زراعت یا مبارزه با گرسنگی

اهمیت پرورش حیوانات در اقتصاد یک کشور

مقدمه:

اهمیت پرورش حیوانات دراقتصاد یک مملکت از اهمیت خاص برخوردار است محصولات حیوانات باکیفیت ترین غذابرای انسانها بوده که حتی در بعضی ممالک پیشرفته اضافه از 50% پول تخصیصیصه غذا برای بدست آوردن محصولات حیوانی به مصرف برسد علت باکیفیت بودن محصولاتحیوانات موجودیت امینو اسیدهای ضروری در آن است که غذاهای منبع نباتی آنرا بقدر کافی تهیه کرده میتوانند.برعلاوه منبع موارد معدنی انسانها هستند. در ارتباط محصولات حیوانات باید گفت که فعال بودن ماشین ها در یکتعداد کثیرفابرکه جات صنعتی متکی به مواد خام محصولات حیوانات میباشد زیرا اگر به اطراف واکناف نظر اندازی شود. انواع واقسام مختلف لباسها، فرش خانه، پای پوش وغیره که همه به آنها آشنای دارند از پشم، چرم، موی، پت ومحصولات دیگر حیوانات تهیه میشود برعلاوه از محصولات فرعی حیوانات صدمه نوع ادویه در طبابت، کود خیوانی غرض تقویت زمین های زراعتی پودرگوشت، پودرخون وپودر استخوان بحیث مواد غذائی حیوانات مورد استفاده قرار میگیرند.  پرورش حنوانات درسراسر جهان پیشه قدیمی بوده انسانها در زمانهای قدیم از آنها روز مره به مقدار کافی محصولات مورد استفاده را بدست می آوردند. در عصر حاضر مالداری در اقتصاد ملل جهان نقش ارزنده دارد و در بعضی ممالک حتی ستون فقرات صادراتی را تشکیل میدهد چنانچه دریک تعداد کشورهای جهان اقلام عمده امتعه صادراتی را مواد خام وپخته مالداری تشکیل داده واز این مدرک اسعار هنگفت را حاصل مینمایند. در افغانستان محصولات حیوانات بحیث مواد غذائی مهم بوده واز جمله اقلام عمده صادراتی نیز بشمار میرود چنانچه از گوشت، شیر وتخم  باکیفیت ترین غذا مهیا گردیده است. واز فروش پوست قره قل، پشم، روده ودیگر محصولات فرعی اسعار خارجی را بدست آورده بناء پرورش حیوانات یک شغل خوب درپهلوی زراعت مصروفیت خوب برای دهاقین واقتصاد خود را هم انسان تأمین کرده میتواند. وهمچنان مادر افغانستان باید نسل های وطنی خویش اصلاح نماید ومحصولات کافی بدست آوریم تا به هنوز در این مورد کار قناعت بخشی صورت نگرفته .

اهمیت پرورش حیوانات در اقتصاد یک مملکت:

پرورش حیوانات دراقتصاد یک مملکت یکی از مهمترین شاخه های زراعت ومالداری بحساب می آید. واز اهمیت خاصی برخوردار است . اثرات پرورش حیوانات را در اقتصاد یک کشور میتوان به شرح ذیل خلاصه کرد.

1- ازنظرتغذیه :

از زمان خلقت بشر، غذا وتغذیه یکی از مسئل عمده برای آدمیان بوده است، بشر چه موقعی که به حال وحشی در عارها زنده گی میکرد وچه درحال حاضر، که به کمک تکنالوژی فضای لایتناهی را تحت تسلط خود درآورده است. مسئله غذا وتغذیه یکی از مسائل عمدۀ بوده که فکر بشر را بخود مشغول داشته است، وبا وجود اینکه بشر در عصر جدید توانسته است پیشرفتهای چشمگیری در مراحل مختلف زندگیش پدید آورد، باز هم مسئله غذا وتغذیه در جوامع بشری از نظر اقتصادی واجتماعی از اولویت خاصی بر خوردار است. امروزه اهمیت تغذیه تاآن حد است که یکی از معیارهای مهم درجه سطح تمدن ودرجه پیشرفت هر جامعه محسوب میشود. زیرا درپیشرفت همه جانبۀ یک اجتماع درجه سلامت روحی وجسمی افراد آن جامعه عامل تعین کننده میباشد.به عبارت دیگر افراد تشکیل دهندۀ یک اجتماع هرقدر سالمتر وقویتر باشند، پیشرفت اجتماعی اقتصادی وفرهنگی آن جامعه سریعتر خواهد بود. تندرست بودن افراد در درجه اول مربوط به داشتن غذای کافی وکامل می باشد.تغذیه نادرست وناکافی درپیشرفت اجتماعی واقتصادی جامعه تأثیر منفی میگذارد. درهر جامعۀ به زراعت بخصوص قسمت پرورش حیوانات درتغذیۀ انسانها از اهمیت خوب برخورداراست.زیرا در میان مواد مختلف غذائی آنچه بیش از هر ماده غذای دیگربیشتر مورد احتیاج روزانه انسان است. پروتین بخصوص نوع حیوانی آن می باشد. گرسنگی یا سؤ تغذیه بااشکال مختلف وجود دارد، در بعضی از ممالک بعضی از اجتماعات انسانی وجود دارد که حقیقتاً شکم شان خالی  است وهیچ نوع ماده غذائی برای رفع گرسنگی در دسترس ندارند. از طرف دیگر بعضی از جوامع هستند که ظاهراً گرسنه نیستند و هرروز به اندازۀ که بتوانند شکم شانرا پرکنند.ماده غذائی در دسترس دارند ولی غذای که مصرف میکنند با فورمولهای غذائی علمی امروز که سلامت انسان را تضمین میکند مطابقت ندارند.علاوه براین اشخاص یا اجتماعاتی که فقط از منابع گیاهی تغذیه میکنند ومنابع حیوانی کم دارند ویا اصلاً به همچو منابعی دسترسی ندارند، بعضی از ویتامین ها ویابعضی از عناصر غذائی لازم جهت اعمال مختلف بدن کمتر نصیب شان میشود وسؤ تغذیه دارند.سؤتغذیه همانطوری که در بچه ها واشخاص در حال رشد اثرات بدی دارد در اشخاص بالغ نیز سبب ناراحتیها وامراض گوناگون میشود. بر طبق توصیه های F.A.O در یک جیرۀ غذایی متعادل باید 60% پروتین گیاهی و 40% پروتین حیوانی منظور شود روی این اصل مسائل پرورش حیوانات ارتباط نزدیکی پیدا میکند.

2. پوشاک:

 مسئله پوشاک در زندگی انسان به اندازه مسئلۀ تغذیه اهمیت دارد. جهت تأمین پوشاک در بسیاری از ممالک ضایع و کارخانه جات متعددی ایجاد شده است، در این کار خانه جات به مقادیر زیادی از مواد حیوانی مثل پشم، پوست، پر وابریشم استفاده میشود. باوجود اینکه امروزه از تهیه پوشاک بیشتر از مواد صنعتی ساخته استفاده میشود. علی رغماین پوشاک  تولید شده از مو، پشم، پوست وابریشم، از اهمیت ویژۀ برخوردارند وبه قیسمت های خیلی بالا به فروش می روند. مخصوصاً پوشاک تولید شده از پشم به علت حفاظت از سرما، جذب رطوبت وعرق، داشتن زیبائی وعدم تغیر شکل همیشه دارای قیسمت بالایی است. مواد خام که ازحیوانات تأمین میشوند از نظر اقتصادی ارزش بیشترداشته و درتجارت بین المللی سهم عمدۀ دارند.

3. نیروی کار:

حیوانات هنوزهم مقداری زیادی انرژی لازم بخصوص برای کارهای زراعتی را در اغلب نقاط جهان تأمین میکنند. باوجود اینکه امروزه در نقاط مختلف جهان تمایل زیادی به ماشین شده است، ولی در اکثر کشورهای روبه انکشاف کوچک بودن واحدهای زراعتی، پائین بودن اقتصاد، نبودن سرمایۀ کافی، نبودن امکانات سروس همه، فکتورهای هستند که مانع رشد سریع ماشین ها میشوند و نتیجتاً در این قبیل ممالک به نیروی حیوانی احتیاج بیشتری میباشد منظور از کار در حیوانات عبارتند از کمک حیوانات به انسان به صورت مختلف، درجدول کارهای را که حیوانات مختلف برای بشر انجام می دهند نشان داده شده است.

 

نوع استفاده                      حیوانات که بکار برده میشوند.   

برابری

 

 اسپ، گاومیش، گاونر، سگ، گوزن.

 

سواری

 

اسپ، شتر، قاطر، الاغ، گاومیش، گاونر،

 

گله داری

 

سگ

 

رهنمائی افرادکور

 

سگ

 

محافظت

 

سگ و گربه

 

شکار

شکار

استفاده از حیوانات درباربری وانجام کارهای زراعتی از جنگ جهانی اول به بعد ازکشورهای توسعه یافته مروج بوده است به تدریج دراثر میکانیزسیون. ماشین جیگزین حیوان شده واین جایگزینی درکشورهای درحال توسعه هم رو به گسترش است.حیوان دیگری که درمناطق سرد سیر وبرفگیر به عنوان حیوان کششی بکار رفته میشود نوعی سگ است که میتواند مساحت (800) کیلومتر را در (10) روز طی کند. با وجود اینکه درسالهای اخیر ماشین آلات مختلف درزراعت وحمل بار ونیروی کششی بسیار پیشرفت گردیده است بازهم نیروی حیوانی از اهمیت ویژۀ برخورداراست  زمین های زراعتی کوچک همیشه وابسته به نیروی حیوانی است، حتی درزمینهای زراعتی بزرگ همیشه یک مقدار به نیروی حیوانی احتیاج است.

4. تجارت خارجی:

اگر حیوان وتولیدات حیوانی به مقدار زیاد وبه قیمت ارزان تولید شود در هر موقع میتوان با صادر کردن آن مقدار زیادی اسعار وارد مملکت کرد.حیوان زنده، گوشت، تخم مرغ، پنیر، پشم، شیرخشک وپوست وسایر تولیدات حیوانی همیشه در بازارهای جهانی مشتری دارند.

5. ورزش وسواری:

هراجتماع در معیار خودش حیوانات ورزشی وسواری دارد.مشاهده میشود در جمعیتهای پیشرفتۀ انسان امروزی، درهر سطحی از نظر پیشرفت و فعالیتهایشان پرورش حیوانات ومحصولات حیوان دارای اهمیت خاص است.در ادوار مختلف تاریخی درجمعیتهای ساده انسانی ودر زمانهای کوچ نشینی فعالیتهای اقتصادی عمدتاً برپرورش حیوانات متکی بوده است. درگذشته یکی از دو کار موفقیت آمیز بشری تهیه دراصلاح نباتات ودیگر اهلی کردن حیوانات دراصلاح آنها بوده است. زراعت وپرورش حیوانات همزمان بالا رفتن فرهنگ انسانها کم کم پیشرفت کرده است. محصولات حیوانی علاوه بردرآمدی که ایجاد میکند تغذیۀ دهاقین ومالداران را درسطح وسیعی بهبود می بخشد.قابل ذکراست که پیش از 53 فیصد درآمد افرادی که بازراعت وپرورش حیوانات سروکاردارند ازحیوانات وتولیدات آن بدست می آید. البته این نسبت باتوجه به قیمت محصولات زراعتی ازسالی به سال دیگرمتغیراست.

اهمیت اقتصادی دیگری حیوانات:

حیوانات سبب حاصلخیزی خاک میشوند.باید خاطرنشان کرد محصولات زراعتی اعم ازغلات ویا علوفه که به بازار عرضه میشود درنتیجه حاصلخیزی خاک است. باوجوری که ممکن است جهت تقویت زمین زراعتی ازکود سز استفاده کرد ولی عملیتر این است که این محصولات، یعنی علوفه ویا دانه جات خورانیده میشوند. زیرا درحیوانات مختلف باتوجه به سن ونوع حیوانات اغلب در حدود 80 فیصد تقویت کننده های خاک از طریق بدن وادرار دفع میشود. بنابراین مشاهده مسشود که در شرایط مساعد وبامدیریت صحیح این ارزش تقویت کننده گی موادزراعتی دوباره به خاک برمیگردد.تجزیۀ کیمیاوی آشکارکرده است که یک تن کود حیوانی به طورمتوسط 227 کیلوگرام مواد حیوانی 5/4 کیلوگرام نایتروجن 27/2 کیلوگرام فاسفریک اسید و5/4 کیلوگرام پتاشیم دارد. باید متذکرشد که ازکود به طور مناسب وخوب حملی نشود ممکن است مقداری از ارزش خود را ازدست بدهد. اگرکوددریک فضای روی باز انبار شود در اثرتابش آفتاب، باران، باد درحدود 50 درصد گازونمکی قلوی رااز دست میدهد. با جمع آوری ومحافظت خوب تمام کودحیوانی زمینهای زراعتی رابخوبی میتوان تقویت کرده وبدین وسیله تولیدات زراعتی را بالا برد.حیوانات مواد غیر خوراکی را به مواد با ارزش تبدیل میکنند. درحدود 3/2 غذاهای که بوسیله حیوانات مورد استفاده قرار میگیرد غیر قابل استفا ده برای انسان میباشد. تحت این عنوان میتوان از علوفۀ خشک باقی مانده کارخانجات که توسط حیوانات استفاده شده وازطریق محصولات حیوانات انسانها هم استفاده می نمایند از آنها حیوانات سبب گوناگونی منابع درآمد میشوند. مثلاً: مرغدار ممکن است تخم مرغ چوچه مرغ کبابی یا برایلریا خروس وغیره تولید ودرمراحل وزمانهای متفاوت فروش ودرآمد داشته باشد.

پرورش یک حیوان ویاچند حیوان محصول مزایای زیررا دارد.

1.افزایش منابع اعتباری مالی.

2.استفاده بیشتر وبهتر ازنیروی کار درطول سال.

3.سبب قابلیت زیادترپلان ریزی شده میتواند.

4.سبب افزایش بهترشدن بازاروبازاریابی میشود.

علاوه برمزایای ذکرشده حیوانات ارزش وفایده های دیگرنیزدارند.هرروز ملیونها انسان ازمحصولات حیوانی به خوبی وسلامتی استفاده میکنند وهمچنان ازمحصولات حیوانی پودرهای آرایشی ساخته میشود. البته ازلانولین پشم دراکثرکریمهای نرم کننده وجود دارد که خانم ها ازآنها استفاده میکنند.

