد جلوگيري نموده و در کاهش جمعيت اين آفت بسيار موثر ميباشد.

3.کنترول علف هاي هرزه: حذف علفهاي هرزه ميزبان در طول خزان و اوايل زمستان و اوايل بهار در جلوگيري از انتقال جمعيت سال قبل به روي گياهان زراعتي موثر است.کرم ساقه خوار جواري (Sesamia cretica Led): لاروا هاي سن يک سپس از خارج شدن از پوست تخم بصورت گروهي با جويدن ساقه و قسمتهاي داخلي غلاف تغذيه خود را آغاز ميکنند. تعداد از آنها در ساقه نفوذ کرده و با ايجاد سوارخ هاي گرد شروع به تغذيه از داخل ساقه مينمايند. در نتيجه استقامت ساقه هاي آلوده بسيار کم ميشود بطوريکه با نسيم و باد ميشکنند اين وضعيت از آلودگي هاي شديد اتفاق مي افتد. برخ ديگر به اطراف ساقه هاي ديگر منتقل ميگردند. لاروا هاي اين آفات هم مانند ديگر ساقه خار ها از قيف جواري گلهاي نر و ماده و پاية بته تغذيه کرده و باعث پژمردگي ميشوند که در اين حالت برگهاي مرکزي به سهولت جدا ميگردند. اين تشوش که به قلب گياه معروف است باعث رشد جوانه هاي جانبي گشته و در نتيجه بته ها حالت جاروبي پيدا ميکنند. اين آفت در اکثر مناطق کشت جواري در ايران وجود دارد. اما با توجه به وجود دشمنان طبيعي فعال، تراکم و خسارة آن در همه مناطق به يک اندازه نيست.

3. کرم دانه خوار جواري(Sathrobota pyrodercas simplex wals)

اين حشره توسط فرحبخش در سال 1340 به عنوان يکي از آفات پنبه در منطقه شوشتر گزارش شده است. ربيعي و همکاران وي در سالهاي 1366-1367 اين آفت را براي اولين بار در روي خوشه جواري مشاهده کردند و بر اساس اظهارات آنها اين آفات در تمام مناطق جواري کاري ولايت خوزستان انتشار دارد. همچنين اين محقيقين بطور خلاصه برخي از خصوصيات آنها را به شرح ذيل ذکر کردن اند:

شکل شناسي: حشرة بالغ شب پره اي کوچک عرض بدن آن با بالهاي باز 13 ملي متر رنگ عمومي بالها جلوه ئي آن ترکيبي از رنگهاي زرد و قرمز روشن و نيز سياه ميباشد. تخم هاي حشره به رنگ سفيد استوانه ئي شکل و به طول 0.5-0.6 ملي متر ميباشد. لاروا ها در هنگام خروج از پوست تخم به رنگ سفيد ميباشند. در طي دوران رشد به رنگ قرمز تغيير ميبابند.خسارة لاروا ها با ايجاد سوراخ به داخل دانه نفوذ کرده و از جنين و اندواسپرم آن تغذيه نموده آنرا پوک مينمايند.

برداشت و ذخيره جواري

زمان چيدن جواري بر حسب نوع خاک و آب وهوا محل وقت است که برگهاي ساقه و غلاف زرد شده و دانه هاي مايل به زردي باشد. بعد از چيدن خوشه ها ساقه و برگ را به مصرف تغذيه حيوانات ميرسانند و دانه ها را به انبار حمل ميکنند.بهترين موقع برداشت جواري براي بدست آوردن حداکثر زمان رسيدن فزيولوژيکي تخم است. بعد از آن به علت افيتدن خوشه ها و خوابيدن بته هاي پوسيده خوشه ها صدمات ناشي از حمله حشرات و ريزش دانه هاي جواري از خوشه کاهش محصول قابل توجه است. برداشت جواري در حال حاضر با استفاده از وسايل گوناگون مانند دستگاه خوشه چين و دانه کن و غيره صورت ميگيرد. رطوبت مناسب دانه ها در موقع برداشت تقريباً 20-25 فيصد است. اگر قرار باشد محصول برداشت شده از مزرع به مصارف حيوان برسد ميتوان با 25-28 فيصد رطوبت نيز برداشت کرد که در اين نيازي به خشک کردن محصول به طور مصنوعي نخواد بود.مقدار محصول جواري در هر هکتار زمين زراعتي تابع عوامل مهم روش کاشت، حاصل خيزي خاک، رطوبت محيط، آبياري، ساختمان خاک، زمان کاشت و برداشت، استفادة کود کيمياوي درجه حرارت و غيره ميباشد. در جواري هاي علوفه ئي که براي تهيه سيلو بکار ميروند در شرايط خوب زراعتي بين 50-75 تن در هر هکتار و از جواري هاي که براي توليد دانه کشت ميشوند در شرايط خوب اگروتخنيک 10-70 تن در هر هکتار با رطوبت 15 فيصد حاصل بدست ميايد. رطوبت دانه هاي برداشت شده از مزارع معمولاً بين 21-28 فيصد متغير است. براي ذخيره کردن اينوع دانه بايد قبلاً رطوبت آنها تا 17 فيصد پائين آورده و در حرارت کمتر از 10 درجه سانتي گراد انبار گردد. در صورتيکه رطوبت دانه ها بيشتر از 17 فيصد باشد حرارت ذخيره خانه نبايد از 10 درجه سانتي گراد تجاوز کند اما دانه ها به رطوبت کمتر از 17 درجه سانتي گراد را ميتوان در حرارت هاي بالا تر نگهداري کرد و اگر رطوبت دانه و حرارت ذخيره خانه ها از حد معمول زيادتر باشد از مواد کيمياوي ضد عفوني کننده استفاده کرد.

+ نوشته شده در  90/09/12ساعت 12:7  توسط ايمل " نظري "  | 

جنگل

مقدمه :

بعضی جنگل هاباپاره ازعوامل مخرب درمعرض تخریب کلی یا جزئی قرارمیگیرد . این عوامل ممکن است ناشی تخریب ازنباتات ، جانوران ، انسانها وغیره بوده یا حاصل عوامل اقلیمی میباشد. بنا براین شناخت موجودیت وروش دراداری آنها مهم میباشد . دراین زمینه ابتداباید به روش های حفاظتی – احتیاطی مبادرت ورزید مخلوط انواع وروش بهره برداری ازاهمیت اساسی برخوردارهستند. یک جنگل سام ونیرومند درمقابل دشمنان خود بهترمقاومت نماید .اقدامات ویژه معمولی دراین جنگل نیزتاثیرجالب توجهی دارند . بالآخره تذکرمیگرددکه مطالعه تفصیلی قارچ ها وحشرات خطرناک دراین مواد انجام نمیگردد .بلکه راجع به حفاظت آن درقابل حوادث خارجی آن مطالعه می شود جنگل اجتماعی پیچیده است که ساختاروتشکیلات آن همانند جامعه انسانی میباشد.این اجتماع شامل درختان ،گیاهان ، خاکها ، بته ها ،آب وحیوانات میباشد .

تعریف جنگل :  منظورمولفان این نیست که شما اساسی پیچیده ازکلمات فنی رایاد بگیرید بلکه این چنین کلمات ممولا ً درآغازآشنائی باعلوم جنگلات استعمال می گردد . جنگل یکی ازمنابع تجدید شونده است که بطورپیوسته درحال تجدید حیات میباشد، درجنگل درختان وگیاهان غدای شان را بااستفاده ازکاربن دای اکساید وآب میسازند . بناءً باید راجع به حفاظت آن فکرکرد وآنرا ازخطرات مختلفی که دراین سمینارگنجانیده شده است نگهداری کرد.

حفاظت درمقابل گرمای شدید وآفتاب زدگی :

گرمای شدید نهال های کوچک را میکشد برعلاوه به درختان که پوست نازک دارند سن وابعاد آنها هرچه باشد ، کمابیش آسیب می رساند حرارت های شدیدی که به درختان جنگلی صدمه میزنند ناشی ازوجود خورشید است واین گزند ضررها بیشتردرقسمت های روبه جنوب درخت به وقوع می پیوندد.حرارت های بیش ازبیشینه قابل متحمل هرنوع معمولا ً درقسمت های بازجنگل وجود دارد ودرنتیجه بیشترعناصرنوزاد جنگل دستخوش این آسیب میشوند . تحقیقات که درباره تعین درجه حرارت مهلک به عمل آمده به نتایج متفاوت منتهی شده است ولی این نکته تحقیق گردیده که حرارت بیش از40 درجه سانتی گراد (150 درجه فارنهایت ) انساج های نباتی را میکشد . چون بارها به تجربه دیده شده که حرارت سطح زمین وقشرروبینی خاک به بیش از75 درجه سانتی گراد (140درجه فارنهایت ) می رسد ، بنابراین درچنین نقاطی نباید انتظارزاد آوری داشت. نظربه اینکه حرارت درسطح زمین وگاهی نیزدرطبقه سطحی خاک جنگل به بیشترین حد میرسد ، بدین هنگام بروزگرمای شدید درآن قسمت ازساقه نهال که نزدیک به سطح خاک است جراحات (Lesions ) بوجود می آید .برای جلوگیری ازگرمای شدید با ایجاد سایبان درنهالستان میتوان نهال هارا حمایت کرد. درمورد که نهال ها براثرزاد آوری طبیعی جنگل دسته اند وجود پناهی دردو وسه سال نخست عمده آنها ممکن است ضرورت داشته باشد وبهترین وعملی ترین راه برای رسیدن به این هدف آن است که درختان کهن رانه یکباربلکه به تدریج ، درچندین دفعه برداشت کنند. درهرجاکه خطرگرمازدگی برای نهال ها وجود دارد ممکن است قطع درخت به شیوه پناهی یا تک گزینی لازم باشد ، دربعضی موارد نیزشاید برای حصول زادآوری کافی طبیعی وصلحت درآن باشد که درختان را به صورت نواری های عمود برمسیرآفتاب بردارند دراین روش زاد آوری را درقسمت های که درپناه تابش آفتاب است میتوان انتظارداشت . زادآوری طبیعی جنگل درحاشیه های جنوب وجنوب غربی بخش مسن به سختی امکان پذیراست زیرا نهالها هم درمعرض منازعه شدید ریشه درختان مجاورند وهم باید گرمای مفید طی راکه دراین جهت ها حکمفرمااست متحمل کنند درچنین بخش های زاد آوری درقسمت شمالی بهتروآسانترصورت می پذیرد. درهرمنطقه که بروزحوادث شدید پیش بینی می شود وجنگل مرکب ازنوع های است که یارای قدرت استادگی دربرابرگرمای زیاد را ندارند (راش) باید ازبرش یکسره وحتی برش سنگین درخت به شیوه پناهی درقسمت های جنوب جنگل خود داری کرد. جنگل کاری درمناطق خشک وگرم نیزنباید آزمایش های به عمل آمده وقتی موفقیت آمیزاست که نهالی را بطوری انتخاب کنند وطوری بکارند که درروزهای گرم آفتابی برروی ساقه آنها سایه بیفتد .همچنین برای احترازازآفتاب زدگی وسوختگی پوست درختان سالمندی که دربخش های پرپستی رویده اند، نباید قسمت های جنوبی ویا حتی درختان یا جنگل ها را بازورمعرض تابش خورشید گذاشت . درمناطقیکه احتمال میرود نهال های کاشته شده به اثرحرارت زیاد میمرند شاید بهترین روش توفیق درجنگل کاری وتجدید نسل مصنوعی آن باشد که نهال ها را به نحوی که ساقه آنها اندکی متمایل به جنوب باشد بکارند تاکه آنها ساقه را ازآفتاب زدگی پناه دهد . کاشت نهالها درجهت شمال شرقی کنده ها وصخره های موجود ممکن است آنها رادربرابرتابش شدید خورشید تا حدی حمایت کند واحتمال گرفتن را نسبتا ً افزایش دهد .حفاظت درمقابل سرمای شدید ، یخبندان سرمابه حالت های گوناگون به درخت آسیب می رساند وحتی ممکن است موجب مرگ آن شود . آسیب های که ممکن است دنتیجه سرما به درخت وارد شود ازاین قراراند :

1 – آسیب هایکه به اثریخبندان دیررس بهاربه درخت وارد میشود .

2 – آسیب هایکه عامل آن یخبندان زود رس خزانی است .

3 -آسیب هایکه درطول زمستان وارد میشود.

معمولترین آسیب یخبندان آن است که جوانه های انتهائی یا جانبی درخت که شروع به رویش نموده اند براثرسرمای نابهنگام دیررس بهارمی میرد .این گونه آسیب ممکن است منحصربه موضوع محدود یاشامل منطقه وسیع شود گاهی خساراتی که ازاین رهگذروارد میشود زیاد است زیرا آسیب وقتی که برگ ها ، شاخه ها وغنچه ها نورسته هنوزدرطیف اند وارد میگردد به این ترتیب ممکن است کلیه اعضای که درفصل رویش رشدکرده اند یخ بزنند ودرخت به جای ادامه رشد درباقی فصل ناچاربه تشکیل شاخ وبرگ تازه ای میشود به برگ ها وشاخه های که ازیخبندان آسیب دیده اند نخست پژمرده میشوند وسپس تغیررنگ میابند ومی مرند . هرگاه جوانه انتهای درخت چه پهن برگ وچه سوزنی برگ دراثریخ زدگی بمیرد ساقه درانتهای منشعب میشود واگرانشعابات باقی نمانند درخت بشکل چنگال بخود میگیرد .گاهی نیزیخبندان منجربه خزان بخشی ازبرگ های درخت میشود به اثریخبندان ممکن است ترکیب جنگل ازنظرنوع واقسام تشکیل دهنده آن دستخوش تغیراتی شود واین امرکه ناشی ازتفاوت حساسیت ودرجه مقاومت نوع ها ی آن اس بخصوص درمنطقه دگرگونی تیپ های جنگلی بروزمیکند .یخبندان زود رس خزانی نیزهمچون یخبندان دیررس بهاربه قسمت های که درفصل رویش سال نهال هنوزبه قدرکفایت چوبی نشده اند ضرر میرساند اما صدمه که ازاین یخبندان می رسد به قدرآسیب یخبندان دیررس بهارشدید نیست ، زیرا قسمت های نورسته به نسبت بیشتری چوبی شده اندوشیره کمتری دارند . نتیجه یخبندان زود رس خزانی آن است که فقط قسمتی ازرشد درخت ازبین میرود وبیشترین نهال های نیرومندی که رشد خود را بطورغیرعادی تااواخرخزان ادامه می دهند دچارضررآن میشود .همچنین نوجست های که ازکنده درختان رویده اند ونهال های موجود درنهالستان نیزازیخبندان زودرس خزانی ممکن است آسیب ببینند . اگرچه تحمل انساج نباتات دردوره خواب زمستانی به مراتب بیشترازمقامتی است که درفصل رویش به سرمادارند اما ازسرمای شدید زمستان ممکن است دچارضررشوند . درزمستان موقعی که یخ ها روبه ذوب شدن میگذارند درختان سوزنی برگ براثرتنفس مقداری آب ازبرگ های خود تبخیرمیکنند که چون قادربه جبران این کمبود اززمین یخ بسته نیستند ازخشکی رنجورمیشوند . درپهن برگان که درزمستان عاری ازبرگ اند چنین عارضه ای بروزنمیکند ، برآمدن ریشه نباتا چوبی دراثریخبندان نیزآسیبی میکانیکی است که ازسرما ناشی میشود قطره های آب موجود درخاک به اثرسرمایخ می بندد خاک وریشه نبات را بالامی راند . به این ترتیب یا ریشه میگسلد ویا ازخاک فرومی نشیند ودرنتیجه همه ریشه یاقسمتی ازآن عریان میماند دراثرتکراراین وضع که اغلب اتفاق می افتد ریشه به سطح خاک میرسد ممکن است ازبین برود واین خطردرمناطق شدید است که برف کافی خاک را درزمستان نمی پوشاند ونهال هایکه دزخزان کاشته شده اند درمعرض این خطراند زیرا ریشه آن درخاک مستحکم نشده باش وآنهایکه سطحی دارند نسبت به آنهایکه ریشه عمیق دارند صدمه می بینند.گونه هایکه به آب وهوای گرم خو گرفته اند پس ازداخل شدن به مناطق ازسرما به شدت آسیب می بینند. جلوگیری ازسرما وحتی کاهش موثرنتیجه نامطلوب آن امکان ندارد مگروقتی که اصول پرورش رادقیقا ً درمدت درازدرجنگل به اجرادرآورند حتی دراین صورت نیزجلوگیری ازقسمت عمده این خسارات مفید نیست . بدبختانه ازبروززیانی که پیامد سرمای  استثنائی زمستان است  نمیتوان جلوگیری کردوفقط نوع های نبات را که ردانجا جوانی به حمایت نیازمند اند میتوان ازیخبندان دیررس بهاروسرمای پیش رس خزان ودرآوردن ریشه ازخاک حفظ کرد. درهرجاکه خطربروزیخبندان زودرس یادیررس وجود دارد بجای برش یکسره درختان کهن سال باید آنهارا درچند مرتبه برداشت کرد. به این ترتیب درختان سرپا نونهال هارا زیرحمایت خود میگیرد . درمورد تجدید نسل مصنوعی حمایت نهال ها درمقابل سرمابهترامکان دارد ، دردرجه اول باید نهالستان را درجای احداث کردکه درمعرض یخبندان نباشد . درمناطق که خطریخبندان وجود دارد باید ازنوع های مقاوم یا نژادهای مقاوم نوع های مورد نظرکه درفصل نموی دیررس شروع به رشد میکنند برای جلوجنگل کاری استفاده کرد نژادی که دربهاردیرتررشد خود را آغازمیکند ازخطریخبندان دیررس بهاری درامان میماند درنهالستان میتوان باپوشش بسترها ازبرگ ،کاه وپلاستک وغیره نهال ها را درطول مدت زمستان ازسرما حمایت کرد درهرجاکه خطریخبندان موجود است ونوع مورد برای کاشت نابرباراست بهتراست نخست نوع بردباری را درآن منطقه بکارند وپس ازمدت نوع مورد نظروعلاوتا ً درآن جای منماید . ازبرآمدن ریشه نهال باپوشش قسمت های درمعرض خطربایک قشرضخیم خاک ممکن است تاحدی جلوگیری کرددرهرجایکه این خطروجود دارد باید ازنهال کاری درخزان خودداری وزید وتنها نهال های بلند را که ریشه طویل دارند مفید واقع میشود استفاده کنند.