عوامل موثر درتولید محصولات حیوانی :

دهقان ویا هرشخص دیگری که با تولید محصولات زراعتی امرارمعاش میکند، هدف نهائی سود بیشتراست. بدین جهت دریک واحد زراعتی وحیوانی دردرجه اول فاکتوری که باعث میشود به تولیدات حیوانی اهمیت زیادی داده شود، قیمت محصولات حیوانی است . بطورکلی عواملی که درقیمت محصولات حیوانی اثرمیگذارد، به دوبخش : عوامل خارجی شامل جمعیت ، درآمدافراد، فیصدی افزایش جمعیت ، لیست تولد ومرگ ترکیب سنی جامعه ، عمرمتوسط افرادوعوامل داخلی ، حجم تولید، وجود وموقعیت مواد جانشینی قیمت خرید فروشی تولید، امکانات وعمرنگهداری تولیدات تقسیم میشود. علاوه بردوفکتورذکرشده سیاست خارجی دولت درمورد یک محصول به خصوص درواردات وصادرات محصول مورد نظر درقیمت همان محصول تاثیرفوق العاده دارد.

اهمیت اقتصادی گوسفند :

یکی ازامکانات پیشرفته زراعت ومالداری درافغانستان توسعه تولیدات گوسفند داری میباشد.گوسفند کم استفاده است.به محل ریایشی پرمصرف ضرورت ندارد.حیوان چندین مقصده است . تولید پشم ، شیر ومحصولات فرعی دارد. وطن ما دارای 42% اراضی علفچرمیباشد. برای پرورش بزوگوسفند آماده بوده میتوانیم آنرا نسبت به سایرحیوانات زیادتررشد بدهیم .

توسعه تولید گوسفند :

چون به خاطرپوشش ضعیف گیاهی به جزگوسفند ، سایرحیوانات قادربه مصرف علوفه نیستند، تولید گوسفند درکشورهای پیشرفته صنعتی ازنظرجنبه های اقتصادی توسعه یافته است به طوری که نتائیج زیربه دست آمده است.تامین قسمت ازتجارب مورد نیازازطریق صادراتنزدیک به مفاد بودن تولید گوسفند درمقایسه با پرورش گاوامکان پذیرنبودن زراعتپاکسازی محیط زیستگاهی بین هریک ازعوامل طبیعی تغیراتی بروزمیکند که درنوع تولید گوسفند باعث دگرگونی میشود. با ادامه خشک سالی به مدت چند سال به عدم توانائی دررقابت با دیگرحیوانات تولید گوسفند اهمیت خود رااز دست داده ، اما با افزایش تقاضا تولید گوسفند مجددآ رونق مییابد. تولید پشم به عنوان ماده اولیه صنایع نساجی ونیزمقایسه آن با سایرالیاف مانند پنبه ، کتان حایز اهمیت است. درمقایسه با توسعه گوسفند داری درنقاط مختلف دنیا تولید پشم از(1994-1990) میلادی اندکی افزایش یافته است. واین امربه میزان تولید پشم درهریک ازگوسفندان پشمی بستگی داشته است.درآسیا وافریقا به وجود افزایش تعداد گوسفند درتولید پشم جهان تاثیرنگذاشته واز(1980) تولید گوسفند درمناطق مختلف جهان سیربالارفتن داشته است . تغیردادن انواع تولید دررقابت گوسفند با گاو به نزدیک هم بودن تولید پشم درمقایسه به الیاف مصنوعی بستگی دارد. پوست گوسفند نیزمانند پشم ، گوشت وشیرازتولیدات مهم به شمارمیآید. از(1994-1990) تولید پشم درحدود 5 % پوست ، 14 % گوشت ، 4 % شیرگوسفند ، 30 % افزایش یافته ودرین مدت تولید ، تولید گوشت درقاره اروپا برابر با 33 % تولیدات دنیا بوده است .توسعه وتولید پشم یا گوشت گوسفند به میزان مصرف گوشت درکشورهای گوناگون وارزش اقتصادی آن دربازارهای بین المللی بستگی دارد.مصرف ازروی سرشماری گوشت با وجود افزایش میزان مصرف گوشت گوسفند درمغولستان ، زیلند جدید ، انگلستان ، بلغارستان ، فرانسه ، وروسیه میزان مصرف گوشت گوسفند درسطح جهان تغیرنکرده است. تقریبا 2 % شیرمصرف دنیا ازگوسفند تولید میشود. از (1960 تا 1994) تولید شیر در آسیا وافریقا درحدود 85% افزایش داشته ودرحال حاضردرامریکای شمالی واقیانوسیه تولید شیرگوسفند اهمیت خود را ازدست داده است.پوست وچرم گوسفند جزء محصولات فرعی است وازلحاظ اقتصادی ماده اولیه صنایع چرم سازی مانند کیف وکفش را تامین میکند. سالانه حدود 900 تن پشم ، 800 تن گوشت و 20 ملیون راس گوسفند زنده دربازارهای بین المللی خرید وفروش میشود. این مقدارحدود (50-80%) تولید پشم وگوسفند زنده درجهان میباشد. استرالیا وزیلند جدید ازلحاظ میزان صادرات پشم وگوشت نسبت به دیگرکشورها برتری دارند. جاپان ، روسیه ، چین وکشورهای اروپای غربی به ترتیب مهم ترین واردکننده پشم وگوشت  محسوب میشوند. کشورهای غربی زیادترگوسفند زنده وارد منکنند.

مرغداری :

مرغداری به مقصد تولید تخم وگوشت صورت میگیرد، همچنان تربیه ونگهداری مرغها برای مرغ جنگی و مرغ های زینتی نیزصورت میگیرد.یکی ازخصوصیات برجسته مرغها این است که زودتربه حاصل آمده ونسبت به دیگرحیوانات فارم مواد غذائی را به صورت موثربه مغذی ترین وبا کیفیت ترین خوراکه انسانی تخم وگوشت مبدل میسازد. ارزش تخم مرغ نظربه مواد غذائی ، هضمیت وطعم آن تعین میگردد. پروتین تخم مرغ تمام امینواسید ها مواد بدن انسان را تهیه نموده وطوراوسط درحدود 98 % قابل هضم است. تخم مرغ منبع خوب ویتامین به شمارمیرود ازجمله ویتامین های بی کمپلکس. گوشت مرغ درسراسرجهان مورد استفاده انسانها قرارداشته واز نظرتغذیه انسانها پرارزش ترین پروتین را دارا میباشد. گوشت مرغ تمام امینواسید های ضروری بدن را تهیه نموده ودارای (2-7%) شحم است ، درحالیکه درگوشت گاوطوراوسط 22% شحم موجود است. برعلاوه محصولات اصلی تخم وگوشت ، محصول با ارزش دیگرمرغ ها پر بوده که درپرنمودن بالش ، دوشک ودیگراثاثیه منزل ازان استفاده به عمل می آید. همچنان  ازپرطوری درتولید مواد پلاستیکی ، برس دندان ، جاروب ، اشیای زینتی وازپودرآن به حیث منبع غنی پروتین جهت تغذیه حیوانات استفاده به عمل میآید.درصنایع امروزی ازتولیدات ومحصولات مرغ ها استفاده  های زیاد میشود. چنانچه ازتخم های القاح شده درصنایع واکسین سازی اززردی تخم مرغ ، درصنایع دواسازی ، شامپوسازی  ازسفیدی تخم استفاده مرغ درصنایع دوا سازی و وزنس سازی استفاده موثربه عمل میآید.برعلاوه پوست مرغ به حیث مواد معدنی برای تغدیه حیوانات مورد استفاده قرارمیگیرد. مرغها همیشه درهرجا به قیمت ارزان وتعداد کافی یافت میشود.

گاوداری:

گاوداری یک شغل بسیارخوب به شمارمیآید، واکثرا مردم افغانستان دارای گاوهستند  وازمحصولات آن استفاده میکنند. وهمچنان گاوداری درجهان رول مهم را دارا است. درروم قدیم ثروت مردم به تناسب داشتن تعداد زیاد گاوتعین میشد ومردم افریقا وآسیا هنوز هم به آن تآکید میورزند. صاحبان گاوها ملتفت شدند که ازطریق تربیه گاومیتوان سکه را بدست آورد. درزبان رومی پیکونیا pecunia یعنی پول ازکلمه پیکس pecus گاوبدست آمده است.درآن زمان حتی دریک روی سکه های ضرب شده نقش کله گاو ودرروی دیگرآن کلمه pecunia نوشته میشد. همچنان به ارتباط زراعت مقاله ها ورساله های متعددی به رشته تحریردرآمده که درآن ازکلمه گاوبه مراتب تذکرویاد آوری شده است. بدین همه مطالب فوق درآن زمان ازاهمیت گاوگواهی میدهد.تا کنون به خوبی واضیح نگردیده که گاو درکدام وقت تحت سلطه انسانها درآمده است ، اما باستان شناسان از روی بعضی شواهد که بدست آمده نشان میدهند که گاوها اززمانه های خیلی قدیم موجود بوده وانسان ها حتی آنها را شکارمی نمودند. اکنون ازآنها لذیذترین وبا کیفیت ترین خوراکه انسانی ازقبیل شیروگوشت بدست آمده وازبعضی محصولات فرعی شان درصنایع مختلفه وتداوی بوده وکمبود آنها روزتا روزدرسراسرجهان به مشاهده میرسد.شیروگوشت دارای تمام امینواسیدهای ضروری که منبع نباتی آنها را به قدری تهیه کرده نمیتواند ، میباشد. گوشت وشیر ازمشکل سوتغذی کاسته وسلامت انسانها را تآمین مینماید. گوشت وشیربرای همه یعنی اطفال ، جوان واشخاص پیرضروری میباشد.گاوازجمله حیوانات نشخوارکننده بوده وبه کمک هضم مکروبی قادربه استفاده ازعلوفه جات وغذاهای کم کیفیت میباشد.علوفه جات مستقیمآ مورد استفاده انسان قرارگرفته نمیتواند، به حیوانات نشخوارکننده تغذیه میگردد تا ازطریق آنها محصولات حیوانی که بهترین خوراکه انسان میباشد، بدست میآید.

تربیه ونگهداری حیوانات بارکش :

حیوانات باربروبارکش شامل شتر، اسپ ، قاطر ومرکب بوده علاوه ازاینکه شترواسپ به قدرکافی شیر وگوشت را تهیه مینمایند، ازنگاه انتقال وکشت وکارزراعتی دراکثرممالک جهان به خصوص درممالک روبه انکشاف وعقب مانده هنوزحایزاهمیت فوق العاده میباشد. این حیوانات با سرسختی درمقابل سردی ، گرمی وگرسنگی مقاومت کرده وراه های بس طولانی را جهت انتقال اموال سپری وطی مینماید.همچنان ازسهولت فرعی این حیوانات ازقبیل موی وپوست درصنایع وازیک تعداد ازغدوات درطبابت استفاده به عمل میآید. درافغانستان افزون براین ازگوشت وشیرشترخصوصآ گوشت زیاد استفاده میگردد. این حیوانات به شمول اسپ ، قاطرومرکب درامورحمل ونقل خصوصآ درجاهای که راه عبورموتروعراده جات نباشد، استفاده به عمل میآید. دهاقین کشورما درکشت وکار زراعت ازاسپ ومرکب نیزاستفاده مینمایند.

شــــــــتر:

درجهان دونوع است : نوع عربی یک کوهانه ونوع باختری دوکوهانه وجود دارد. شتریک کوهانه عربی مخصوص سواری بوده وبرای مسابقات دوش ازآنها استفاده به عمل میآید. بیشتر دوکوهانه دارای پاهای کوتاه وقوی هیکل بوده وبرای انتقال اموال سنگین تجارتی ازآن استفاده به عمل میآید. موی شتردوکوهانه درازتروپای قوی ومحکمتردارد. این خواص شتردوکوهانه را قدرت میدهد تا درمناطق کوهستانی شمال مرکزی آسیا که دارای گرما وسرمای سخت است ، مقاوم باشد.شتر یک حیوان علف خواربوده خوش دارد ازشاخه های درختان ، بته ها وعلوفه جات جوان استفاده نماید. شتردراثرچرش درظرف (8-6) ساعت غذای مورد نیازخود را بدست آورد  واوقات که شتر کارشق را انجام دهد اگرغذای کافی نباشد برایش دانه باب داده شود.درافغانستان ازشتردرانتقال غله جات ، چوب ، علوفه جات ، نمک ودیگراموال استفاده به عمل میآید. کاروان شتربه شکل زنجیری که ازیک تعداد زیاد شترتشکل میشود، اقوام کوچی غرض انتقال سامان ولوازم فامیل شان چند شتررا پهلوی رمه وگله های حیوانات دیگرنگهداری مینمایند. برعلاوه انسان ها ازشیروگوشت شتردرگوشه وکناراستفاده میکنند.

+ نوشته شده در  90/09/05ساعت 14:11  توسط ايمل " نظري "  | 

اهمیت وپرورش درختان مثمردرافغانستان

مقدمه:

افغانستان یک کشورزراعتی بوده که %85 مردم به صورت مستقیم وغیرمستقیم به زراعت ومالداری مشغول هستند.میوه وسبزی بخش عمده باغداری راتشکیل میدهد. ویک سکتور مهم زراعت بشمارمیرودکه دراقتصادملی کشورسهم بسزای دارد.اگربه تاریخچه پیدایش انسانها نظرانداخته شود، دیده میشود که انسانهاازبد وپیدایش بدین سو به خاطرامرارحیات خویش درجمع آوری وکشت سبزیجات ومیوه جات مشغول بوده اند وازطرف دیگرکشت وکار محصولات باغی نسبت به نباتات مزروعی آسان ترودرسطح کمتر محصولات بیشتربدست میاید. امروزباغبانی رامیتوان تکنالوژِی ودانش جدید تولید وتجارت میوه هاوسبزیها وگلها زینتی درسطح جهان نامید.ولی درکشورما متأ سفانه  مشکلات عمده باغداری درعدم رعایت نکات فنی و   اصول تخنیکی درمرحله احداث باغ میباشد که منجر به افزایش مصارف اقتصادی درتولید وکاهش محصولات میگردد که این همه ازاثر کمبودکادرهای مسلکی ومتخصصین میباشد که امیدوارهستیم درآینده نزدیک شاهد احداث باغهای مختلف میوه جات به شیوه عصری وفنی درهرگوشه وکنار باشیـــــــــــم.چون افغانستان یک کشوری زراعتی است که میوه جات وسبزیجات ازجمله تولیدات مهم آن به شماررفته ودرسالهای قبل یک اندازه زیاد آن به خارج ازکشورصادرمیگردید.درافغانستان میوه جات لیمونات برگریز وسبزی جات کاشت وتربیه میشود مگرلیمونات درولایت ننگرهار نسبت مساعد بودن اقلیم آن منطقه تحت تربیه گرفته میشود ومیوه جات برگریزدرتمام حصص افغانستان رواج دارد.پس گفته میتوانیم که افغانستان به نسبت داشتن اقلیم مناسیب وشرایط محیطی خوب نام گلخانه ویا green house رابه خودگرفته است.