حفاظت جنگل درمقابل چریدن حیوانات

منظورازحیوانات اهلی پستاندارومقصود ازاینجا عمدتاً حیوانات وحشی یا غیراهلی پستاندارچرنده است که صرفاً ازجهت آسیبی که به جنگل هاوارد میسازند مورد بحث وبررسی میوشوند.

1 – زیان های چریدن حیوانات درجنگل : همه جنگل ها به یک اندازه چریدن حیوان لطمه نمی بینند. ازانجایکه حیوانات رغبت بیشتری به چریدن انواع درختان برگی دارند ، این انواع ها نسبت به سوزنی برگان صدمه زیاد میخورند وهم موضوع درجنگلها ی آمیخته که رقابت انواع پهن برگ آن مانع تکامل میشود. درپهن برگان نیزبرخی به سبب خوش خوراکی بیشترنسبت به سایرگونه ها یا انواع مورد دست رس مورد حمله قرارمگیرند. زیان های چریدن حیوانات درجنگل ازدونظرمورد برسی قرارمگیرد . یکی ازلحاظ صدمه خاک ودیگری ازجهت ضرربه درختان جنگلی باید مورد بحث قرارگیرد.

a- ضررچریدن حیوانات به خاک جنگل رفت وآمد حیوانات درجنگل مولد فشردگی خاک جنگل وخرابی وضع فزیکی آن میشود. به این ترتیب آب باران را ازعرصه جنگل حذف میکند که خاک عریان وبدون پوشش حفظ میماند وبه این ترتیب به تدریج دچارفرسایش میشود. حیوانات پساندارکه سم نیزدارند باسم خود بریدگی های درخاک ایجاد میکند دراثراین کاردرزمین های شیب داربه دلیل بارانی که ممکن است پس ازعبوراین نوع حیوان ببارد ، خاک دچارفرسایش میشوند . دردامنه کوهستان های که خاک مستعد ریزش است گشت وگذارمکررچرندگان به ریزش خاک سرعت وشدت میبخشد وقطه های سنگین که درنتیجه آن ممکن است بغلتند به درختان برخورد کرده ودرآنها ایجاد ضخیم میکنند.

b- صدمه چریدن حیوانات به درختان جنگلی : سختی خاک که حاصل وقت وآمد مکررحیوانات است شرایط نامساعد برای رویش دانه های که به زمین می ریزند ایجاد میکنند. چرند گان ،گذشته ازخوردن نباتات به نهال ها نیزحمله ورمیشوند وآنها را می چرند وبه این ترتیب تجدید نسل جنگل را بااشکال مواجه می سازند .جویدگی پوست ساقه وشاخه موجب پیدایش زخم وایجاد راه وارد شدن مکروب وبیماری ها میشوند . چریدن حیوان موجب جنگلی شدن نهال وموجب نابودی نهال میشود که عیبی بزرگ است .گاهی حیوانات چرنده ،برای تغذیه ازبرگ وشاخه های آنها را به شدت میخورند درنتیجه بعضی ازنهال هاازریشه درمی آیند ویا ریشه آنها سست میشود . دربعضی ازموارد نیزحیوانات باسم یاشاخ خود خاک را میکاوند که براثراین کارممکن است ریشه های سطحی آسیب دیده وبه این ترتیب معلوم میشود که چریدن حیوانات نه تنها تغیرات کمی که دگرگونی های کیفی نیزدرجنگل بوجود می آورد ومعمولا ً ترکیب جنگل ها ازنظرنوع دراثرچریدن روبه انحطاط میگذارد ونوع های مامرغوب وکم بها جایگزین انواع مرغوب وپربها میشوند .بعضی ازچرندگان ازقبیل خوک ، که برای چریدن به جنگل برده میشوند دانه انواع بلوطرا با لب های خود می خورند وبه این طریق موجب کاهش ودرمواردی توقف کامل نوجست های درختان میشود.همچنین که بلندی نهال ها ازحد پوزه یادهن حیوانات چرنده تجاوزکرد معمولا ً بطورمستقیم به آنها آسیبی نمی رسد مگربه علت فشردگی خاک به اثررفت وآمد مکررحیوانات که نفوذ آب به خاک جنگل را مختل میسازند ودرنتیجه به رشد نهال ها وحتی درختان لطمه می زند . چریدن حیوانات درجنگل اگرچه کشاورزان را ازتحمل هزینه های تولید علوفه بی نیازمسازند اما موجب عدام جمع آوری کود های حیوانی که ممکن است برای افزایش محصول به کاررود میشود. درضمن چوپانها که همواری گله هابه جنگل می روند خود به عمد یا غیرعمد ، موجب آسیب های ازقبیل کت زدن زخم زدن درختان وگاهی هم زمینه سازی برای آتش سوزی میشوند نباید ازیادبرد که حیوانات اغلب ناقل حشرات وعوامل بیماری زاهستند .عوامل وشرایطی که موجب تشدید خسارات وارده ازچریدن حیوانات میشود عبارت اند از: مقدارگیاه ،چنانچه مقدارعلوفه دروسعت معین ازعرصه نسبت به تعداد حیوانات ناچیزباشد آنها ناگزید به استفاده ازآنها های جنگلی راغب ترمیشوند .

موعد چریدن حیوان: چریدن درمواقع ازسال که علوفه لطیف یا فراوان است خطرکمتری دارد ،برعکس هنگام که علوفه خشک میشود یا اندک است حیوانات به سراغ نهالهای جنگلی می رود . همچنین درساحات ازروزکه علوفه ازشبنم پوشیده شده یاباران میبارد حیوان به استفاده ازنهال های جنگلی بیشتررومی آورد ودرختان پهن برگ نسبت به سوزنی برگ ضیان بیشترمیبینند.

قواعد چریدن حیوانات درجنگل :

اگرچاره جزراه دادن حیوان به جنگل نباشد برای آنکه آزادی داخل شدن حیوان به جنگل موجب ضرنشوند اصول وقواعدی را که مهمترین آنها درزیرارایه میشود باید بطوردقیق مورد توجه واقدام قرارداد. دروقت قطع کردن درختان جنگلی به شیوه پناهی ،چون درنتیجه عملیات بهره برداری وبه خصوص کشیدن تنه درختان برروی زمین قسمت عمده علوفه که ممکن است ازپیش درپای درختان جنگل وجود داشته باشد ازبین برود هرچند نهال جنگلی موجود درعرصه برای حیوانات قابل خوردن نباشد نباید اجازه چریدن حیوان را داد ویا مدت چریدن وتعداد حیوان را باید بسیارمحدود کرد به نحوی که حیوان ها پس ازچریدن علوفه موجود عرصه را ترک کنند طول ومدت محدویت حیوان ازداخل به این عرصه ها بستگی به انواع درخت وشرایط محیطی دارد وتازمان دوام خواهد یافت که نهال ها به مرحله برسند وبه اصطلاح مقاوم به چریدن باشند . وقتی ازجنگل به روش کنده زاد یا جست زاد (coppice ) ساده بهره برداری میکنند خاک جنگل بازدرمعرض تابش مستقیم نورآفتاب واقع میشوند ودرنتیجه علوفه فراوان درآن می روید . چریدن حیوان دراین نوع زمین ها تا موقعی مجازاست که جست ازکنده نرویده باشد وبه محض ظهورجست ها باید حیوان ازراه عرصه خارج کرد .گاهی دربعضی ازنقاط دنیا مثلا ً هندوستان درختان جنگلی به روش تاج بری (pollarding ) بهره برداری میکنند تا هم ازجستها برای سوخت ومصارف ممکن وهم ازعلوفه زیردرخت ها برای چریدن استفاده شود .محدود کردن تعداد حیوانات برای جلوگیری ازچریدن یک نواخت حیوانات وحذف کامل پوشش گیاهی خاک ، باید تعدادحیوان متناسب به ظرفیت چرائی جنگل باش ازاوتعین ظرفیت چریدن تیپ های گوناگون جنگل های ایران وافغانستان بسیارمهم وضروری است. باید توجه داشت که حتی دریک جنگل علوفه نه ازنظرنوع ونه ازلحاظ تراکم ودرجه رشد بطوریکنواخت درپائی درختان نمی رود. بنابراین تعداد حیوان که باید دروسعت معین به چریدن واداشته شود نسبت به هرناحیه جنگل تغیرمیکند .

راه داخل شدن به ناحیه چریدن:

راه داخل شدن به ناحیه چریدن با دقت انتخاب کرد وآن را چند بارتغیرداد. اگراین راه ازمحلی میگذارد که داخل شدن حیوان به آن ممنوع است باید با ایجاد خندق ژرفی که به قدرکفایت پهن نیزباشد یا احداث پرچین  یا حصاری ازسیم خاردارمانع تجاوزحیوانات به منظورممنوع شد . چوپان همواره باید راهنمایا برای مراقبت درحسن اجرای مقررات چراگاه همرای گله حیوان باشد . چوپان باید ازاقامت دوام دارحیوان درناحیه  معین ممانعت کند ودرصورت امکان نگهداری حیوانات درنقاط سراشیبی که خاک درمعرض ریزش است رفت وآمد میکند ممانعت کند .

انتخاب حیوان : درهرجنگل باید باتوجه به وضع علوفه موجود ونحوتغذیه وعادت حیوان نسبت به نوع آن تصمیم گرفت به نحوی که حمایت جنگل تامین باشد بیشترجنگل بانان براین عقیده اند که چریدن بزها درجنگل ها محدود باشد وپس ازچندی به کلی ممنوع شود.

روش های حفاظت با حشرات مخرب جنگل

حمایت جنگل دربرابرحشرات به اندازه حفاظت آن دربرابرآتش سوزی شایان اهمیت وتوجه است هدف باید آن باشد که ازشیوع ضررحشرات پیش گیری وخسارات عادی موضعی به کمترین حد ممکن کاهش داده شود وباید توجه داشت که به پیشگیری ازبروزیک حمله شدید به مراتب بهترازآن است که پس ازظهوروشیوع حشرات به مبارزه بپردازند وفقط درمراحل نهائی که چاره ای جزتوصل به مبارزه مستقیم نسبت به آن مبادرت کنند. پیش ازهرکارباید اطلاعات چند درباره نحوه زندگی حشره وغذای که بیشترمیپسندد ،دشمنان طبیعی تواتروعلل بروزآفت جمع آوری کرد.این اطلاعات ممکن است بخش نقاط ضعیف زندگانی حشره را که دانستن آنها برای تهیه طرح مبارزه ضروری آشکارسازد. ضررکه حشرات به جنگل ها وارد می آورند نمیتوان بطورکلی به پیشگیری نمود ،حشراتیکه درجنگل زندگی وازآن تغذیه میکنند به شماردرنمی آیند گروه بسیاری ازآنها بصورت درجنگل زندگی میکنند که حتی جگل بانان ازحضورآنها وخساراتی که به بارمیآورده اند مطلع نمیشود، دامنه توسعه وتجاوزبیشتراین حشرات به نحوی است که موجد آفت چندانی درجنگل نیستند ازاین روازذکرآنها درطرح مبارزه باید درگذشت زیرا مبارزه بااین نوع حشره کم اهمیت جنبه عملی ندارد ولی محدود ازحشرات که خسارات شدید درجنگل بوجودمی آورند که باید به آنها مبارزه کرد البته روش های پیشگیری ومبارزه را که درمورد درختان میوه یا خیابانی یا زینتی متداول است نمیتوان درجنگل به کاربست ،زیرا وسعت منطقه ای که باید دران به مبارزه اقدام کرد تقبل مخارج گذافی را ایجاد میکند .درجنگل بیشترروش های غیرمستقیم راکه هدف آنها ممانعت ازبروزآفات شدید است اجرامیکنند . بسیاری ازخسارات حشرات رامیتوان بدون متحمل هزینه های زیاد باپرورش صحیح جنگل جلوگیری کرد. درممانعت ازسرایت آفت به یک جنگل وقتی به پرداخت هزینه های سنگین مبارزه ردهرهکتارجنگل آفت زده مجاورآن میتوان رضایت داد که مساحت جنگل آلوده کوچک باشد واین مبارزه برای مدتی درازسلامت جنگل درشرف آلودگی را درسطح نسبتا ً وسیعی تامین کند .باید دانست که تکثیرکامل حشرات مضرعملا ً غیرممکن است وازآن جایکه حشرات مخرب همواره درجنگل یافت میشوند درجه اول باید کاری کردکه ازافزایش تعداد آنها به حدی که موجب بروزخطرات شوند جلوگیری شود . اگرجنگل را بطورصحیح نگهداری کنند به نحومطلوب پرورش دهند به این مقصود میتوان رسید ولی درقسمت هایکه ازجنگل چندان قابل دسترس نیست وازاین رونمیتوان عملیات پرورش را دقیقاً وکاملا ً دراین قسمت ها اجراکرد . گاهی شرایط طبیعی به تکثیرسریع حشرات مضرکمک میکند دراین موارد میتوان به قواعید ورورش های خاص برای کاهش نسل حشرات متوصل شد به شرط آنکه نتایج حاصل متناسب با مخارج صرف شده باشد .روش های مبارزه باآفات جنگل بطورمستقیم یاغیرمستقیم هستند .روش های مستقیم روشهای اندکه برای ازبین بردن فوری حشره مستقیما ً به روی آن اعمال میشود. اما روش های غیرمستیم به عملیات گفته میشود که هدف آن ازبین بردن شرایط مساعد برای توسعه فعالیت حشره میباشد شیوه های گوناگون مبارزه باحشرات عبارت اند از:

-روش های مستقیم میخانیکی یعنی جمع آوری ومنهدم ساختن حشرات ،نابودکردن قسمت های آلوده ، گرم کردن تنه درختان وغیره .

-روش مستقیم (استفاده ازجانوران پرازیتی وشکارچی بمنظورازبین بردن فوری حشرات .

روش مستقیم کیمیاوی ( استفاده دواپاشی بصورت گردیامایع ، بخوردادن به کاربردن طعمه های زهراگین . )

-روش های غیرمستقیم :

1 – روشهای کیمیاوی ومیخانیکی که بمنظورتغیریاکاهش غذای حشرات بکارمیرود .

2 – روش های حیاتی (دخول عناصرپرازیتی یاشکارچی به جنگل ویامساعد کردن شرایط زیست آنها .)

مبارزه بوسیله دشمنان طبیعی جنگل حشرات پرازیت وشکارچی پرندگان بعضی ازپستانداران وبیماری های گوناگون را به حشرات مضروارد میکند اینها ازوسایل بسیارمهم اندکه به کمک آنها میتوان باحشرات مضرمبارزه کردوتاوقتیکه قطعه درخت یاعمل دیگری موجب ایجاد اختلال دراوسط بیولوژیکی موجود وضعف اثرهای مفید دشمنان طبیعی نشود دشمنان مزبور شمارحشرات مضررا محدود میسازند. جنگل بانان باید بداند که چگونه میتوان اثرهای مفید دشمنان حشرات را درجنگل حفظ وتقویت کرد. به این منظورممکن است دسته های جدیدی ازدشمنان طبیعی را به جنگل وارد سازند پرنده گان ممکن است درجلوگیری ازبروزآفت موثرباشند.ولی وقتیکه آفت بروزکرد وشیوع یافت تعداد اندک پرندگان برای ازبین بردن حشرات مضرنباید نادیده گرفته شود تاثیراین کمک دشمنان طبیعی دارد ازبین بردن حشرات مضرنباید آنرا فراموش کرد تابتوانیم یک جنگل سالم ونیرومند داشته باشیم .