تاریخچه :

پیدایش باغبانی به3000 هزارسال قبل ازمیلاد درمصربر میگردد مدارک وشواهد تاریخی نشان میدهد که درآن زمان بسیاری ازگیاهان باغی مانند    انگور،خرما،زیتون،پیاز،وبادرنگ کشت میشد.مصریان قدیم برای تولید این محصولات به عملیات مانند شاخه بری ،آبیاری ،وآماده سازی زمین آشنا بوده اند.سپس باغبانی درروم و یونان قدیم رواج یافت این زمان به 500 سال قبل برمیگردد. رومیان به عملیات پیوند زدن، تناوب زراعتی ومصرف کود حیوانی واستفاده ازگلخانه نیزمعلومات داشتند. دراواخرقرن پنجم میلادی وبا گسترش اسلام وپیشرفت علمی مسلمانان که همزمان باقرون  وسطی بود زراعت وباغبانی ازاهمیت زیاد درنزد مسلمانان برخوردارشده بطوریکه بسیاری ازکشورهای اسلامی آن زمان مانند عراق ،شام ،وهند به تولید محصولات مختلف باغی میپرداختند. دراوایل قرن چهاردهم میلادی باشروع دوره تاریخی دراروپا باغبانی درایتالیاوفرانسه پیشرفت چشیم گیری داشت به دنبال آن کشف سلول توسط رابرت هوک.طبقه بندی عملی گیاهان توسط کارلینه ومطالعات پی درپی گرگورمندل ازمهم ترین نوآوری واکتشافات این دوره درطی قرون شانزده میلادی محسوب میشود. درنهایت درطی قرن بستم باپیشرفت درزمینه های مختلف علوم به ویژه تولیدوکشت تخم های اصلاح شده،کود،ادویه جات کیمیاوی وماشین آلات زراعتی تحولات بسیاری درزراعت وباغبانی صورت گرفت  بطوریکه پیشرفت زراعت درصدسال گذشته (به خصوص درسی سال اخیر) بیش ازصدقرن قبل ازآن بوده است.2440 سال قبل ازمیلاد ازانگورشراب تیارمی کردند که عمر خیام شاعردری درسال 850 قبل ازمیلاد بیادداشت های خودگفته است که بباغ  ALCinous ناک تربیه می شد به همین ترتیب  Theophrastus  نبات شناس یونانی شاخه پیوند رابه سه نوع ناک ودونوع سیب تشریح نموده است و37 سال قبل ازمیلاد   varo Marcus T. درکتاب خودبنام  Roman farm management  ازانگور،ناک ،سیب ،انجیر ،خرما ومیوه جات مغزدار یادآور شده است.درسال 77 بعد ازمیلاد Elder plane درکتاب خودبنام تاریخ طبیعی درحصه تربیه یک تعداد زیادمیوه جات معلومات ارائه نموده است . بطور مثال درکتاب خودازچهارنوع بهی، شش نوع شفتالو و9 نوع گیلاس ودوازده نوع آلو، 29نوع انجیرو41 نوع ناک نام برده است که دراین زمان نام میوه بنام شخص ویا بنام جای ازنگاه جنسیت وکفیت بنام Aromatically pear  میگذاشتند.(7)

اهمیت اقتصادی میوه جات درافغانستان

باوجودی که افغانستان یک مملکت زراعتی بوده تولید میوه جات بخش مهم باغداری آنراتشکیل میدهد. که میوجات برگریز تولیدات مهم آنرا تشکیل داده ویک اندازه زیادترآن سالا نه به خارج ازکشورصادرمی گردد.درافغانستان میوجات لیمونات وبرگریزهردوتربیه می شوند مگرلیمونات تنها درولایت ننگرهارتربیه می گردد ومیوه جات برگریزدرتمام حصص افغانستان رواج است ویک تعداد میوه هاازآن جمله پسته وجلغوزه که بقسم وحشی درکوهای سربه فلک کشیده افغانستان روئیده وهمه ساله یک مقدارزیاد پول ازاین مدرک به دست میاید.همچنان افغانستان گهواره میوه جات برگریزبه شمارمیرود زیراکه منشا اصلی یک تعداد زیاد میوه جات شناخته شده است. جهت تربیه میوه جات برگریزافغانستان ازجهت داشتن اقلیم مناسب وشرایط محیطی خوب بنام گلخانه مسمئ می شود.درنیمه اول سال 1350 هـ ش صادرات میوه های افغانستان درمجموع صادرات کشوربیشتراز37 درصد سهم داشته وبه اشتراک بته های طبی درمجموع صادرات کشورازصد فیصد 45 فیصد راتهیه میکرد.قبل ازجنگ درافغا نستان در143 هزارهکتارزمین میوه تولیدمیشد وتولیدات سالانه میوه های کشور به 920 هزارتن بالغ می شد باآنکه درپرورش میوه های افغانستان تکنا لوژی جدید به کارنیفتاده مگربازهم میوه های زیاد تولید می شود زیرااقلیم وآب وهوای افغانستا ن برای تولید میوه وسبزی بسیا رمساعد است. درسال 1354 احصایه گیری که شده تمام زمین های تحت کشت افغانستان 4442000 هکتار که از آن جمله در 140000 هکتارآن درختان مثمر غرس گردیده که تمام تولیدات آن سالا نه 880000 تن می رسد.میوه جات ازجمله اقلام مهم صادراتی  افغانستان بوده واز روی احصایه سال 1356 بمقدار 247000 تن میوه بخارج از کشور صادرگردیده است که ازاین طریق 120 ملیون دالر امریکای بدست آمده است.احصایه سال 1354ازروی تولیدات میوه جات نظربه ولایات و سا حات که درآن درختان مثمر غرس گردیده تحت یک جدول نشان داده می شود.         

ولایات

درهرهزارهکتار

ولایات

درهرهزارهکتار

قندهار

18،5

بادغیس

4،2

پروان

15،1

بدخشان

4،0

هرات

11،0

هلمند

4،3

غزنی

10،5

پکتیا

3،6

کندوز

7،0

ارزگان

3،0

بلخ

6،7

ننگرهار

2،9

جوزجان

6،5

لغمان

2،8

تخار

5،3

فراه

2،6

لوگر

5،0

زابل

2،6

بغلان

5،0

میدان

2،0

سمنگان

4،7

بامیان

2،0

کابل

4،4

نیمروز

1،8

فاریاب

4،3

غور

1،5

اهمیت غذائی میوه جات                         

درافغانستان باتوجه به نوع آب وهوا ی موجود استعداد تولید ی محصولات مختلف میوه جات درنقاط مختلف کشورمتفاوت است.تخمین زده میشود که درکشورهای توسعه یافته درحدود 40 درصد ازکالوری لازم روزانه ازطریق مصرف میوه جات وسبزیجات تامین میشود درصورت که این مقدار  درکشورهای که درحال رشد کمتر است مصرف میوه برای حفظ تندرستی   وسلا متی انسان ضروری است وازاین رو دراصطلاح به آنها غذای محافظوی گویند.زیرا با مصرف آنها ازبروزامراض های مختلف درانسانها جلوگیری میشود.اهمیت میوه جات اززما نهای گذشته نیز بر انسا نها آشکاربوده است مطمئیناً میوه جات تامین کننده مهم ویتامین ها وساختمان وتنظیم اعمال بدن هستند.طبق تظریه کارشناسان تغذیه بدن انسان برای اینکه سلا متی خودرا حفظ وقدرت کاروانر ژی لازم راداشته باشد به طورمتوسط باید روزانه بین 2500 تا 3000 کالوری و 70 تا 90 گرام پروتین بعلا وه مقادیری از انواع ویتامین ها وا ملاح که ارزش حیاتی آنها به همگان روشن است بدست آورد. این مقدار برحسب جنس (مرد یازن ) سن ، نوع فعالیت وشرایط اقلیمی متفاوت است .کودکان وبچه ها ضمن احتیاج به سایر مواد بیشتر از بزرگان به املاح معدنی وانواع ویتامین ها نیازمند هستند . متآ سفانه درحال حاضر مصرف ساکینن کشور ما که دراثر جنگ ها باغات از بین رفته وتولید میوه کمتر شده مصرف آن نسبت به سایر ممالک کمتر است. برای زنده ماندن انسا نها درخوراک شان به پنج گروپ مواد غذای ازقبل کاربوهایدریت ،پروتین ،نشایسته ،ویتامین ها وموادمعدنی ضرورت دارند. از آن جمله کمبود هریک از آن دربدن انسان ها درقسمت انکشاف ،نمووسلامتی بدن تاثیر ناگوار دارد برای اینکه یک انسان دارای صحت وتندرستی باشد باید به اندازه کافی درخوراک خود از پنج گروپ مواد غذای ذ کر شده همه روزه استعمال نماید .

میوه جات برگ ریز دارای ویتامین هایC,A,  Riboflavin  thymine, 

Pyridoxine, Niacin acid, panto ethnic acid  Bio tin,

ومواد معدنی غنی بوده وبعضی میوه جات برگ ریز به اشکال مختلف مثلآ تازه وخشک، کشمش وقطی شده شربت، مربا وامثال مورداستفاده قرارمیگیرند وازبعضی میوه جات الکول هم ساخته میشود وهم چنان بعضی میوه جات مثل انار سیب، ناک تایک وقت زیاد به جای مناسب ذخیره شده میتواند.دربین محصولات باغی میوه جات خشک نیزدارای ارزش غذای هستند زیراهم دارای انرژی هستند وهم دارای مقدارزیاداملاح وویتامینها میباشند.مثلاً زردآلودارای غنی ترین ویتامین وپوتاشیم است درحالیکه بادام ،پسته وچهارمغزس رشارازچربی، فاسفورس وپروتین هستند.(2)

بعضی ازمشخصات ازمیوه جات وویتامین های موجوددرآن ها درجدول ذیل ارایه میگردد:

نام میوه

مقداربه گرام

انرژی (کیلوکالوری)

آب (%)

کربوهایدریت(کرام)

پروتین(گرام)

کلسیم(ملی گرام)

ویتامین A <RE <

ویتامین (نلی کرام)

پتا شیم(ملی گرام)

فاسفورس(ملی گرام)

سیب

138

81

84

21

0

10

7

8

159

10

انگور

80

57

71

14

1

9

6

9

144

10

آلبا لو

73

52

81

12

1

11

15

5

162

14

ا نجیر

150

111

79

29

1

53

21

3

348

21

انار

154

105

81

26

1

5

0

9

399

12

بهی

92

84

84

14

0

10

4

14

181

16

کینو

131

62

87

15

1

52

28

70

237

18

نا ک

166

98

84

25

1

8

3

7

208

18

زردا لو

35

17

86

4

0.5

5

91.5

3.5

103

6.5

لیمو

67

20

88

7

0

22

1

19

68

12

تربوز

76

24

92

5

0

18

28

7

88

7

خربوزه

125

44

90

11

1

6

5

31

339

13

جدول: ترکیبات بعضی ویتامین هارانشان میدهد.اقتباس از(3)

اهمیت درختان درمحیط زیست:
زندگی صنعتی درابتدای قرن بیست ویکم با وجود فراهم آوردن شرایط رفاه نسبی مشکلاتی رانیز برای بشر ایجاد کرده است. ازطرف دیگرمسله ازدیاد افزایش جمعت نیزاین مشکل را دوچند می کند .درحال حاضر ازمهم ترین معضلات موجود میتواند به کاهش محیط زیست طبیعی لازم وهم چنین افزایش آلودگی های مختلف زیستی اشاره کردلذادراین زمان باید به احداث پارک ها وفضای سبزدرهرمنطقه ازشهروهمچنان کاهش عوامل آلودکننده ازاین مشکل کاسته البته ازاین لحاظ شهر های بزرگ بیشتر د چارمشکل هستند.با افزایش محیط زیست سالم وبدورازعوامل آلوده کننده انسان آرامش وزیبای خاص رابدست می آورد که لازم زندگی مطلوب میباشد، زیرانبا تات ودرختان موجوددرفضای سبزمیتواند مقدار ازگازها وعناصر آلوده کننده محیط را جذب کرده وازطرف دیگر اوکسیجن تولید کرده وبدین ترتیب باانجام تبادله گازات بااتمسفیر اطراف خود سبب متعادل شدن هوا شوند.برعلاوه امروزه درزندگی انسان نباتات زینتی ازجا یگاه ویژیی برخوردار ند، بطوری که ازآنها درمراسم مختلف استفاده میگردد ودرختان که درهوای آزاد رشد ونمو کرده  و تاثیر فراوان روحی وروانی درختان ونباتات درزندگی انسان برهیچ فرد پوشیده نیست .اصطلاح فضای سبز توسط برخی از متخصصین برای مفهوم پوشش نباتات ودرختان درشهربکارگرفته شده است این پوشش درختان شامل درختان و درخچه ها ونباتات علفی وبوته ها است . درختان ودرختچه ها به صورت برگریز وهمیشه سبز پهن برگ وهمیشه سبز سوزنی برگ وجوددارند نباتات علفی یک ساله وچندین ساله بوده وپوشش لطیف فضای سبز بشمار میروند.مهمترین اثرات محیط زیست فضائ سبزدرشهرهامیباشد که شهرها را به عنوان محیط زیست جامعه انسانی معنی دارکرده است. به طورکلی اثرات فضای سبز درزندگی انسان رامیتوان درموارد ذیل خلاصه کرد .

Ø کاهش آلودگی کیماوی هوا برای مثال ازطریق جذب عنصر سرب توسط برگ درختان ودرختچه ها .

Ø تولید اوکسیجن وجذب کاربن توسط نباتات .

Ø کاهش آلودگی ناشی ازصدا  (آلودگی صوتی ).

Ø کنترول تشعشعات وتابش نور.

Ø زیبای وزینت شهرها .

Ø کنترول باد درمناطق بادخیز .

Ø تاثیرروانی درزندگی انسانها .

Ø کاهش درجه حرارت وافزایش رطوبت نسبتی دراثر انجام عمل تعرق نباتات .

Ø کاهش خطر ازبروز سیلاب .

Ø ایجاد تفرح گا ه وبا غات.

Ø  مرطوب بودن هوا وتولید اوکسیجن .(7)

قوریه یا :  Nursery

محل راکه برای کاشت وبذرتخم نباتات ویا درختان اختصاص داده میشود بنام قوریه یادمیگردد. پس ازآنکه سبز شدند آنها را درموقع معین پیوندکرده ودرموقع مناسب به محل اصلی منتقل وغرس مینمایم . 