حفاظت درمقابل خشکی

منظورازخشکی نبودن رطوبت خاک است . کاهش که درمیزان عادی بازندگی سالیانه محلی پدید می آید عامل اصلی خشکی است واین موضوع بیشتردرفضای ازسال که نباتات درحال رشدند وازهمین روزیادترازهروقت دیگربه آب نیازمنداند اثرنامطلوب دارد .وجود روزهای آفتابی ، حرارت شدید، کمی رطوبت نسبی جوی وبادهای تند عوامل هستندکه خطرخشکی را افزایش میدهند.زیرا این عوامل به تبخیر رطوبت ناچیزخاک می افزایند ومیزان ذخیره آب را درآن کاهش میدهند . میزان بارندگی سالانه همه مناطق جهان دستخوش نوسانات چشمگیری است ودرهرجاکه مقدارسالانه به نصف مقدارعادی یاکمترازآن برسد خطرات خشکی خود نمائی خواهد کرد به ویژه بخصوص وقتیکه بروزآن مصارف بادوره رویش گیاه یانبات باشد . ضرری که درنتیجه خشکی حاصل ازکاهش بارندگی درفصل رویش به درختان وارد میشود شدید ترازآسیبی است که براثرکاهش مقدارکل بارندگی سالیانه به آنها میرسد .ترتیب توزیع باران درماه های مختلف فصل رویش نیزممکن است متضمن اثرهای زیاد باشد. مثلا ً اگربارندگی دربهارکافی ودرتابستان ناکافی باشد درآغازنهال ها وجست ها به تندی میرویند ولی همین که باخشکی تابستان مواجه شوند ازآن رنج میبرند به حدی که ممکن است گاهی تاب خشکی را نیاورند وبمیرند . وقتیکه میزان آب درخاک جنگل به اندازه باشد که تکافوی نیازرستنی ها را ننماید خساراتی به وقوع می پیوندد که دامنه آن میتواند ازکاهش رشد تامرگ درختان گشترش یابد هرگاه بارندگی فصل رویش کافی بوده ودرسرتاسراین فصل بخوبی توزیع شده باشد خشکی اگرهم درعناصرضعیف که درمعرض رقابت پایه های نیرومند هستند ،اندک اثرنامطلوبی داشته باشد بطورکلی اهمیت چندانی ندارد وخسارات عمده هنگام بروزمیکندکه دربارندگی معمولی کاهش شدید وطولانی بوجودآید . دردرجه نخست آن دسته ازرستنی های که ریشه بسیارسطحی دارند وبه رطوبت لایه رویبین خاک متکی اند(نباتات ونونهال ها ازخشکی آسیب میبینند . اماهرگاه شدت ودوام خشکی زیادترشود احتمال دارد . عناصریکه ریشه نیمه ژوف دارند وحتی درختان کهنسال نیزدرختچه خشکی بمیرند . یک صورت دیگرزیان خشکی کاهش رشد درختان است چه آنهایکه شاخه هایشان به اثرخشکی مرده وچه عناصری که کمترین اثرخارجی که حکایت ازآسیب دیدگی کند ، درآنها دیده نمیشود . پژمردگی برگ وساقه های درطیف نشانه آزردگی نباتات به اثرخشکی است ولی البته هرپژمردگی دلیل آن نیست که نباتات ازخشکی آسیب دیده است نشانه دیگرآسیب خشکی زردی وخزان نابه هنگام برگهااست. درهرجاکه نونهال ها ورستنی های خردجنگل براثرخشکی مرده باشند جنگل قیافه ای پیدا میکند که گوشی دستخوش آتش سوزی شده است .هرچند گاهی خشکی میتوان موجب مرگ گروهی ازدرختان کهن جنگل شود. اما معمولاً وضع چنین نیست واغلب اثرخشکی درجنگل بصورت وجود تک پایه های خشکیده ای به چشم میخورد که درختان مجاورآنها درشرایط مشابه زنده ونرم برجای مانده اند . چنانچه درپیش نیزگفته شد همین که درزمستان یخها روبه ذوب شدن میگذارند ازبرگ درختان همیشه سبزبراثرتنفس مقداری رطوبت تبخیرمیشود ولی چون این درختان قادربه جذب رطوبت اززمین یخ بسته نیستند ازخشکی آزرده میشوند ورنگ برگها به سرخی میگراید . این وضع به کاهش رشد ودربعضی موارد به مرگ درختان می انجامد باید توجه داشت که خشکی بطورغیرمستقیم نیزاثرهای نامطلوبی بردرختان دارد . ازجمله موجب ضعف درختان وکاهش توانائی آنها به مقاومت دربرابرآفات وامراض میشود . زحمتی نیزکه درنتیجه مرگ شاخه ها به اثرخشکی بوجود می آید معمولا ً راه داخل شدن برای حشرات وقارچها مگشاید . ازآسیب خشکی نمتواند پیشگیری کرد امابابه کاربستن روش های صحیح پرورش میتواند خسارات آنرا کاهش داد. درجنگل باید شرایط بوجودآورد که به خشکی های اتفاقی بالای ایستادگی داشته باشد. درهرجایکه خطرخشکی وجود داشته باشد باید به درستی تنک کرد تا به جای عده زیادی درخت که رقابت آنها بایکدیگرهمه را تاتوان میسازد درختان اندکی باضررگسترده برجای بماند . امادرتنک کردن جنگل نیزاعتدال واحتیاط را نباید ازدست داد تااین عمل موجب افزایش سرعت بادوشدت تبخیرنشود . درمناطق کم باران که جنگل زادآوری میکند بهتراست درموقع قطع ، برای حمایت نونهال ها فقط قسمتی ازدرختان سرپارا بردارند تادرختان که برجای میمانند به زمین سایه افگند وازشدت تنفس نونهالها بکاهند ورطوبت خاک را حفظ کنند همین نظررا میتوان درموقع جنگل کاری بکاری بست به این ترتیب که نهال ها را درقسمت شمال کنده ها وصخره ها بنحوی که سایه ائی برای نهال ها تامین باشد وازتنفس شدید آنها بکاهد بکارند درنقاط خشک بخصوص وقتیکه خاک نیزکم ژرف باشد . باید مدت گردش را کوتاه گرفت وبیشترازانواع خشکی گرااستفاده کرد.

حفاظت درمقابل با دش سنگین ،سیل وفرسایش خاک

1 – باران که به فواصل نامنظم میبارد اغلب درمدت کوتاه وبصورت شدید به زمین ضررمیزند . دراین نوع مواقع برگ های لطیف ونازک متحمل ضربه های وارد آورده را ندارند وپاره پاره میشود . البته به ندرت اتفاق می افتد که رگبارها به تنهائی موجب این نوع آسیب های میخانیکی درنباتات باشند واغلب دریدگی به برگ ها بیاورد عملا ً یکجا باد وباران شدید است .

2 – سیل : باید توجه داشت که هربارندگی شدید موجب سیل نمیتواند باشد نشیب زمینی ووضع خاکی که آبرا به سطح خود میگیرد ازجمله عوامل موثردرپیدایش سیل اند اگرخاک جنگل به قدرت کفایت متخلخل باشد آبی را که به زمین میرسند بخود میگیرد وازآن جریان یافتن غیرعادی آب درسطح زمین که مقدمه سیل است جلوگیری میکند .بدبختانه مقدارزیاد ازباران برزمین های عاری ازدرخت یاعرصه های جنگلی که به وجه موثری قادربه جذب آب درخاک خود نیستند فرومیریزد واهمین جااست که نخست جریان های باریک سطحی وسپس سیل بروزمیکند . معمولا ً ازسیل پدید آمده درجنگل خسارات شدیدی بخودجنگل نمی رسد مهم ترین خسارات سیل به جنگل های میرسد که درقسمت های زیرین دامه های کوهستانی قراردارند. وزمین های وسیع بالادست آنها عاری ازدرخت اند. نوع خسارات وارده ازسیل به جنگل متفاوت است ، ممکن است درنتیجه حرکت یخ وسنگ وغیره درتنه درختان زخم های پدید آید . دربعضی ازقسمت ها ، خاک عرصه ای که جنگل برآن روئیده شسته میشود ودرنقاط دیگردرفرورفتگی ها ودامنه های هموارپاینی دست همراه قطعات درشتی تشکیل وبه ضخامت زیادی سطح خاک جنگل را فراگرفته باشند وافراند . یکی ازبارزترین وزیان بارترین اثرهای سیل فرسایش خاک است . ممکن است دراثرسیل خاک که قرارگاه وانبارغذای درختان جنگلی است بطورکامل نابود شود.آسیب دیگری که ازسیل به جنگل می رسد آن است که آب به مقدارزیاد ومدت طولانی به عرصه جنگل های که درزمین های همواریافرورفته پای کوهستان واقع اند که بماند . ریشه چنین درختان دچارخفگی میشود واین گونه درختان سرانجام میمرند زمین های باتلافی به زمین های گفته میشود ه وضع خاک اجازه نشست سریع وکامل آب را نمیدهد وازاین روآب درسرتاسرسال ویا قسمت عمده آن به مقدارهنگفتی خاک را فراگرفته است براثرسیل ، آب جمع شده درزمین های باتلافی فزونی می یابد وازرشد جنگل ها درنتیجه این وضع کاسته میشود. درختان که درزمین های باتلافی میرویند به دلیل رطوبت مفرط وکم ژرفائی خاکی که ریشه ها درآن قراردارند معمولا ً تاحدی ناسالم اند دراین زمین ها ریشه درخت فقط درقشری ازخاک که دربالای سطح ایستائی درفصل رویش واقع است گسترش میابد حال چگونه میتوانیم جنگل را وزمین های بازخارج آنرا دربرابراین عوامل مخرب ومضرحمایت کرد موثرترین روش جلوگیری ازسیل اقدام به عملیات ساختمانی به منظورانبارکردن آب سیل است بناءً چنین مخازن اصولا ً برای جلوگیری ازخطرسیل درزمین های بازخارج جنگل مفید است مامیتوانیم درجای مناسب مخازن آب را تهیه کرد وازآن برای آبیاری استفاده کرد.

حفاظت آبی فرسایش خاک

فرسایش خاک به اثرآب بدوصورت رخ میدهد. یکی فرسایش عادی که اگرچه بصورت دایم درحال توسعه است،اماموجب سلب استفاده ازخاک نیست وخطرچندانی ندارد . نوع دیگرفرسایش غیرعادی است که چنان خاک را میشوید که حاصل خیزی آن به سرعت ازدست می رود . این نوع فرسایش بدوشکل بروزمیکند . فرسایش لایه ائی وفرسایش خندقی درفرسایش لایه ای توفانی یک قشرنازک خاک بوسیله جریان آب شسته میشود تابه حدی که خاکزین یاخاکزید معلوم شود یا هویدا گردد.فرسایش خندقی که ازفرسایش لایه ائی آسان تروبهتربه چشم میخورد آن است که آب جوی درخاک حفرمیکند. فرسایش به هرشکل وصورت که باشد علاوه برکاهش نیروی مولد خاک موجب تجمع مواد آب شسته درقسمت های همواریافرورفته پاینی دست میشود . چنانچه درمورد سیل گفته شد ، این رسوبات نرم وکم ضخامت باشند سودمند ودرحال عکس یعنی دروقتیکه ازقطعات درشت وعقیبی تشکیل شده وبه ضخامت زیادی سطح خاک را پوشانیده باشد مضرهستند. ولی نفع اتفاقی آنها درحالت اول تیربازیان که نقاط آب شسته بوجود می آید متعادل نیست . بارندگی عامل اصلی فرسایش است زیراانرژی قطره های باران همراه باقوه ثقل موجب حرکت ذرات خاک میشوند امانوع خاک وشیب زمینی نیزدرشدت فرسایش موثری زمین های رسی چون چسپندگی بین ذرات خاک زیاد است به فرسایش ومقاومت میکند زمین های شنی یاسنگریره دارتاحدی این باره مقاومت نشان میدهند زیرا آب به تندی درآنها نفوذمیکند . خاک هایکه بیشتردرمعرض فرسایش قرارمیگیرد ومعمولاً حاصل خیزتیرین خاکها هستند دربین این دونوع خاک قراردارند فرسایش غیرعادی درجنگل که بدرستی نگهداری وپرورش میشود امکان ندارد ولی پیدایش آن درقسمت های عاری ازدرخت که ارتفاع بالای جنگل ویاداخل جنگل وجاده قطعات فاقد رستنی واقع اند میسراست همچنین ممکن است درزمین های پاینی دست جنگل آغازشود وپس به داخل آنراه یابد . عوامل ازقبیل آتش سوزی بهره برداری ، چریدن حیوانات ،گازهای سمی که موجب مرگ رستنی ها میشود زراعت جاده ها وراه آهن شرایط مناسب را برای فرسایش درداخل یامجاورجنگل بوجود می آورند که این فرسایش ممکن است. سپس به تدریج به قسمت های محفوظ آن سرایت کند.

مبارزه بافرسایش خاک : درایالات متحده امریکا برای جلوگیری ازادامه فرسایش خاک واصلاح فرسوده بسته به محل وشرایط محیطی به شکل خاص عمل میشود. درزمین های که شیب تند که خاک درمعرض فرسایش ولغزش است بته که برایجاد پرچین های درامتداد خطوط ترازمیشود اما درنقاطی که فرسایش خندقی روی داده برای جلوگیری ازتوسعه وتشدید فرسایش ، سد های نباتی ایجاد میکنند که درپشت آن بذرنوعی نبات درفروردین ماه ونهال جنگلی مثلا ً کاج درزمستان کاشته میشود. حفاظت جنگل درمقابل برف کوچ ها : برف کوچ عبارت ازنیشب شدن برف عظیم ازکوه ها میباشد. درمسیرسقوط برف کوچ برف باشدت شیب میشود وسپس دستگاه های فلزی باالخصوص مثلا ً پنج تائی ، چهاردستگاه درچهارگوشه مربع ویک دستگاه درمرکزآن درسرتاسردامنه درمعرض سقوط برف کوچ نصب نمایند درهردوسکوی متوالی اقدام به تعبیه دستگاه برف کوچ شکن میکنند به این صورت که درهرسکویک ستون آهنی یا بتونی کانگرسیتی درامتداد طولی ودروقت میانه عرض سکونصب وسپس بروی ستون هرسکوی پاینی بافاصله های آهنی بصورت استاده که ازحالت قایم کمی منحرف وبه سمت سکوی بالای متمایل باشد قرارمیدهند که درقسمت بالای خود باقطعه آهنی دیگربصورت افقی بوسیله بیست به هم متصل میشوند سپس یک شبکه فلزی که ازتعداد ریل محکم آهنی بصورت عمود برهم وبه اندازه طول پایگاه زیرین ساخته شده آماده میکنند که ضلع آنرا بروی پایه افقی بالای ستون های استاده وضلع دیگررا بروی پایگاه مستقردرسکوی بالابصورت که درشکل نشان داده شده است قرارداده میشود وبرعلاوه به جوش دادن محل اتصال پایه های استاده خوابیده را باسیم وبادقت باهم وصل میکنند .این مجموعه برف کوچ شکن نام دارد . برف کوچ درحین سقوط به آن برخورد کرده وازسرعت اش کاسته میشود مقداری برف ازفاصله ریل های شبکه خارج وبروی برف کوچ شکن زیرین وبرف کوچ شکن های پاینی است ریخته میشود ودرنهایت سرعت آن به حدی که خطرزیادی ندارد وخرابی وخسارات شدیدی تولید نمیکند به پاینی میرسد .

حفاظت جنگل درمقابل باد

مهمترین نقش باد انتشارگرده ودانه ، یعنی کمک غیرمستقیم ولی موثر به القاح طبیعی جنگل است ریشه کن شدن درختان کهن سال براثرباداین فایده را دارد که پوشش مرده درخاک مدفون میشود وخاک نیزبه روآمده وبسته مناسبی برای رویش تخم بوجود می آید . واثرهای ضررآوری باد بطورکلی درچهارعنوان زیرمیتوان دسته بندی وخلاصه شود :

1 – اثرباد به روی خاک: بادروی خاک دواثرمضردارد یکی تبخیررطوبت خاک ودیگری رفتن ذرات آن که بادرفتگی یافرسایش بادی خاک نامیده میشود . یکی ازضررهای آن خشکی خاک جنگل ایت که ازمواد عضوی گیاهی خاک یا Humus ناشی بوجود می آید که موجب اخلال درفعالیت های مفید باکتریاهای خاک میگردد. پوشش مرده جنگل نیزبراثرباد جابجامیشود بطورکه خاک دربعضی ازقسمت ها بکلی عاری ازپوشش مرده میگردد ودرنقاط دیگربخش متراکمی ازپوشش مرده بوجود می آید ودرنتیجه هم ازنظرتشکیل خاک مرغوب وهم ازلحاظ تشکیل نهال های جنگلی مشکلات را بارمیآورد .بادرفتیگی یافرسایش خاک براثرباد آن است که ذرات خاک به تدریج بوسیله بادازمحل خود به نقاط دیگرمنتقل میشود واین وضع اغلب دردامنه های خشک وگرمی مانند دامنه های روبه جنوب پیش می آید دوام این وضع رفته رفته ازحاصل خیزی خاک میکاهد وچون رشد درخت بستگی به حاصل خیزی خاک است درنتیجه رشد جنگل کاهش مییابد باد رفتگی خاک درخارج ازجنگل نیزبوقوع می پیوندد ویکی ازضررآن تشکیل ریگ های روان وتشکیل تپه های ریگی میباشد .بطورکلی هرقدرنسبت ریگ درخاک زیاد میشود خطرفرسایش زیاد ترمیشود ودرنقاطیکه عرصه وسیعی اززمین را ریگ خشک پوشانیده باشد خطرفرسایش زیاد ترمیشود. درنقاطیکه عرصه وسیعی اززمین را ریگ خشک پوشانیده باشد خطربه حدی است که ممکن جنگل های نزدیک درزیرریگ روان مدفون شوند . ایجاد جنگل نه تنها راهی است که میتوان به چنین خاک های بی حاصل نیروی حاصل خیزی وبه زمین های زراعتی وجنگل وآبادی ها وجاده های درمعرض خطرحرکت ریگ روان ایمن بخشید . هرگاه جنگل به درستی نگهداری وپرورش نشود وزش باد ممکن است پوشش مرده را ازمرحله جنگل بردارد وخاک را درمعرض فرسایش قراردهد. چنانچه برروی ذرات خاکی که براثرامواج دریابه ساحل آورده میشود پوشش ازنباتی بوجود نیاید ممکن است مقدارازآن باباد جابجا شود وجنگل را مورد تهدید قراردهد. خاک های زراعتی که درنگهداری وحسن استفاده ازآن مراقبت لازم به عمل نیامده باشد . هرسال به شدت دستخوش باد رفتگی میشود ولی بررسی این موضوع جزآن قسمت که مربوط به خط انحلال جنگل براثرخاک های باد رفته است ازبحث این عنوان خارج است .