آماده ساختن زمین قوریه:

درصورت که زمین شرایط لازم را داشته باشد باید بوسیله عملیات زراعتی ودادن کود حیوانی وکود کیمیاوی آنرا اصلاح وآماده کرد . زمین قوریه راباید دومرتبه چپه نمود. دفعه اول به عمق(cm 50-60 ) چپه کرد وپس از دوماه مجداً آنرا باید کود داده وبه عمق ( cm 30- 20 ) چپه نمایند بهتر است که این عمل بابیل انجام گیرد بذر تخم درختان میوه را درقوریه درفصل بهار ویادرخزان درهردومیتوان انجام داد .چنانچه باغداران بخواهند تخم را درخزان سال بکارند باید درتا بستان زمین را تهیه وآماده سازد .  ودربهار به حدی 20 روز قبل ازکاشت مجدآ زمین راچپه نمایند تا علف های هرزه زیرخاک شده وبیپوسد اصلآ فواید قلبه کردن خزان مفید ترازتا بستان است زیرا که زمین نرم وآب باران وبرف خوب ترجذب میشود .برای کاشت خسته های درشت وسخت میوه جات درمحل قوریه مانند زردالو ،شفتالو ،بادام وامثال آنها بهتر است درخزان سال اقدام شود زمین قوریه راباید خوب هموارکرد وپستی وبلندی نداشته باشد برای هرهزار متر مربع باید 5-4 تن کود حیوانی پوسیده به زمین داد ضمنآ میتوان درخزان سال برای هرهزارمترمربع 25-30 کیلوگرام سوپرفاسفیت باکود حیوانی اضافه نمود کودراخوب باید به زمین بپاشید باقلبه دوم زیرخاک کرد طوریکه گفته شده چپه نمودن زمین بهتراست بابیل انجام شود گرچه گرانترتمام میشود ولی کاربه دل خواه انجام میگرد.(4)

انواع قوریه:

 الف : قوریه موقتی یا Temporary narsersey  .

ب : قوریه دایمی یا  Permanent narsersey .

الف:  قوریه موقتی : دراین نوع قوریه نهال به شکل موقت تازمانیکه جای اصلی برای انتقال نهال آماده می گردد باقی می ماند درقوریه موقتی شرایط ذیل مد نظر گرفته می شود .

a. نهال هارابرای چند فصل محدود تهیه میدارد.

b.باید درساحه که نهال تهیه میشود مرکزیت داشته باشد که دروقت انتقال مشکلات به میان نیاید .

c.یک الا دوسال قبل ازاحداث باغ قوریه باید احداث شود.

d.برای حفاظت ونگهداری ازچریدن حیوانات وغیره تعمیرات موقتی مثل چپری خیمه نزدیک قوریه ساخته شود .

e.برای آبیاری قوریه باید آب کافی موجود باشد .

f.تعدادنهال هایی که دریک فصل تولید میشود نظر به اندازه ضرورت باغدارباشد .

g.نهال های که درقوریه تولید می شود ازیک ساله الا دوساله ویک تعدا د کمتر آن تابه سه سال باشد تا پیوند شده بعدآ به باغ انتقال داده شود .

ب : قوریه دایمی :

برای احداث قوریه دایمی باید شرایط ذیل درنظر گرفته شود .

a.خاک مناسب وخوب انتخاب شود .

b.ساحه بکلی هموار بوده ودارای جویچه ها باشد .

c.برای آبیاری از2-1 فیصد نشیبی داشته باشد .

d.ساحه قوریه مثل تپه پستی وبلندی نداشته با شد.(4)

خاک : Soil

اساسآ درختان میوه طالب خاک های مرغوب هستند ولی درجه احتیاج آنها متفاوت است. گروهی طالب اراضی عمیق ونم داربوده ویک تعداد دیگر درزمین های گرم ونسبتآ خشک بهتر رشد ونمومیکنند .وتعداد نیز اراضی آهکی رامی پسندن وبعضی ازدرختان میوه درخاک های ریگی میوه مرغوب میدهند خاک هایی که برای باغ ودرختان انتخاب میشود باید زهکشی شده باشد واگرر یگی باشد قادراست که آب باران وآب آبیاری راسریعتر جذ ب نماید وهم چنان سنگریزه وریگ زمین راگرم میکند و برای فعالیت ریشه ها مناسب است .درختان میوه درطول مدت استراحت زمستانی میتوانند درآب غوطه ورباشند مشروط براین که درموقع شروع رشد بهار آبها بوسیله زهکشی بیرون شود موقع بازشدن جوانه گل وبالا آمدن شاخه ها ازخواب  خطر ناک است واگر بیش از یک هفته باران ببارد وزمین مملواز آب شود برای رشد درختان مضر است وزمین های بسیار مرطوب رامیتوان تا اندازه بواسطه اعمال زراعتی اصلاح نمود یعنی سطح آنهاراهمیشه نرم نگاه داشت که هوادرخاک میتواند نفوذکند ولی بهتر است که زهکشی شود.(هرخاک از چهار جزاصلی تشکیل می شود موادمعدنی ،مواد عضوی، آب هوا .مایکرارگانیزم ها نیز درخاک وجود دارند مواد معدنی وآب بخش جامد خاک راتشکیل می دهند دریک خاک مطلوب مواد معدنی حدود 60-50 درصد  مواد آلی حدود 5-1 درصد از کل حجم خاک راتشکیل می دهند حدود 90 درصد فضای باقی مانده خاک توسط آب وهوا پرمی شود .موادمعد نی خاک از اثر تجزیه سنگهای مادری ومواد آن دراثر ی تجزیه بقایای حیوانی نباتات ومایکروارگانیز م های مرده حاصل میشود اگرموادآلی دراثر فعالیت های کیمیاوی زیاد وبه حالت پوسیده وسیاه رنگ تبدیل شوند آن را هیومس         humus  گویند  که درسطح خاک است وقدرت جذب آب ومواد غذایی بیشتر از خاک       Clay را داشته وچسپیند گی آن ازخاک Clay کمتر است.(7)

آ بیاری:

پس ازآنکه درختان راطبق نقشه کاشتیم باید آنها را آبیاری کنیم مثله آبیار ی مهم ترین مسأله باغبانی درکشورماست زیرا خاک های  افغا نستان درنتیجه آب وهوای خشک ومعتدل اصولآ دارای حاصلخیزی کافی است ومیتوان گفت عامل محدود کننده درباغداری واصولآ درتمام قسمتهای زراعتی این مملکت عبارت ازآب است یعنی هر قدر آب بیشتر داشته با شیم بهمان نسبت میتوانیم بهره برداری بیشتر از خاک کرده و حاصلات  بیشتری  رابه دست آوریم تاباشد نیازمندی های بشررفع وباعث رفاه بیشتر آنها گردد.متأسفانه کشور ما دربزرگترین منطقه خشک دنیا قراردارد وآبیکه فعلآ دهاقین ما دردست دارند عبارت از نزولات محدود برف وباران که ازدامنه های کوه ها سرازیر میشود وبشکل دریا ودریاچه ها بدسترس دهاقین قرارمیگرد .

اصول کلی درآبیاری درختان :

درآبیاری باغات اصول کلی این است که آب راطوری درسطح خاک بگردانیم  بطوریک نواخت وبه تمام قسمت های که درخت ریشه دوانده است بمقدار کافی برسد . حال باید دید که ریشه درخت درکجا قرارمیگرد وآب ازبین ذرات خاک چگونه عبورکرده ودرآن نفوذمیکند وبادرنظرگرفتن این مطلب طوری عمل می کنیم که آب به تمام قسمت های ریشه های موی مانند برسد اغلب دیده می شود که پای درختان جوی ایجاد کرده وآب راافقط ازآن قسمت عبور می دهند. بصورت عموم باغ با اشکال ذیل آبیاری میشود .

 الف : به طریقه جویه.

ب : به طریقه تقسیم بندی زمین یا کرت ها .

ج : به طریقه حوضچه تیار کردن اطراف درخت .

د : ستیم عصری آبیاری ( آبیاری بارانی وقطره ای).

چه وقت باید آب داد؟

تاریخ آبیاری را نمیتوان بطور دستورالعمل معین نمود فقط می توان گفت موقعی باید آبیاری کردکه درخت به آب احتیاج داشته باشد. با بررسی مقدار  رطوبت درعمق های مختلف  خاک وتطبیق آن باوضع درختان میتوان بهترین موقع آبیاری را پیداکرد . بطورکلی باید دانست یک غرق آب بافاصله زمان طولا نی باآب نیم غرق آب ا ولی زود زود ترجیح دادآنقدرباید آب داده شود که خاک تاعمق که بوسیله ریشه ها اشغال شده است سیرآب شود. وآبیاری سطحی به درد درخت نمیخورد وغا لبآ بوسیله ریشه علف های هرزه جذب ویا تبخیر ازبین میر ود.(5) 

استعمال کود به درختان میوه

درباغ دونوع کود استفاده میشود یکی حیوانی ودگرکیمیاوی.

الف : کود حیوانی :

استعمال کود حیوانی مزایای آتی دربردارد .

Ø . کودحیوانی ساختمان خاک رااصلاح می  کند .

Ø . ظرفیت نگهداری آبرادرخاک زیادمیسازد .

Ø حرارت خاک راتااندازه یی ثابت نگهمیدارد .

Ø ریشه های درختان درخاک به آسانی به هرطرف نموکرده میتواند.

Ø درخاک عناصرضروری نباتات را افزایش داده میتواند.

باید کودحیوانی استعمال گرددکه به قدرکافی پوسیده شده باشد درباغها هیچوقت کود تازه استعمال نگردد زیراکود تازه حیوانی ریشه های درختان را میسوزاند ودرخت را به کمبود نایتروجن مصاب میسازد.کودپوسیده شده ازین جهت باید استعمال شود که درآن تخم گیا ههای     هرزه، تخم  حشرات ، ولاروا،ازبین رفته می باشد وعناصر ضروری آن برای  درختان قابل استفاده میباشد ، کود گندیده شده حیوانی پیش ازایجادباغ به وسیله قلبه باخاک مخلوط می گردد وبه دنبال آن نهالی هاغرس میگردند باغداران به هراندازه یی که کودکیمیاوی رابه دست می آورد ، باید آنرااستعمال کند ،مگردریک جریب از چار تا هفت تن کود حیوانی گندیده شده استعمال کرده میتواندکه این امربه نوعیت میوه وقوی بودن خاک ارتباط دارد .درزیر هردرخت باغ درساحه یک متری دورادور آن انداختن بته ها وخاشاک برای درختان مفید است این بته ها وخاشاک برای خاک چنان پوششی به جودمیاورد که درزیر آن بته های هرزه سبز کرده نمیتوانند ساحه خاک مورد نظر را تامدتهای زیاد مرطوب نگهمیدارد وبعدازگندیده شدن عناصرضروری نبات راباهم افزایش میدهد.(9)

ب : کودکیمیاوی:

نباتات برای زنده ماندن به شانزده عنصرضرورت دارند مگربه گونه تجارتی درباغ کودهای نایتروجنی فاسفورسی وپوتاشیمی استعمال میگردد.درافغانستان تحقیقات استفاده ازکود کیمیاوی  تنهادرموردگندم صورت گرفته است نتائیج این تحقیقات نشان داده است که درافغا نستان عنصرپوتاشیم به اندازه کافی درخاک موجود است مگردرمورد درختان میوه دارچنین تحقیقات صورت نگرفته است وبه مردم چنان آگاهی داده شده است که ممکن به استعمال کود پوتاشیم درافغانستان نیازی وجودنداشته باشد لهذاکودپوتاشیم درافغانستان مورداستعمال ندارد .تحقیقات کنونی روشن ساخته است که میوه نسبت به سایرقسمت نباتات به اندازه کافی ازخاک پوتاشیم میگیرد واستفاده میکند بنابرآن درروشنای معلومات بالا درباغهای میوه درافغانستان استعمال کودپوتاشیم درمقایسه بااستعمال کودفاسفورس مقدار بیشتر نیازمندی وجود دارد،باغدارحتمآ درباغهای خود کودکیمیاوی، پتاشیمی استعمال کند. کود نایتروجنی ( یوریا ) برای انکشاف نموی بدنی درختان حتمی است ونموی بدنی درختان راتقویه می کند برگهای درختان راسبزوسالم نگهمیدارد ونوده های آن خوب نمومی کندوبزرگ میشود.کود کیمیاوی فاسفورس دار( کودسیاه ) سبب تقویه واستحکام ونموی ریشه هامیشوداستعمال کودفاسفورس داردرباغهاسبب آن می گردد که ریشه درختان درخاک وسیع وبه هرطرف بدود که درنتیجه آن درخت آب فراوان وعناصرضروری راجذب کرده می تواندودرخت قوی می شود .درباغها استعمال کود کیمیاوی پتاشیم دار،میوه گرفتن وبزرگ شدن میوه را افزایش میدهد کود کیمیاوی پتاشیم دارهم کیفیت میوه رابهبودمیبخشدوهم حاصل آنرا زیاد میسازدطوری که خاکهای افغانستان اکثرخواص القلی دارند بنابرآن برای نباتات برخی از عناصرکم مصرف ،مثل آهن ،مس ،منگانیزوجست درخاک کمتروجوددارند که درنتیجه درباغهای افغانستان علایم کمبود عناصریادشده به نظرمیرسد(7)

اندازه استعمال کود کیمیاوی درباغها:

اندازه کود کیمیاوی درباغهابه نوع وقسم میوه ،عمرونوعیت خاک ارتباط دارد به طورمثال:درخت جوان وپیربه تناسب درختان میوه گیرنده به استعمال زیادکود کیمیاوی نایتروجنی ضرورت دارند تانموی بدنی آنها تقویه شود وبدینوسیله بانموی قوی میوه تولید شود مگردرمورد درختان رسیده کود نایتروجنی بیشتر شاخه بری افزونتروبدنبال آن دادن آب فراوان نموی بدنی درخت رابسیارافزایش می دهد مگرمیوه گیری راکاهش میدهد .کودکیمیاوی فاسفورس داردرمقایسه درختان رسیده بادرختان جوان بسیار استعمال میگردد تا درختان جوان ریشه های گسترده تولید کرده بتوانند کود کیمیاوی پوتاشیم دار برای درختان میوه گیرنده به اندازه کافی استعمال میشود. به صورت عمومی برای میوه های گوناگون اندازه ذیل استعمال شده  میتواند به طورمثال:درباغهای میوه باید دریک جریب باغ 19 کیلوگرام پوتاشیم  15 کیلوگرام نایتروجن و2 کیلوگرام فاسفورس استعمال شود اندازه های پتاشیم،نایتروجن وفاسفورس یاد شده دربالاصرف درباغهای به میوه رسیده استعمال شد ه میتواند.براساس عمردرختان اندازه کودکیمیاوی ذکرشده دربالاباید به ترتیب ذیل استعمال شود.پوتاشیم ( دریک جرب 19 کیلوگرام )،فاسفورس ( دریک جریب دوکیلوگرام ) ونایتروجن ( دریک جریب 15 کیلوگرام ) به این اساس که به درختان میوه داریکساله ازصددرصد 20 درصد برای درختان دوساله 40 درصد به درختان سه ساله 60 درصد برای درختان چهارساله 80 درصد وبرای درختان پنجساله 100 درصد باید استعما ل شود .

طریقه استعمال کودکیمیاوی:

طوری که کودکیمیاوی نایتروجنی ( یوریا) درآب به سرعت حل میگردد وباآب درخاک به آسانی به هرطرف منتقل میگردد لذاازین جهت کود یاد شده درباغ دردوروپیش بیخ درختان به شکل پاشیدنی استعمال میگردد کود نایتروجنی هیچ وقت یکباربه باغ داده نشود بلکه باید درجریان موسم نموکردن دویاسه مرتبه درزیردرختان پاشیده شود فراموش نشود که درافغانستان کود نایتروجنی بعد ازنیمه ماه اسداستعمال نشود.کودهای فاسفورس وپوتاشیم داردرخاک بوسیله آب ازیکجابه جای دیگری انتقال نمیگردد وهرکجا درخاک ریخته شود همانجا ریشه نبات باید برسد ازآن استفاده کند ازینرو کودهای پوتاشیم وفاسفورس دارباید به چنان طریقه هایی درباغهااستعمال شوند که درنزدیک ریشه های درخت به وسعت دومتردرزیر تنه هردرخت وبه عمق ده سانتی مترزیرخاک گردد درباغهابعدازاستعمال هرگونه کود کیمیاوی بیدرنگ باید باغ مورد نظرآبیاری شود.(4)

پیوند یا Grafting and Bedding

پیوند چیست ؟

پیوند عملی است که بوسیله آن یک قسمت ازدرختی را روی شاخه یا ساقه درخت دیگر باشرایط مخصوص قرارمیدهند طوریکه باهم یکی شده وجوش بخورد آن قسمت ازدرخت را که بروی درخت قرارمی دهند دراصطلاح پیوند ک ودرختی که درروی آن پیوندک قرا رمی گرد بنام پایه مادری نامیده میشود.(1)

پیوندکردن درختان میوه :

حقیقت که میوه درختان پیوندنشده دارای ماهیت خیلی پست وبعضآ غیر قابل استفاده میباشد به همه زارعان وباغداران معلوم وروشن است که این چنین میوه هیچگاه به قیمت مناسب ومفید به فروش نمیرسد .مزه ولذت آنها نامطلوب میباشد مثلآ دربادام پیوند نشده مزه تلخ ونیمه تلخ موجود است. هذالقیاس دربعضی میوه های دیگرازقبیل زردالو آلوبالو وغیره نیزاین نقص دیده میشود .علت اصلی آن درین جاست که درختان که از خسته یا تخم بعمل آمده وپیوند نشوند هرچند که خسته ویا تخم ازمیوه مرغوب وقابل پسند هم جمع آوری شده باشد  مثل درخت مادری نخواهند شد وثمر این طوردرختان به اصطلاح میوه وحشی یا خشک میباشد.اکثرآ باغداران درخت های پیوند نشده رادرباغ کاشته وبه این عقیده اند که بهترین است پس از یکی دوسال آنها راهمان جا پیوند نمایند این پروگرام غلط است و باید تنها درختان پیوندی راکه دارای رشد خوب وپیوند مطلوب باشد درباغ برده و بنشاند .روی هم رفته بعضی باغدران ترجیح می دهند تادرختان بزرگ چهار،پنج سال را درباغ بنشانند.این هم اشتباه است بهتر است تا موقع ایکه خورداست به باغ انتقال داد معمولآ باید نهال رایک سال درقوریه نگهداشته وپس درهمان جا پیوند زده ویک سال بعد ازپیوند آنرا به باغ  انتقال بدهند. درختان سال خورده پیر نیز درمحل شان میتوانند که پیوند ونوع شان تغیر یابد.(8)

موقع مناسب پیوند :

معمولآ سال دومرتبه میتوان به پیوند جوانه( پندک پیوند) اقدام نمودیکی دراواخر بهار که بنام پیوند جوزائی یاد میشود ودیگردراواخرتابستان که بنام پیوند تیرماهی یادمی گردد وبعضآ دراوئل بهار صورت میگرد.پیوند که دراواخربهارزده میشود جوانه آن بعدازدوالی سه هفته سبزمیشود وبه نموی خود ادامه میدهد اگردراواخرتابستان تی پیوند عملی گردد جوانه آن تا آنکه  پیوندبگیرد بخواب باقی مانده ودربهارسال آینده سبزشده به رشد آغازمینماید.

فواید پیوند :

1.درنباتات که نمیتوان آنهاراباقلمه تکثیرنمود برای حفظ مشخصات پایه مادری ازپیونداستفاده میکنند.

2. جوان کردن درختان کهن سال .

3.بعضی ازدرختان درمحل معین نمیتوانند بوسیله ریشه خودتهیه مواد غذائی کنند مانند بادام که دراراضی مرطوب نمیتواند زندگانی کند درروی پایه که قرابت متجانس بادرخت مورد بحث داشته باشد پیوند می نمایند مانند بادام درروی آلووامثال آن .

4.درختانیکه روی ریشه ضعیف یا زیادترازحد لزوم قوی میشوند باپیوند درروی پایه مناسب دیگرقدرت وضعیفی قسمت هوائی را تغیرمی دهند مانند پیوند درخت سیب روی پایه بهی .

5.برای تسریع دربهره برداری ازحاصل.

6.برای ازدیاد قدرت حاصل دهی درخت پیوند می شود. 

7.درباره درختان مانند پسته ،گل نروماده ازیک دیگرمجزاوروی دودرخت جداقراردارد.

8.بمنظورجلوگیری ازنامرغوب بودن میوه ازپیوند استفاده می نمایند.

9.به منظورمارکیت خوب ودارای مزه وطعم لذیذ.

وقت پیوند :

پیوندهرمناطق فرق میکند. مثلآدربعضی ازمناطق افغانستان اسکنه پیوند دراول حوت،دربعضی ازمناطق دیگردرپانزده حوت ودربعضی مناطق دیگر در اواخر حوت صورت میگیرد.اما تی پیوندازاول سنبله الی اخیرمیزان ونیچه پیوند از اول جوزاالی اخیرجوزاصورت میگیرد.(9)

 لوازم پیوند:

1. چاقو پیوند: چاقوهای پیوندکننده انواع مختلف دارد ولی شرط اصلی اینست که باید بسیا ر تیزباشد تادرموقع بریدن انساج نباتی متضررنشود .

2.بنداج:نخ های که دربستن پیوندک مصرف میشود عبارت اند ازنخ های پشمی، فیته های پلاستیکی، پنبه ،علف ویاپوست درختان مانند توت وبید وغیره.

3. موم کاری: برای پوشانیدن منافذپیوند وبرای جلوگیری ازنفوذ انواع بکتریا ها وقارچ های مضره وحفظ آنها ازرطوبت شبنم وبارندگی وگرمای آفتاب می باشد .(9)

نوع پیوندک

نوع پایه

تهیه پایه

نوع پیوند

زمان پیوند

آلو

انوع آلو

کشت تخم

انواع پیوندها

حوت.جوزا.میزان

انار

انار

قلمه

اسکنه

حوت . حمل

انجیر

انجیر

قلمه

نیچه.پوست

دراوایل بهار

انگور

انواع انگور

قلمه

خواباندن. اسنکه روی ریشه

حوت . حمل

بادام

بادام . خرماآلو

کشت تخم

انوع پیوندها

بهار. خزان

بهی

بهی

قلمه

انواع پیوندها

بهار . خزان

پسته

پسته معولی

کشت تخم

نیچه.اسکنه

بهار . خزان

زدالو

آلو. زردالو

کشت تخم

نیچه . اسکنه

بهار . خزان

زیتون

زیتون وحشی زیتون اهلی

کشت تخم

نیچه.اسکنه . تی

حوت .بهار.خزان

سنجد

سنجد

کشت تخم وقلمه

اسکنه .

حوت . بهار

سیب

انواع سیب

کشت تخم

انواع پیوندها

حوت .بهار.خزان

گیلاس

آلوبالومعمولی وآلوبالوتلخک

کشت تخم

اسکنه

حوت . بهار

ناک

بهی.ناک.سیب

کشت تخم

انواع پیوندها

حوت. بهار

چارمغز

چارمغزوچارمغزسیا

کشت تخم

اسکنه

حوت . بهار

 جدول زمان وروش پیونددرختان میوه

شاخه بری :

شاخه بری درختان میوه بطورعمده به سه دلیل ذیل صورت میگرد.

1- تنظیم واندازه درخت.

 2- به دست آوردن شکل ویا فورم معین.

 3- تنظیم کمیت وکیفیت محصول .

درختان مثمر بصورت طبیعی درمرا حل انکشاف اولی خود رشد ونمورا زیاد میکند بعدآ مقدار میوه دردرختان زیاد تشکیل شده امامدت حاصل وجنسیت تجارتی آن کم میباشد بحالت طبیعی عمردرختان کوتاه بوده ونیز تحت هجوم آفات زراعتی قرارمی گیرد .جهت اینکه هرسال یکسان میوه باجنسیت خوب بدست بیاوریم باید شاخچه های که میوه تولید می کند نیز هر سال جدیدآ تولید گردد واین کار تنها توسط شا خه بری تحت شرایط مساعد محیط فراهم میگردد.بهترین وقت شاخه بری زمستان است یعنی دراین موسم درختان درحالت استراحت میباشند جاهائیکه زمستان آن خیلی سرد میباشد باید شاخه بری ازاول حوت الی اخیرحوت قبل از شروع نموصورت بگیرد.یک تعداد کم شاخه بری را میتوانیم درتابستان نیز انجام دهیم درنقاط خیلی سرد باید درختان کلان ازدرختان خورد اولترشاخه بری  شوند.برای اینکه شاخه بری را به درستی انجام داده باشیم بایدخاصیت تولیدکردن میوه درنوع را نیزبدانیم.برعلاوه اینکه موقعیت تولیدکردن پندک میوه درخت های میوه دارفرق میکند عمر تولید کردن میوه شاخچه های درخت های میوه دارنیزفرق میکند. بطورمثال:

الف : پندک میوه که بالای شاخچه های درازیکساله تولیدمیگردد.

درختان شفتالو،زیتون ،بعضی درختان زردالو ،بادام ،آلوبالو، گیلاس،وچارمغز بالای شاخه های درازیکساله پندک میوه تولیدمیگردد.

ب : پندک میوه ای که بالای شاخچه های کوتاه تولیدمیگردد.

اکثراً پندک میوه درختان زردالو ،آلو وبادام بقسم جانبی بالای شاخچه های کوتاه تولید می گردد وپندک میوه چارمغز بقسم نهای تولید میشود شفتالو نیز یک تعداد بسیار محدود شاخچه های کوتاه راتولیدمی کندکه دارای پندک میوه باشد .

شا خه بری ازنقطه نظرقطع کردن حصه شاخچه بدوقسم میباشد

الف .قطع نمودن یک شاخه ازبیخ thinning oat.

ب . قطع کردن ازیک حصه شاخچه ویابه عباره دیگرکوتاه کردن شاخچه ها یا Heading back.(5)

چراشاخه بری می کنیم ؟

1.برای اینکه جنسیت وجسامت فی دانه میوه خوبترشود.

2. برای اینکه شاخچه های مولدمیوه بالای یک درخت میوه داریک سان تقسیم شود .

3.برای اینکه هرسال شاخچه های جدید وجوان که میوه می گیردتولیدشود.

4.برای اینکه طول عمرتولیدکردن درخت میوه دارزیادشود .

5.برای اینکه هرسال یک مقدارمعین میوه بدست بیاید .

6. برای اینکه ازصدمه امراض کنترول وجلوگیری شوند .

7.چوکات قوی که میوه زیادترراحمایه کرده بتواند به وجودآوریم .

8.درخت رابازنگهداشته تامقدارکافی آفتاب وهواداخل آن شود .

9.نموی درختان راتحت کنترول آورده ودرنتیجه سهولت های زیادرافراهم بسازیم .

10.ذریعه شاخه بری سال بری درخت رانیزکنترول کرده میتوانیم .

طریقه قطع کردن شاخه ها :

  قطع کردن شاخه ها بصورت فنی مفاد شاخه بری رازیاد میسازد.دروقت قطع کردن شاخه ها باید نکات ذیل رادرنظربگیریم .

1.شاخه بری باید باآلات تیزوباریک صورت گیرد زیراآلات کند پوست درخت راپاره کرده وچوب رالشم قطع نمیکند این آلات انساج را زیاد تر زخم ساخته وجای زخمی زود جورنمیشود همچنان دردخول مایکرو ارگانیزم هاکمک میکند .

2. شاخه های نزدیک وموازی به ساقه درخت قطع شود .

3. وقتکه شاخه های کلان راقطع مینمایم حتمی وضروری است که اولآ هشت اینچ دورترازساقه عمده به اندازه دواینچ حصه پائین شاخه رابریده تاکه دروقت قطع شدن شاخه کلان پوست ازدرخت جدانشود.

4. شاخه های که قطرآن ازسه اینچ کلان باشد باید توسط موم ویا شحم پوشانیده شود .

کدام شاخه باید قطع شود :

الف : درختان جوان

1. درختان یک ساله .

Ø این نوع درختان از4-5 فت بلند میباشد .

Ø ساقه مرکزی به فاصله cm 80- 50ازسطح زمین بریده شود .

Ø دراین وقت شاخچه های جانبی بزودی ازپندک های جانبی نمومیکند .

Ø  میتوانیم ازاین شاخچه هابرای چوکات درخت استفاده نمایم .

2.درختان دوساله .

Ø این قسم درخت امکان دارد قبلآ شاخچه های جانبی داشته باشد .

Ø بعد از انتخاب شاخچه ها برای چوکات 3-4 شاخه های که زاویه خورد ترراباساقه میسازد بریده شود .

Ø شاخچه های شکسته وخشک شده را ازبین ببرید .

Ø کوشش نمائید که شا خه عمده راکه پائین ترین وبه طرف جنوب غرب موقعیت داشته باشدانتخاب نموده و فاصله آن ازسطح زمین از20 -25 اینچ تجاوزنکند.

ب : درختان کلان .

پیش ازشاخه بری لازم است که یک درخت راخوب مطالعه نمود ه  وبعدآ فیصله نمایم که کدام شاخه هارا بایدقطع نمایم .

2.اولآ شاخه های خشک ومریض بریده شود .

3.شاخه ها ئیکه ازساقه به زاویه خورد جداشده قطع گردد .

4.اگرشاخه ها باهمدیگرموازی باشند شاخه ضعیف بریده شود.

5.شاخه های که بطرف زمین می رویند بریده شوند .

6.بالای هردرخت شاخه های عمده یاسکفولد از4 -6 زیادنباشد .

7.شاخه های که شکسته وقابلیت جورشدن راندارند بریده شوند .

8.شاخه های که به طرف داخل می رویند بریده شوند .

9.شاخه های که همراه درختان دیگرمداخله می کندقطع گردد.

10. کوشش نمائید که شاخه هایی راقطع کنیدکه میوه کمترمیگیرید .