۲- اثرباد دراتمسفیرجنگل : برای اینکه جامعه جنگلی ازشرایط کاملا ً مساعدی برخوردارباشد وقادربه اجزای کامل وظایف حیاتی خود شود باید هوای داخل جنگل آرام نمناک ونسبتا ً گرم باشد هرگاه این شرایط فراهم گردد ازتبخیروتنفس مناسب جلوگیری میشود ودرختان خواهند توانست ازمواد معدنی وعضوی محیط بخصوص co2 به فراوان موجود است وبرای فعالیت های حیاتی نباتات ضرورت است. بهترین فایده را بگیرند چنانچه باد به داخل جنگل راه یابد کاربن دای اکساید را باخود میبرد وممکن است هوای داخل جنگل راسرد کند وحرارتی که تابش اشعه آفتاب درفضای داخل جنگل تامین شده بود وازدست برود ویااینکه بادگرم درجنگل بورزد وحرارت مفرط آن ازرطوبت جنگل بکاهد . پس وزش باد ازهرلحاظ که درنظرگرفته شود دراتمسفیرجنگل دگرگونی های نامناسب بوجود می آورند باید آنها جلوگیری کرد. ودرآخرباید یاد آورشویم که دراطراف جنگل نزدیک به زمین های بازدرختان آن قطع شود تاموانع داخل شدن باد درجنگل گردد وعلوفه جات ودرخچه های جنگلی نگهداری شود تاازفرسایش خاک جنگل حفاظت شود. تابتوانیم به نتیجه دلخواه خود برسیم .

حفاظت درمقابل اعمال انسانها

انسانها نیزبه نوبه خود بالای حیات جنگل وازآنجابالای محیط زیست تاثیرمثبت وهم منفی را وارد میآورند. بسیاری ازکشورهای جهان تدابیرموثری را برای حفاظت جنگل توسعه وگسترش جنگلها روی دست گرفته محیط ماحول رابرای خود وسایراورگانیزم زنده مطلوب وگوارای ساخته اند درکشورما اکنون هیچ اقدام که بتواند منابع طبیعی خویش را حفظ وآنرابهبود بخشند به عمل نیامده است . جنگل های طبیعی کشورکه گاهی ساحات وسیعی را احتوانموده بود پیوسته تحت قطع یکسره قطع بدون کنترول قرارداشته . اثرات بیولوژیکی آن (تنظیم منابع آبی حفاظت خاک، تصفیه هوا ) متضریرگردیده وذخایرچوبی آن کاهش یافته ویا کاملا ً ازبین رفته است .این نوع قطع اشجارجنگلی که برپایه های اصول منفی جنگلداری وهکذا میتود های علمی بهره برداری بناءً نیافته است . علاوه به اینکه میحط زیست مارا به وضاحت کشانیده بارآورنده ضایعات چوبی نیزبوده است ضرورت که ازرهگذرتطبیق این روش قطع درمربوطات جنگل دارد میآید که به شرح آن میپردازیم .

1 -سمت به انداختن درخت کنترول وانتخاب نگردیده حسب میل ولزوم دید چوب شکنان عملی میشود . درنتیجه این عمل نوجستها ونونهال ها کاملاً ازمیان رفته قوه احیائی جنگل متضررمیشود.

2- درختان جنگلی به اندازه 10 – 5 متربالاترازسطح زمین قطع گردیده به معیارکوچکتر5 – 2 مترغوله وبشکل چهارتراش میشوند کنده ها قله ونقاط پوشیده تنه بدون اینکه درمعرض استفاده قرارگیرند به حال خد درساحه جنگل باقی گذاشته میشود درحالیکه مقدارچوب های قطع شده ومقدارکه به بازارانتقال یافته است مقایسه گردد صریحا ًکه تقریباً % 50 آن ضایعات خالص که ناشی ازقطع غیرفنی تهیه نادرست  چهارتراش بوده است میباشد.

3 – عملیه قطع جنگل نه تنها روی درختان مرحله ورسیده متمرکزاست بلکه درختان صنوف مختلفه عمربه نحوی یکسره درمعرض قطع قرارمیگیرند این نوع طرزالعمل قطع متلزم خسارات اقتصادی بوده زیست دایمی ودوران جنگل را مختل میسازند .

4 – دراراضی صعب العبورجنگلات درحالیکه انتقال چوب ذریعه قوه حیوانی غیرممکن است تنه ها به غوله وچهارتراش درآورده نشده مستقیماً ازسطوح مرتفع به سمت دره ودامنه های کوه لولانیده میشود که فرش نباتی ایکه درمسیرراه همچون تنه ها قرارمیگیرند متضررگردیده ویا کاملا ً محومیشود .ازخلال واسباب تقلیل اراضی جنگل کشوروکاهش ذخایرچوب آن برمی آید که این نوع مداخله درمحیط جنگل خیلی مضربوده اگربه شکل فوق ادامه یابد ممکن است این سرمایه ملی به اسرع وقت نابود گردیده محیط گوارای آن به محیط ناگواربه اراضی نامزروع که پیوسته دستخوش سیلابها لغزش وفرسایش خاک منجرخواهد شد .  فرش علوفه ساحه جنگل یکی ازفکتورهای محیط بوده بالای جنگل واحیای طبیعی آن تاثیرمیگذارد این نوع فرش معمولا ً ازانتخاب طبیعی تحت تاثیرمحیط خاص جنگل بوجود می آید شرایط خاص اقلیمی مانند نفوذ کمترحرارت وروشنی وهکذا عدم فرش باد های تند درساحه جنگل بالای فرش علوفه ای تاثیرانداخته آنرا محدود میسازند . مثلا ً درزیرتاج های انبوه درختان اغلبا ً علوفه ای سایه پسند که دارای برگهای مریض وعاری ازمویکها میباشد بوجود میآیند این نوع علوفه ها تبخیرفزیولوژیکی را به شدت اجرانموده سیستم سطحی ریشه هارا بوجود میآورند فرش زنده نباتی (فرش علوفه ای ) محیط روی زمین را دگرگون نموده بالای میکروکلایمت خاک وعوامل دیگربیولوژیکی اثرمیگذارد . بالوسیله شرایط جدید رشد ونموی نباتات عرضی وجود نموده امکانات خوبی را برای احداث واحیای جنگل فراهم میسازند این نوع فرش بعضا ً تاثیرمنفی را بالای حیات جنگل وارد میسازند . مثلا ً درنواحی خشک کم رس رطوبت را تشدید نموده ورشد    ونموی نوجستها وبالای مزه نونهال هارا متاثرمیسازند ولی هنگام که خشک میشود تجزیه گردیده است کلچرخاک را بهبود بخشیده ومقدارنایتروجن آنرا افزایش میدهد. فرش زنده نباتی فرسایش خاک را درنشیبی ها ودره ها که به سیلاب آب وباد صورت میگیرد محدود ساخته ویا آنرا کاملا ً متوقف میسازد فرش علوفه ای بالای حرارت بعضا ً امکانات خوبی را برای جاگزین شدن حشرات مضره وقارچ ها فراهم آورده برای حیات درختان جنگلی مضرتمام میشود.

شرایت مشاهدات درجه حرارت درساعات روز

درساحه حریق دیده ساحه

1030

 

11

 

1130

 

1230

 

13

 

1330

 

1430

 

 

"

برهنه

27

40،5

41

42

45

47

52

 

درساحه حریق دیده ساحه بایدماندها .

17،5

18،5

20

21

23

26

27

29

حفاظت درمقابل آتش سوزی درجنگل

آتش سوزی ازاین نظرممکن است منشاء انسانی داشته باشد یعنی به خواست انسان ویادراثربی احتیاطی وی به راه افتد وسرمایه گرانبهای را به نابودی بکشاند میتواند دربخش مربوط به آسیب های انسانی مطرح گردد وازآنجاکه برخی ازعوامل طبیعی درآتش سوزی جنگلی نقش دارند میتوان آنرا دربخش آسیب های ناشی ازعوامل طبیعی نیزذکرکرد ، امامولف به سبب اهمیت بسیارزیاد آتش سوزی بهتردانست که جایگاه بخصوص را به تشریح این موضوع اختصاص دهد که به تفصیل آن پیهم می آید . وآتش سوزی درجنگلی به چهارشکل زیربوقوع می پیوندد.

1-آتش گرفتن خاک جنگلی : دراین حالت پوشش مرده موجود به سطح عرصه جنگلی وخاک نیزآتش میگیرد این نوع آتش سوزی که بیشتردرتورب زارها رخ میدهد معمولا ً به کندی پیش می رود ودرجریان عمل هیچ گاه شعله ای به چشم نمیخورد . ریشه های سطحی درختان ازحرارت زیادی که به این ترتیب بوجود میآید آسیب می بیند واین ضرراغلب موجب مرگ درختان میگردد.