ناگفته نباید گذاشت که شاخه بری نظربه نوع درخت فرق میکند زیراموقیعت پندک های که میوه تولید مینماید دراقسام مختلف درختان میوه دار از هم فرق دارند.)7)

سامان ولوازم شاخه بری:                                                             

یک باغدارباید جهت سهولت شاخه بری لوازم آنراباخود داشته باشد که در اثنای ضرورت دچارمشکلات نشود وسامان هاهمه وقت تیزباشد وسامان مورد ضرورت شاخه بری قرارذیل است .                                                                           

1-  قیچی خورد . 

 – 2 قیچی کلان .

 –3 اره شاخه بری.

4- زینه وغیره میباشد.

القاح درختان مثمر:

 گرده افشانی پدیده است که باانجام آن گرده ازآله تذکربه آله تانیث یابه گل دیگروازیک درخت به درخت دیگرکه نوع آن درخت باشد منتقل میشود وبعدآ این انتقال گل به میوه تبدیل می شود.اگرگرده افشانی صورت نگیرد گل های درختان به میوه تبدیل نمیشود درختان که القاح نشود بدون حاصل باقی میمانددرطبیعت گرده افشانی به روش های مختلف انجام میگرد.زمان تولیدگرده دردرختان درطول روز به درجه حرارت محیط بستگی دارد بعضی گل ها مانندگل سیب درروزهای گرم خشک وآفتابی گرده بیشترازروزهای سرد ابری وبارانی تولید میکند درمناطق گرم مسیردرختان دراواخربهار  گرده زیادی تولید می کنند.طول مدت زنده ماندن دانه گرده 3-4 ساعت وگاهی تاچند روز است چنانچه دانه گرده زنده توسط عوامل منتقل کننده آن روی گل های مناسب قرارگیرد باجذب آب متورم می شوند ولوله گرده ایجاد میکند دانه های گرده 2.5 تا350 مایکرون قطردارند گرده های کوچک باقطر20 تا50 مایکرون به علت سبکی وزن توسط باد قابل حمل هستند درحال که گرده های بزرگ ترکه سنگین تراند وباگرده های کوچکتراز20 تا50 مایکرون توسط حشرات منتقل میشوند.دراینجافعالیت های انسان نقش ندارد زیرا حشرات این گرده هارا ازگل های نرک به گل های ماده منتقل میکنند بدون این که درهوا پراگنده شوند.

 گرده افشانی به دو قسم است:

1- گرده افشانی مستقیم.          2- گرده افشانی غیرمستقیم.

1. گرده افشانی مستقیم: انتقال گرده ازیک گل ازآله تذکیربه آله تانیث ویاگل دیگرباتعدا د کروموزم های مساوی که این روش به نوبه خود به دوشکل صورت میگرد.

الف – بدون دخالت گرده افشان ها.

دراین حالت گرده گل دراثر رشد وحرکت بخش های مختلف یک گل به آله تانیث همان گل یاگل های مجاورمنتقل میشود .

ب- با دخالت گرده افشان ها .

دراین حالت گرده گل ممکن است ازاثرباد، حشرات ،آب وغیره به آله تانیث همان گل ویاگل های دیگرهمان درخت به گل های باتعدا د کرموزم های مشابه منتقل شوند.

2-گر ده افشانی غیرمستقیم: انتقال گرده ازیک گل یک درخت به آله تانیث همان درخت ویادرخت مشابه دیگرکه ازلحاظ جنیتیکی دارای تعدادکروموزهای مشابه با درخت گرده دهنده باشد توسط عوامل گرده افشانی ( حشرات و باد ) گرده افشانی غیرمستقیم است که به دو حالت است .

الف – داخل ورایتی (هم نوع): انتقال دانه گرده بین گل های دودرخت متعلق به یک ورایتی به طورمثال درخت نوع سیب Golden وRed.

ب- بین ورایتی ها: انتقال دانه گرده بین گل های دودرخت متعلق به دونوع مختلف  که ازیک جنس باشد به طورمثال: آلوبالووگیلاس.

+ نوشته شده در  90/09/05ساعت 11:21  توسط ايمل " نظري "  | 

اهمیت ترویج در انکشاف زراعت

مقدمه

زراعت یک سکتور عمده واساسی اقتصاد ملی بوده که در زندگی انسان ها در ادوار مختلف تکامل وانکشاف جامعه بشری دارای نقش بسزای بوده است .از نظر تاریخی انسان ها از زمان خلقت وپیدایش از محصولات زراعتی استفاده کرده است انسان ها در کمون اولیه که از ریشه درختان وبالاخره از میوه درختان خودرو واز شیرحیوانات استفاده کرده اند این همه مربوط به سکتور زراعت میشود که بادر نظرداشت رشد نفوس  و به علت بارز بودن زراعت عنعنوی وسطح پایین تولیدات زراعتی باگذشت زمان دامنه فقر ومهاجرت روستاییان به شهر ها که صورت گرفته که این یک معضله بزرگ را در سطح کشور بوجود آورده است .زراعت منبع اساسی معیشت انسان ها  را تشکیل داده واکثر افراد  بالای منابع زراعتی , مالداری ,جنگلات وسایر منابع طبعی امرار حیات مینمایند وهمچنان سکتور زراعت ضروریات اولیه مردم را فراهم نموده ودر جهت تهیه مواد خام برای صنایع ودر ایجاد وگسترش فرصت های شغلی نقش عمده دارد. چون هدف عمده پروگرام ترويج را عرضه معلومات جديد توسط مامورين ترويج در ساحات مختلف زندگي دهقانان وروستاييان جهت تعويض شيوه هاي عنعنوي آنها به زراعت عصري با بميان آوردن تغيرات مثبت در طرز تفكر ومهارت ايشان در ستفاده بهتر از منابع زراعتي دست داشته براي بلند بردن سطح توليدات في واحد منابع توليد كه در رشد اقتصاد كشور نقش بارز دارد تشكيل ميدهد .بناً با استفاده از یک سیستم فعال ترویجی ,نهاد ها وسازمان های همآهنگ کننده وبرنامه های زراعتی به سویه ملی در عرصه زراعت برشد وانکشاف زراعت سرعت بخشیده که درنتیجه باعث خود کفایی مردم روستایی وشهری گردیده ودر ضمن اقتصاد ملی را تقویت میکند.

 انكشاف

انكشاف حاوی مفاهیم واشارات روشن دایر بر پیشرفت , بسط ,ترقی ,نمو ( وسعت دادن سطح ) ونیز (گسترش دامنه )فعالیت ها است .انكشاف عبارت از درجه تحول است که جامعه را بر اساس خصوصیات مربوط برای رسیدن به آرمان ها واهداف خود هدایت میکند(5).به مفهوم جامع تر انكشاف به عنوان متعالی ,دستاورد بشری وپدیده چند بخشی است که دریک مسلک به حساب میاید به دلیل اینکه انكشاف دستاورد انسان محسوب میگردد در محتوای دارای مختصات فرهنگی بوده وبرتحول ارگانیک دلالت دارد . هدف از انكشاف ایجاد زندگی پر ثمره است که توسط فرهنگ تعریف میشود بنابراین انكشاف (دستیابی فزاینده انسان به ارزش های فرهنگی خود ) است .این مفهوم بر معانی ذیل تاکید دارد(5)

اول: انكشاف یک پروسه است ونه یک وضیعت ساکن .

دوم : این پروسه درنهایت به ارزش ها مربوط میشود .

سوم : این ارزش ها ارزشهای مردمان است که تعلق به جهان غرب ویا هر جهان دیگر ندارد(5).

تعریف انكشاف ومفاهیم آن

بطور کلی انكشاف بمعنی تلاش برای بهبود زندگی ,همزاد تاریخ جامعه بشری است .توسه در مفهوم کلی خود بمنی ارتقای سطح مادی ومعنوی حامعه انسانی وایجاد شرایط مناسب یک زندگی سالم برای تمام افراد جامعه است مقصد مطلوب  انكشاف بهبود کیفیت زندگی هم است بنابراین کوشش برای دستیابی به انكشاف باید بشکل باشد که منافع اکثریت مردم را در برگیرد در صورییکه بخش محدود از جامعه از پروسه انكشاف که خود یک تغیر مطلوب است بهره مند شوند نمی توان آن را انكشاف نامید سه تفسیرعمده  از انكشاف را میتوان به این شرح مورد توجه قرار داد(2) .

تفسیر اول: درین برداشت اغلب انكشاف را با رشد اقتصادی مترادف میدانند وآنرا به معنی افزایش بهره برداری از نیروی انسانی ,سهم کاهش زراعت در کلی محصول ,پیشرفت تکنالوژی وصنعتی شدن با نتیجه آن که انتقال جمعیت به مناطق شهری است تفسیرمیکنند .

تفسیر دوم :ازانكشاف با تمرکز با شاخص های از میعیار های زندگی مانند فقر , توزیع درآمد ,تغذیه ,مرگ ومیر نوزادان , امید به زندگی بهتر , باسوادی ,تعلیم وتربیه , دست رسی به اشتغال ,سیستم آبرسانی وخدمات دیگر سعی درجبران این نارسایی ها دارد.انیگونه تیوری به مسئله انكشاف واقیعت انسانی بیشتر با آن بخشیده درعین حال همچنان تاکید بر شاخص های اقتصادی واجتماعی است اشخاص وگرو های منفرد که کالا ها خدمات ومواد برای آنها تامین میشود به حالت انفعالی از صحنه دور مانده اند(2) .

تفسیر سوم :برتوان مندی های بلقوه واستعداد های انسانی در زمینه روابط باسایر گره های اجتماعی متمرکز است که این برداشت از انكشاف را (انكشاف انسانی) مینامند آن طوریکه در زمینه فعلی درک میشود انكشاف انسانی سه مفهوم تغیرات متوالی ومتحریک درآن دسته از شرایط است که موجب یک زندگی آزاد ورضایت بخش را به مفهوم واقعی خود برای تمام افراد یک منطیقه ویا کشور فزاهم میکند(2) .

خلاصه اینکه درتعریف انكشاف بادرنظرگرفتن برداشت های مختلف ازآن باید گفت که :

·انكشاف مفهوم جامع ,چند بعدی ,پیچیده وغیر قابل تقسیم است .

·مفهوم انكشاف هم ابعاد کمی وهم کیفی دارد وتاکید بر جنبه های کمی بدون درنظر داشت جنبه های کیفی وبرعکس آن به مفهوم انكشاف نیست .

·انكشاف دارای ابعاد مادی ومعنوی است نه تنها رفع فقر ومحرومیت وارتفای سطح مادی رندگی بلکه ارتقای سطح فرهنگ وشعور اجتماعی یا کیفیت زندگی را دربر میگیرد(2).

·انكشاف یک مفهوم ارزشی است ودر تعریف آن باید به شرایط جامعه مورد نظر توجه داشت به عباره دیگر انكشاف را باید تعریف بومی کرد(2).

تعاریف ومفاهیم انكشاف از دیدگاه صاحب نظران

پس از گذشت دو دهه از شروع برنامه های انكشاف صاحب نظران باتوجه به کاستی ها ونواقص دربرداشت ها وتعاریف انكشاف شروع به تجدید نظر در افکار خویش نموده ونظریات جدیدی را دراین خصوص ارائه نمودند(4) .

A.  فریدریک هاربیسون (F .harbeson) که خود قبلاً تولید ناخالص ملی را به عنوان مهمترین میعار انكشاف کشور ها به شمار میاورد این نظریه را رد کرده وانكشاف را در افق وسیع تر مورد برسی قرارمیدهد . اوهدف های سیاست انكشاف ملی را مورد توجه قرار داده که عبارت اند از به حداقل رسانیدن بیکاری , به حداکثر رسانیدن سطح فرهنگ وعلم ,صحت بهتر ,محدود کردن رشد جمعیت واصلاح میحط زیست .

B.  پروفیسور دودلی سیرز(Dudely seers) یکی از اقتصاد دانان نامدار است که انكشاف را از دیدگاه کلی تر مورد بررسی قرار میدهد تا شامل مسایل مربوط به بیکاری , بهبود وضع فقر وعدم برابری توضیع درامد ها هم شود .اومیگوید اگر به اثر اقدامات وفعالیت های که در جامعه به منظور انجام امر انكشاف صورت میگیرد هریک از سه پدیده فوق در وضیعت بهتری قرار گیرند واصلاح شوند درآن موقع به اعتقاد وی انكشاف رخ داده است(4) .

C. ادگاراوون (Adgar owens ) ورابرت شاوو( Robert show) برای تعریف انكشاف روش دیگری را برسی کرده که خور آنرا پایگاه وسیع انكشاف مینامند .منظور ازپایگاه وسیع انكشاف عبارت از استقرا وتاسیس نهاد های درجامعه است که افراد فقیر ومحروم را در کشورها جهان سوم فرصت اعطا کند تا درتمام مراحل اتخاذ تصمیمات که برای رندگی آنها مهم وسرنوشت ساز است شرکت نمایند .افراد فقیر ومحروم از طریق این نهاد ها به زنجیره زندگی خوب ومدرن جامعه متصل میشوند(4).

انكشاف زراعت

انكشاف زراعت به عنوان بخش از اقتصاد یک کشور تلقی گردیده  واگر بخواهیم به معنی واقعی کلمه انجام شود کار بس دشوار ومشکل است به قول پروفیسور لویس مالاسیس        ( Lowis mallassiss ) انجام این کار یعنی انكشاف زراعت درعین حال که ضرورت دارد ولی خارج از حد توانای تعداد از مالکین بزرگ واقلیت تحصیل کرده ومدیران دولتی وکارمندان اداری وانبوه دهاقین وروستایان کم سواد ویا بیسواد میباشد انكشاف زراعت درچوکات ملی یک کشور مورد بحث قرار میگیرد وبه عنوان یک بخش اقتصادی مهم نقش حیاتی در انكشاف ملی ایفامینماید .مفهوم انكشاف زراعت وتعریف آن مانند مقوله انكشاف بعد ازجنگ جهانی دوم تغیر وتحول یافته است ومدل های مختلف انكشاف زراعت نیز توسط اقتصاد دانان وصاحب نظران طراحی گردیده وبه مورد اجرا درامده است .بعد ازجنگ جهان دوم که تعریف انكشاف عبارت از رشد اقتصادی بود وآن هم از طریق صنعتی شدن به سبک غربی , انكشاف زراعت هم به معنی مدرنیزه کردن بخش زراعت ورسیدن به هدف رشد زرعت تلقی میشدکه بخش زراعت درتلقی انكشاف به معنی رشد اقتصادی دو وضیفه اصلی را به عهده داشت یک تهیه وتولید غذای ارزان برای کارگران صنعتی وطبقات شهر نشین ودیگری تامین نیروی انسانی برای اشتغال در صنایع نوتاسیس شهری .این نظریه منطبق به پروسه تاریخ انكشاف وپیشرفت کشورهای غربی بود بخش زراعت این کشور ها به علل وعوامل تونست وظیفه تامین محصولات غذای ارزان را ونیروی کارگر لازم را برای صنعت نوتاسیس انجام دهد . لذا بعد از جنگ جهانی دوم الگوی انكشاف غربی که در آن انكشاف زراعت هم وجود داشت به عنوان راه اصلی پیشرفت وترقی مورد بسیاری از متفکرین , صاحب نظران وسیاست مداران قرار گرفت (4).

مفاهیم وتعاریف انكشاف زراعت

در تعریف انكشاف زراعت نیز قول یکسان وجود نداشته . برخی آنرا گزار از زراعت سنتی دانسته وبعضی دیگر آن را پروسه میدانند که درطی آن اوضاع اقتصادی واجتماعی اکثریت دهقانان یک کشور بهبود میابد واصلاح میشود.پروفیسور موشیر (A.mosher) شاید اولین کسی باشدکه انكشاف زراعت را بصورت سیستمی مورد برسی قرار داده است .اوپنج عامل را در انكشاف زراعت اساسی وپنج عامل را سرعت بخشنده زراعت میداند عوامل اساسی انكشاف زراعت بنابه گفته وی عبارت اند از:

1.    بازار جهت فروش محصولات زراعتی .

2.    تکنالوژی که پیوسته در حال تکامل وپیشرفت باشد .

3.    در دسترس بودن نهاد ها ووسایل مورد نیاز زراعت .

4.    مشوق های تولیدی برای دهقانان .

5.    تسهیلات حمل ونقل .

عوامل سرعت بخشنده زراعت عبارت اند از :

1.    آموزش وترویج زراعت .

2.    کردیت های زراعتی .

3.    انجام اقتدامات وعملیات گروهی وسازمان یافته دهقانان (کوپراتیف های زراعتی )

4.    وسعت دادن گسترش زمین های زراعتی واصلاح فزیکی آنها .

5.    پلان گذاری ملی .

داکتر رابرت استونز(Robert. Stevesn) استاد پوهنتون ایالت مشیگان درخصوص تعریف انكشاف زراعت میگوید که انكشاف زراعت دلالت بر ایجاد تغیر در بخش زراعت میکند .این تغیرات تعادل زراعت سنتی را به منظور به دست آوردن رشد سریع تر تولیدات زراعتی وافزایش درامد دهقانان بر هم میزند .اومعتقد است که درین پروسه تغیر چهار عامل اساسی دخالت دارند که عبارت اند از:

1.    تغیرات تکنالوژی.

2.    تغیرات نهادی وسازمانی .

3.    سرمایه گذاری در تربیت نیروی انسانی .

4.    سرمایه گذاری در تحقیق وترویج زراعتی به منظور سرعت بخشیدن به ایجاد تغیرات تکنالوژی ونهادی .

هرچه درجه ومیزان این تغیرات بیشترباشد ضرورت برای سرمایه گذاری در بخش تربیت نیروی انسانی بیشتر احساس میشود تامدیریت علمی وموثرتری را برای اداره امور زراعت وموسسات مربوطه فراهم کرده ورشد زراعت را سرعت بخشند .بمنظور رسیدن به اهداف مطلوب باید شرایط مساعد وامکانات مناسب فراهم شود تادهقانان بتوانند تحت آن شرایط مساعد وبا استفاده از وسایل وامکانات مناسب بر فعالیت های خود بیفزایند و محصول کار شان چنان بالا رود که بازهم تشویق در ازدیاد فعالیت گردند وزراعت را انكشاف دهند.البته چنان که ذکر گردید انكشاف زراعت مستلزم تهیه تکنالوژی مناسب وسرمایه گذاری مکفی است اما آنچه از همه این ها مهم است موضوع حمایت سیاسی از بخش زراعت است . رهبران سیاسی باید با صداقت و تعهد وصمیمیت از پروسه انكشاف زراعت حمایت کنند وهماهنگی ها ی لازم را بین سازمان ها وارگان های زیربط بوجود آورند که همین ایجاد هماهنگی به نوبه خود موجب ایجا د محیط مساعد برای انكشاف زراعت است که رسیدن به اهداف مطلوب را میسر میسازرد(4)

تعاريف  از ترويج

1.  ترویج از نگاه فلسفی به معنی کمک ورهنمائی به مردم است تا آنها متکی در راه انکشاف سکتور زراعت ومالداری شده تا به فهم واراده وتوانمندی خود بتوانند مسایل علمی را در عمل پیاده نمایند.

2.  ترویج عبارت از پخش روش های جدید علمی زراعتی که در اثر زحمات علمی تحقیقاتی بدست آمده باشد در بین زارعین رایج ساختن است.

3.     ترویج عبارت از یک پروسه متداوم در جهت تغیر ماحول است.

اساسات ترویج

کارکنان ترویج وظایف بس سنگینی را در تعلیم وتربیه دهقانان وروستائیان به عهده دارند چه دهقانان اشخاصی اند که اکثراً سواد نداشته وشرایط فراگرفتن تحصیلات در مکتب برای شان مساعد نبوده است . موثر ترین وسیله ایکه ایشان را در بهتر ساختن وضع اقتصادی  ، اجتماعی وفرهنگی کمک میکند ترویج زراعتی است . برای اینکه کارکنان ترویج وظایف شان را به درستی انجام داده بتوانند ودهقانان ورستائیان را در استفاده از روش های عصری زراعتی به درستی کمک ورهنمائی کرده بتوانند باید اساسات ترویج را در وقت تطبیق فعالیت های ترویجی در نظر بگیرند(7) .

اساسات ترویج که ذیلاً از آن متذکر میشویم در پیشبرد امور ترویجی موثر بوده ودر نظر داشت آن یک امر حتمی میباشد :

1.  کار ترویج باید به رسوم ، عادات وعنعنات مردم استوار باشد . جمعیت های مختلف از نگاه رسوم ، عادات وارزش های اجتماعی از هم متفاوت بوده وعملیات زراعتی شان از یک دیگر فرق میکند .

2.  کار ترویج باید با رشد وتکامل جامعه همنوائی کامل داشته باشد. با پیشرفت وانکشافاتیکه به مرور زمان صورت میگیرد شرایط تغیر کرده واحتیاجات دهاتیان نیز باسیر زمان تغیر مینماید ازینرو کار ترویج برای اینکه ضروریات مردم را براروده بتواند باید تغیر پذیر باشد(7).

3.  کار ترویج باید مطابق به شرایط محیط موافق بوده در حل مشکلات ونیازمندی های مردم موثر واقع شود. پروگرام های ترویجی باید منافع مشترک مردم را در نظر گرفته وبر آروده ساختن نیازمندی های افراد جامعه از آن متصور باشد.

4.  پروگرام ترویج باید پالیسی ملی را در نظر گرفته به همکاری شعبات دولتی فعالیت نمایند. بادر نظرداشت پالیسی ملی در بلند بردن تولیدات زراعتی برای رفع احتیاجات داخلی وصدور مواد زراعتی بخارج از کشور ، پیشبرد پروگرام های ترویجی را تنظیم کرده پشتیبانی دولت را در پیشبرد امور ترویجی جلب مینماید(7).

5.  کار ترویج باید نیازمندی ودلچسپی مردم را در نظر بگیرد. احتیاجات ونیازمندی های مردم دهات زیاد بوده ودریافت راه حل ومرفوع ساختن همه احتیاجات مردم کار آسانی نیست . ازینرو کارکنان ترویج باید بیشتر مساعی شان را بر مشکلات محسوس دهاتیان معطوف ساخته وتمرینات اصلاح شده را که به دهاقین سفارش مینمایند واقعاً نیازمندی های شان را براورده بتواند به آن ضروریاتیکه بر آوردن آن مهم است متوجه سازد تا دهاقین بیشتر تشویق شده واز کار کنان ترویج طلب کمک ومشوره نماید. در تطبیق تمرینات اصلاح شده اگر احتیاجات محسوس دهاقین مد نظر گرفته نشود دهاقین در تطبیق آن دلچسپی نگرفته آنرا عملی نخواهند ساخت(7) .

6.  سهیم ساختن مردم در طرح پروگرام های ترویجی یک امر لازمی است وقتی دهاقین در طرح پروگرام وتعین اهداف پروگرام های دهاتی سهم میگیرند پروگرام را از آن خود شمرده در تطبیق آن احساس مسولیت میکند. بوجود آوردن روحیه مسولیت مردم را متکی به خود ساخته قوه اعتماد به نفس را در ایشان تقویت می بخشد.

7.  طرقیکه در تدریس ترویج بکار برده میشود باید مطابق به سویه مردم باشد. طرز تفکر ، علمیت ، مهارت وزکاوت اشخاص مختلف ازهم متفاوت بوده وطریق تدریسی که برای تربیه ورهنمائی دهاقین بکار برده میشود نظر به شرایط فرق میکند. یک طریق تدریس تحت همه شرایط برای تمام اشخاص موثر نمیباشد(7).

8.  در پیشبرد امور ترویجی باید از رهبران دهات استفاده بعمل آید. در آشنا ساختن دهاقین به روش های عصری زراعتی ملی ، کارمند ترویج به تنهائی کفایت نمی کند . برای اینکه فعالیت های ترویجی ساحه بیشتر را احتوا کرده معلومات علمی وعملی به اکثریت دهاقین پخش وگسترش یابد باید از رهبران دهات در رهنمائی دهاقین پیش قدم استفاده شود ورهبران دهات آن اشخاصی باشند که زود فهم بوده ورضاکارانه نظر به علاقه ایکه در پیشبرد امور ترویجی دارند تمرینات اصلاح شده را در مرحله اول قبول کرده مورد تطبیق قرار بدهند.

9.در پیشبرد فعالیت های ترویجی باید از متخصیصن شقوق اختصاصی زراعتی استفاده گردد.

10.فعالیت های ترویجی باید قناعت مردم را فر اهم ساخته بتواتند .

11.کار ترویج باید تربیه ورهنمائی تربیه ورهنمائی تمام فامیل دهقان را در نظر بگیرد.

12.کار ترویج باید به روحیه دموکراتیک استوار باشد.

13.کار ترویج باید طور دوامدار ارزیابی گردد(7).

هدف ترویج

تسهیل بخشیدن پرسه انکشاف زراعت ومالداری از طریق معرفی تکنالوژی جدیدی ومعلومات برای دهقانان وتشویق آنها در استفاده از تکنالوژی واطلاعات میباشد. به عباره دیگر هدف ترویج رهنمائی جامعه دهقانی ومالداری در آموزش مطلب علمی وروش های علمی جدید واستفاده عملی از آن مطلب علمی در منجمنت منابع تولید ، تولید ومارکتینگ محصولات جهت ارتقای مولدیت سکتور زراعت وسطح زندگی جامعه دهقانی است(6) .

1.کارمند ترویج جامعه دهقانی را در حل پرابلم های شان کمک ورهنمائی میکند.

2.این پرابلم های شاید اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، محیط زیستی ویا صحی باشد.

3.مامور ترویج دهاقین را در حل پرابلم های شان به اشکال زیر رهنمائی وکمک می نماید.

a.     آگاهی دادن

b.     آموزش دادن

ترویج از طریق تعلیمات ترویجی به مردم کمک میکند که خودشان پرابلم های اختصاص منابع ، تهیه عوامل تولید ، تولید ، منجمنت ، آبیاری ، مارکتینگ ، حفاظه ، تعلیم وتربیه ، صحت ، تدبیر منزل وسایر مشکلات شانرا تشخیص نمایند به اساس اولویت ترتیب کنند وبه مشوره وکمک همدیگر در حل آنها اقدام نمایند.ترویج نه تنها مردم را در کسب دانش بکله در استفاده های عملی از آموخته های شان تشویق وکمک می کند. به عباره دیگر ترویج اطلاعات علمی وتکنالوجی مربوط به زراعت ومالداری ومسایل مرتبط به آنرا در میان مردم به تقاضای خودشان پخش وگسترش می نماید و آنها را در یاد گیری واستفاده عملی این اطلاعات ونو آوری ها تشویق میکند.ترویج باید دهاقین را با دانش سکتوری مجهز کند طرق استفاده عملی از دانش را در سکتور زراعت به آنها نشان دهد وبرای آموزش سریع ومکمل دانش واطلاعات علمی باید آنها را به پیام های ساده وقابل فهم تبدیل نمایند وازین پیام ها در ایجاد تغیرات مطابق به اهداف استراتیژی سکتور زراعت ومالداری وماستر پلان زراعتی استفاده کند. مالداران باید از خدمات ترویج استفاده کرده بتوانند تا آنها باید مشوره های مامورین ترویج مالداری را در مورد تغذیه ، اصلاح نسل منجمنت فارم وفروش محصولات مالداری بشنوند وبا استفاده از توصیه های آنها صحت وتولیدات پایدار حیوانات خودرا تضمین کنند(6).

اهمیت ترویج زراعتی در بلند بردن سطح تولیدات

ترویج یک اصطلاح وعملکرد مغلق وپیچیده است که برای برآورده ساختن اهداف گوناگون در جوامع متفاوت بکار میرود ومردم از آن به مفاهیم مختلف استفاده میکنند ودر شرایط مختلف اجتماعی اهداف جداگانه را به اشکال وطرق های مختلف توسط آن آورده میشود.ترویج یگانه دستگاهی است که در براورده ساختن وپیاده نمودن میتود های جدید علم وتکنالوژی ونو آوری های علما را بعد از نتایج تحقیقاتی به دسترس زارعین نیازمندان ودهقانان در عرصه های زراعت ومالداری به منظور تکثیر وترویج قرار داده تا زارعنی بتوانند سطح تولید فی واحد زمین خود را ارتقا بخشیده عواید بیشتر بدست آورده وبهبود قابل ملاحظه در سطح کمی وکیفی محصولات زراعتی آنها رونما گردد.روی این ملحوظ بود که دستگاه ترویج در کشور ما درسال 1337  در چوکات وزارت زراعت به سطح مدیریت شروع به فعالیت آغاز نموده وبنا بر اهمیت کاری وانجام کار های پرثمر در جهت رشد وانکشاف زراعت در کشور ورسانیدن کمک های مادی وتخنیکی به دهاقین کشور توانست در سال 1350 به ریاست عمومی فوق رتبه ارتقا نموده وتشکیل آن وسعت بیشتر یافته وشبکه های آن در تمام ولایات و ولسوالی های ایجاد وشروع به فعالیت نموده که اکنون تعداد یونت های ترویجی آن در حدود 250 یونت در سراسر کشور بود .ریاست عمومی ترویج توانسته است از هنگام تاسیس تا اکنون گام های مثبت وکار های پر ثمر را در جهت تنویر ذهنیت زارعین ومعرفی تکنالوژی پیشرفته علم وتخنیک جدید معاصر زراعتی را به دهاقین کشور تفهیم نموده که اکنون زارعین کشور در بسیاری مسایل دستیابی داشته وآگاهی بیشتر در مورد اهمیت تخم های بذری اصلاح شده آماده ساختن زمین برای بذر ، وقت مناسب بذر ، مقدار تخم ریز ، ترتیب کشت ، مراعات نمودن تناوب زراعتی ، استعمال کود های کیمیاوی ، کنترول گیاهان هرزه ، تعداد آبیاری ،مجادله علیه آفات وامراض نباتی به تفکیک هر نبات کسب نموده ودر پیشبرد امورات زراعتی خویش ازین رهنمود های علمی استفاده می نمایند اما این پروسیجر کاری بعضاً تغیر وتحول می نماید اما متقاطع نمیشود.ریاست عمومی ترویج درجهت انکشاف وتوسعه ساحات تحت کشت نباتات عمده واساسی مانند غله جات ، حبوبات ، نباتات صنعتی ، نباتات تیلی وغیره سبزیجات ومیوه جات واحداث قطعات نمایشی گندم ، جواری ، شالی ، پخته ، لبلبو ، گل آفتاب پرست ، سبزیجات وپروگرام های کاری وموثر را در مورد توسعه وانکشاف زراعت در کشور انجام داده که نتایج خوب ومطلوب از آن بدست آمده علاوه بران در بخش رهنمود های علمی وجذب کمک های موسسات بین المللی خصوصاً پروژه های WFP   ، پروژه FAO  رابطه نزدیک ودوستانه داشته(4).