2-آتش سوزی سطحی : منظورازآتش سوزی سطحی آن استکه پوشش مرده تراشد وخرده چوب ورستنی های کوچک اعم اززیرنهال های جنگلی آتش میگیرند وسوزانند درجریان این نوع آتش سوزی یاناحیه پاینی تنه ازگرما وشعله آتش آسیب می بیند بنموی که گاهی ضررناشی ازگرمای شدید به خشکیدن درخت منجرمیشود . این نوع آتش سوزی اغلب منشاء بروزاشکال دیگر آتش سوزی یعنی آتش گرفتن خاک جنگل وتاج درختان است .

3 – آتش گرفتن تاج درخت : دراین حالت تاج درختان آتش میگیرد درنتیجه حرارت زیاد معمولا ً بافت زیادی درختان به شدت آسیب میبیند ودرخت خشک میشود . این نوع آتش سوزی منحصربه درختان است که برگ وشاخسارهای قابل استعمال دارند سوزنی برگها بیشتردرمعرض آن قرارمیگیرد.

4 – آتش گرفتن تنه : شکل دیگرآتش سوزی آتش گرفتن تنه است که ناشی ازصاعقه زدگی درختان یابی احتیاطی افرادی استکه درپای درختان میان خالی آتش می افزایند گاهی هم ازنظرشدت یا وسعت دامنه آتش سوزی سطح دستخوش آتش به طبقه بندی می پردازند .

چگونگی گسترش آتش

باآتش سوزی سطحی ، آتش به تدریج مواد قابل اشتغال پیرامون خودرا میسوزاند وسطح درمعرض آتش شکل دایره را بخود میگیرد. اما باد که عامل مهمی است آنرا به تدریج بصورت بیضوی درمی آرود . قسمتی ازبیضی که روبه باداست به کندی میسوزد وبساکه به سرعت خاموش شود ولی برعکس آتش درقسمت مقابل به تندی به جلومیرود . باید دانست که محل قطب پیشروهمواره ثابت نیست وبراثرتغیرجهت باد ممکن است به یکی ازدوضلع جانبی منتقل شود . آتش سوزی درخاک جنگل معمولا ً به کندی پیش میرود وپیشرفت آن به جهت باد وشدت آن بستگی دارد. پیشرفت آتش تاج درجهت باد است باد اگرآتش را ازجای بجای دیگرمیبرد وبه این ترتیب درقرارگاه جدید که ممکن است صدها مترازمحل قبلی فاصله داشته باشد آتش برمی انگیزد .  شدت انتشارآتش را به سه صورت زیرمیتوان نشان داد.

1 – شدت انتشارکه مسافتی که آتش دریک ساعت پیموده باد میپیماید .

2 – مساحتی که ازجنگل که درظرف یک ساعت سوخته باد میسوزاند.

3 – طول محیط منطقه دستخوش آتش سوزی درمدت معین میباشد.

عوامل موثردرگسترش وشدت آتش ازاین قراراند : 

۱ – درختان زنده که عناصرتشکیل دهنده جنگل هستند شدت اشتغال درختان درجنگل های پهن برگ کمترودرجنگل های سوزنی برگ بیتشراست .

2 – بته های درخچه ها نهال های جنگلی ورستنی های هرزه چوبی اند دراثرخشکی به شدت می خشکند وممکن است کانون آتش شوند .

3 – پوشش گیاهی جنگل ، قابلیت اشتغال این دسته ازعناصرکه ممکن است یک یاچند ساله باشند ازدیگرعناصرجامعه جنگلی بیشتراست وقسمت هوای این پوشش دراثرخشکیدن وسیله بسیارمناسبی برای درگرفتن وانتشارآتش است.

4 – پوشش مرده کم بودن بارندگی وشدت تابش خورشید ووزش باد پوشش مرده را می خشکاند وبه سهولت درمعرض آتش قرارمیدهد .

5 – شاخه های مرده وگیاهان -به روی تنه درختان زنده سرپا یافت میشود گیاهان که درمعرض ازنقاط سطح تنه درختان را به صورت نوارهامیپوشانند پس ازخشکیدن ومرده درروی ساقه درخت سبب انتقال آتش میشود .

6 – درختان خشک ساتاپا- درجنگل ها معمولا ً تعدادی درخت یافت میشود که یادرنتیجه شکست درتنازع بقا ویابراثرآفت زدگی ومبتلا به بیماری ها مرده اند وهمچنان سرتاپاه خشک مانده این درختان به نحوی قابل اشتغال وسیله انتقال آتش هستند .

7 – تراشه خورده چوب ودارمانده جنگلی-  درنتیجه تبدیل درختان جنگلی مقداری خرده چوب وتراشه وسرشاخه درجنگل بجای می ماند که چون معمولا ً منبع درآمد چندانی نسیت وانتشارآن میشوند بطوریکه ملاحظه میشود خطرآتش سوزی برحسب مقدارونوع مواد سوختنی یاد شده ازجنگل به جنگل دیگرتغیرمیپذیرد ولی آنچه ازاین بابت اهمیت دارد مقداررطوبت مربوط یاموجود درموارد مزبوراست .درمبازه باآتش سوزی میتوان ازامکانات زیراستقاده کرد

1- وسایل مخابراتی: درصورت کشف آتش سوزی میتوان توسط مخابره کردن به مراجع زیربط اطلاع داد تاازگسترش آتش درزود ترین وقت استفاده کرده وآنرا محارسازند .

2 – وسایط نقلیه: باخبرشدن آتش سوزی مامورین آتش نشانی باید به زود ترین وقت خود را به نقاط آتش سوزی برسانند تاازگسترش آتش سوزی بکاهد وتوسط وسایط نقلیه خوب میتوان خود را زود تربرساند این هم امرمهم میباشد .

3 – آتش برها : آتش بربه نوارخاکی بدون نبات وموارد سوختنی گفته میشود وبرای حمل ونقل وسایط وفرآورده های جنگی ازآن استفاده میشود آتش برهارا میتوان باعرض 200 متروطول بدون کنترول تاحد یکه روبه باد باشد ایجاد میکند ه بخش جنگل را ازجنگل جدا کند وبدون نباتات میباشد میسازند تاازآتش سوزی حفاظت کند که آتش آ ن طرف آن نرسد .

4- افزارکارازقبیل بیل ،کدمن ،خاک کش ووسایل دیگرازقبیل ماشین های خاک برداری ، راکول های تراکتوری ، اسکواتروغیره میتوان کارگرفت .

5- وسایط برش درخت: ازقبیل اره ، تبر،چکش واره دوسره ،اره موتری هردورا میتوان بکاربرد این وسایط ها میتواند برای حفظ میخانیکی جنگل وحفاظت آن درمقابل آتش سوزی مهم واقع شود .باطریقه های ذیل وروش های ذیل میتوان جنگل های خووکشورخودرا ازخطرناک ترین دشمن جنگل یعنی آتش نگهداشت تابتوانیم جنگل سالم وحفاظت شده است باشم.

پیش گیری آتش سوزی درجنگل ها

برای جلوگیری ازآتش سوزی اصول پیشگیری ضرورت اساسی دارد هزینه های اجرای این عملیات هرچه باشد ازمخارج که اطفای حریق تحمیل مینماید میکاهد یاکم میشود .هدف پیشگیری بیشترگاهی خطرات است که حریق های ناشی ازوجود انسان بروزمیکند .

1 – درسرلوحه اصول پیشگیری باید ازتعلیم وتربیه افراد سخن گفت اصول تربیتی که به این منظوراعمال میشود که اقدامات تربیتی وتعلیماتی باید ازسخنرانی دررادیو وتلویزیون نمایش فلم چاب وتوریع هشدارنامه ها یاشعارهای مناسب درپای اوراق دولتی ازقبیل برگه نلگرم ایجاد نمایش گاه وتماس های مستقیم نام برد.

2 – اجرای قاطعانه وبه هنگام مقررات مربوط به تعقیب مرتکبان آتش سوزی عمده وغیره عمده .

3 – وضع ابلاغ واجرای مقررت درباره منع یامحدود کردن فعالیت هایکه به نحوموجب بروزآتش سوزی میشود . مقررات مزبورشامل موضوعات وموارد زیرخواهد بود .

4 – منع کلی داخل شدن اشخاص به جنگل یامانع شدن به مناطق مخصوص ازآن درمواقعی ازسال که بیم وقوع  آتش سوزی میرود .

5 – منع بکاربردن اسلحه گرم ، ایجاد کوره ذغال وسوزاندن خاک دره کارخانه های چوب بری داخل یامجاورجنگل درمواقع بحرانی .

6 – اصول جنگلداری : درایجاد جنگل های مصنوعی باید توجه داشت به این معنی که درختان سوزنی برگ را باپهن برگان ویادرختان مقاوم به آتش زا بانوع های حساس بطورمخلوط کاشت .

+ نوشته شده در  90/09/12ساعت 10:44  توسط ايمل " نظري "  | 

مطالب جدیدتر
مطالب قدیمی‌تر