موقف ترويج زراعتي در سكتور زراعت

پيش ازموقف ترويج چندي در باره تشكيل صحبت مينمايم  .تشكيل به شكل ذيل تقديم است .براي رشد وانكشاف زراعت وانكشاف موسسوي سه ساحه بسيار ضرور است كه بصورت همه جانبه انكشاف بكند .ساحات مذكور عبارت اند از ،ترويج تحقيق ،وتدريس از لحاظ شكل ترويج زراعتي وكوپراتيف هاي زراعتي اكثراًاهداف مشترك دارد واكثراً هردوي آنها خدمات زراعتي را پيش ميبرد .فارم هاي دولتي زياد تر مسايل توليد را پيش ميبرد مسائل تحقيقات هم مربوط آنها هستند كوپراتيف هاي زراعتي فعلاً جنبه خدمات دارد وكوپراتيف هاي توليد خدمات زراعي را به دهاقين ميرساند .كوپراتيف هاي زراعتي روي دوهدف استوار هستند(6) .

الف- تهيه وسايل توليد

ب- تعليم وتربيه

از لحاظ وضيفه به ترويج مشابه است .

ديدگاه هاي جديد پيرامون انكشاف وترويج :

نقش ترويج در انكشاف زراعت  با كذشت زمان در افغانستان وجهان تقويه شده ميرود و در استراتيژي ترويج نيز باگذشت زمان تغيرات عمده رونماشده است .به موجب اين تغير خدمات ترويج آهسته آهسته از انحصار سكتور عامه خارج شده ونقش بيشترآن به سكتور خصوصي ،موسسات غير دولتي وساير عرضه كننده گان خدمات زراعتي داده ميشود .سياست گذاران سكتور زراعت به اين باور شدن كه رسيدگي به تمام پرابلم هاي سكتور زراعت به تنهايي از محدوده امكانات تخنيكي ومالي وزارت زراعت وآبياري خارج است .بايد يك چار چوب براي انكشاف زراعت طر ح ودر آن نقش تمام همكاران انكشافي معين ومشخص گردد .رشد سريع اقتصادي يك عامل اساسي كاهش فقر وبيكاري است وسكتور زراعت به حيث ماشين انكشاف اقتصادي نقش اساسي در اين پروسه دارد .براي رشد سريع اقتصاد لازم است تا موليديت سكتور زراعت نيز به نرخ يلند تر وبه طور پايدار تر ارتقا يابد كه تحقق اين هدف وابسته به استفاده وسيع از دست اورد هاي علم ،تكنالوژي ومعلومات جديد است كه ازطريق سيستم ترويج به استفاده كننده گان (دهقان ،مالدلر ،پروسس كننده ومتشبثين) ميرسد(6) .

ترویج زراعتی وظایف آتی را بسر میرساند:

1.معرفی تکنالوژی جدید زراعتی باشیوه های پیشرفته علمی زراعتی به دهاقین کشور .

2. رسانیدن مشوره های علمی وفنی زراعتی برای دهاقین وقتاًٌ فوقتاٌ .

3.کمک با زارعنی بی بضاعت از طریق منابع کمک کننده .

4.جلوگیری از مهاجرت زارعنی ازسرزمین آبائی شان.

5.نجات دادن مردم از گرسنگی وفقر .

6.بوجود آوردن تغیرات مثبت در ذهنیت دهاقین از زراعت عنعنوی کهن به سوی زراعت عصری وپیشرفته .

7.رهنمائی در مورد توضیح انواع تخم های بذری اصلاح شده ، انواع کود های کیمیاوی ، وادویه جات زراعتی ، معرفی دهاقین به مراجع مربوط غرض دریافت مواد زراعتی مورد ضروریات شان .

8.جمع آوری واحصائیه های زراعتی به منظور طرح ، پلان برنامه های انکشافی آینده کشور.

9.جمع آوری مشکلات وپرابلم های دهاقین ودریافت راه های حل آن .

10.تدویر کورس های آموزشی وتدویر سمینار های زراعتی ، ورکشاپ های زراعتی به منظور بلند بردن سطح دانش وآگاهی مسلکی کارکنان ترویج .

11.نشر مضامین مسلکی زراعتی ، تجلیل روز مزرعه ودعوت دهاقین پیش قدم ، تشویق دهقانان کم زمین وانکشاف ساحات دهاقین در پروگرام های زراعتی توسعه وانکشاف ساحات تحت کشت نباتات مختلف به منظور تولید بیشتر ورفع نیازمندی های مبرم از لحاظ کم بود مواد اولیه ضروری شان(6) .

رول ترویج زراعتی در رشد وانکشاف سکتور زراعت و اقتصاد ملی

زراعت یکی از سکتور های عمده برای بلند بردن سطح اقتصاد ملی محسوب میگردد. البته این حقیقت در جوامع روبه انکشاف زیاد تر تحقق میابد بخاطر اینکه در جوامع روبه انکشاف بخش اعظم نفوس به صورت مستقیم وغیر مستقیم در سکتور زراعت سهیم هستند .در جوامع مذکور به مقایسه سرمایه از نیروی انسانی زیاد استفاده بعمل می آید بخاطر اینکه در جوامع فوق الذکر از یک طرف سرمایه محدود واز طرف دیگر از نیروی انسانی زیاد تر در دهات استفاده بعمل می آید. بادر نظرداشت وضع تحلیل شده زراعت در جوامع روبه انکشاف دومنبع ذیل برای رشد وانکشاف زراعت ضروری محسوب میگردد.

a.زمین که باید زرع گردد

b.مساعد ساختن زمینه رشد وانکشاف قوای بشری

از آنجایکه تجارب علمی نشان میدهد تفاوت های موجود بین مردم تفاوت عاری بنوده بلکه ناشی از محیط اجتماعی میباشد که باید تغیر بکند. باید گفت که تفاوت های مذکور متکی به تفاوت های اقتصادی میباشد که تعلیم وتربیه هم به نوبت خویش در آن حایز اهمیت میباشد.

در رشد وانکشاف زراعت دو نوع عناصر وجود دارد:

a.عناصر عمده یا عناصر اساسی

b.عناصر تشدیدی

بصورت عموم تعین کردن خط  فاصل بین دونوع عناصر فوق الذکر از همدیگر آسان نبوده ونمی توان بصورت اکثریت  تاثیرات آنها را  از یکدیگر جداساخت ولی باز هم ذیلاً یاد آوری میشودو.

1- عناصر عمده یا اساسی

وسایل تولید

مارکیتینگ برای خرید وفروش محصولات زراعتی

تغیرات مکرر تکنالوژی

وسایل حمل ونقل یا ترانسپورتیشن

مشوق ها ی مادی ومعنوی

عناصر فوق الذکر برای پروسه تولید ضروری میباشد . در غیاب عناصر پروسه تولید صورت گرفته نمی تواند .

2-عناصر تشدیدی

عبارت از عناصر هستند که در غیاب آنها پروسه تولید صورت میگیرد ولی قسمیکه از نام آنها برمیاید عناصر مذکور پروسه را شدت میبخشد وهم اصلاح کمی وکیفی محصولات ممکن میسازد (4).

مثالهای عناصر تشدیدی عبارت اند از :

تعلیم وتربیه انکشافی

 کردیت

  فعالیت های گروپی دهاقین ومالداران

  اصلاح وتوسعه زمین ها یزراعتی

پلان های عمومی (ملی ) انکشافی

نگرشی برنقش ترویج زراعتی درپروسه انكشاف

 ترویج زراعت به طریق اولی انكشاف منابع انسانی وانتقال تکنالوژی به خانواده های روستای را مدنظر قرار می دهد . این دوعنصر ستون های اساسی انكشاف زراعت هستند، تلاش برای بهبود بخشیدن به یکی از این دوعنطر بدون ایجاد بهبود دردیگری پیشرفت چندان نخواهد داشت، نظر به اینکه انكشاف منابع انسانی وانتقال تکنالوژی برای رسالت تاریخی ترویج زراعتی نقش محوری را داشته اند، بناَ این دوعنصر را مورد بحث قرار می دهیم(3).

الف - انكشاف منابع انسانی

بهبود بخشیدن به منابع انسانی درمیان جامعه روستایی کشور های درحال انكشاف برای انكشاف زراعت از اهمیت خاص برخورداراست. چون مهارت های ازقبیل خواند، نوشتن،حساب کردن زمینه را جهت یاد گیری اماده می کنند، بناُ با برخورداری ازاین مهارت های اساسی روستاییان می تواند بجای دریافت اموزش به طور فعال درپروسه فراگیری مشارکت نمایند.برای اینکه دهقانان به تکنالوژی جدید ومهارت های مدیریتی که باعث انكشاف زراعت می شود دسترسی بیشتر داشته باشند نیاز به اموزش دارند.متاسفانه بسیاری از دهاقین جوان وبزرگ سال درحال حاضر فاقد مهارت ها بوده وبرای اینکه درپروسه انكشاف مشارکت کامل داشته باشند نیاز به تروج زراعت مستقیم وعینی دارند.دهاقین که برای رقابت دریک اقتصاد زراعتی درحال انكشاف نیاز به مهارت های پیشرفته تکنیکی ومدیریتی خواهند داشت. دهاقین که موفق به کسب این مهارت نمی شوند، درپروسه انكشاف زراعت کنار زده می شوند، سپس همینکه دهقانان به سطوح معین از اموزش راه یافتند ترویج می تواند توجه خود را بیش از پیش به انتقال تکنالوژی معطوف دارد(3).

ب-انتقال تکنالوژی

انكشاف زراعت را می توان از طریق آوردن منابع اضافی زمین ونیروی کار به عرصه تولید ویا با استفاده از تکنالوژی نوین افزایش داد. جهت رسیدن به امنیت غذایی در بیشتر کشور ها دقاقین جهت افزایش بازدهی تولید خود به پذیرش واستفاده از تکنالوژی جدید نیاز دارند. خود دهقانان منابع اولی تکنالوژی جدید بوده وهمچنان درانكشاف وانتقال تکنالوژی یک نقش محوری ایفا می کنند. درنتیجه انتقال تکنالوژی تجاری شدن بخش زراعت را تسریع می کند به منظور کاهش تاثیرات منفی اجتماعی، تغییر تکنالوژی وبرای رسیدن به یک انكشاف زراعت متعادل باید از طریق نظام ها وسیاست های مترقی زراعتی فرست های مساوی برای دقاقین بی بضاعت جهت دسترسی به تکنالوژی پیشرفته فراهم نمود(3).

آموزش وترویج زراعت:

زراعت در طول تاریخ همواره منبع تغذیه وکانون اشتغال ودرآمد مردم بوده است ، ازینرو استمرار حیات وبقای انسانها وقدرت ملت ها بستگی به ان داشته است پس پیروزی دهقانان در عرصه تولیدی مربوط به میزان دانش واگاهی انها از رموز فلاحت است . البته انجام دقیق هر کاری وبدست اوردن توفیق در هر حرفه ئی مستلزم داشتن در جه دانش واگاهی است. چون انسان در پروسه تولید نقش اساسی دارد که بدو صورت بیان میشود اول نقش انسان در به عنوان نیروی کار جهت تغیر شکل منابع طبیعی وانجام فعالیت های مختلف اقتصادی واجتماعی . دوم نقش انسان به عنوان کتلست صحنه های تولید در شکل مدیریت وتلفیق صحی عوامل تولید که در نهایت موجب افزایش تولید میشود. ازین جهت انسان بعد از هرچیزی دیگر یگانه هنر پیشه های صحنه های تولید است وقتی میتواند نقش خودرا به خوبی ایفاکند که توانائی های لازم را کسب کند یعنی قدرت ومهارت انجام کار وتوان مدیریتی خودرا افزایش دهد این کار بوسیله اموزش انجام میشود لذا اموزش در انكشاف بطور اعم ودر انكشاف زراعت بطور اخص تاثیر انکار ناپذیر دارد.آموزش در زراعت توانسته است رشد وشگوفائی وترقی را برای جوامع به ارمغان اورد ودسترسی بدون انكشاف هم بدون کسب دانش هم امکان پذیر نیست واموزش یکی از عوامل مهم وکتلست اصلی وعنصر کلیدی در انكشاف زراعت محسوب میشود . حقایق فوق از یک طرف اهمیت ونقش اموزش را در انكشاف زراعت نشان میدهد  واز طرف دیگر نیاز شدید دهاقین به اموزش جهت افزایش توان اکتسابی وقدرت بازدهی خودرا اشکار میسازد. وتقریباً هریک از زمین های انكشاف زراعتی احتیاج به یک استندرد مشخص اموزش دارد(4).

نقش ترویج در انكشاف پایدار زراعت   :

دهقانان بدرستی ترویج را به مصبابه شکل از مساعدت تلقی میکند که آنر در ارتقای دانش عملی , کارآیی , بهره وری وسود دهی بیشتر کمک کرده ودر سلامتی خانواده ,اجتماع وجامعه نقش مهم بر عهده دارد  .در عین حال سیاست مداران , پلانگذاران در بسیاری از کشوره ترویج را به مصابه ابزار برای افزایش تولیدات زراعتی ,تامین امنیت غذایی ملی وکمک به کاهش فقر روستایی تلقی میکند .افزون براین برخی از اقتصاد دانان ترویج رابه مصابه وسایل سیاست گذاری قلمداد میکند که به انكشاف سرمایه انسانی  ورشد اقتصادی کمک میکند . از دیدگاه کار گزاران ترویج زراعت دستیابی مردم روستایی به تکنالوژی های نوین ودانش عملی را ارتقا وسرعت میبخشد .انتظارمیرودکه این فعالیت ها به افزایش وپایداری بهره وری , افرایش درامد ورفاه مردم دهقانان وبه ارتقأ امنیت غذایی درسطح ملی ورشد اقتصادی منجر میشود .این هدف ها از طریق پلان های آموزشی غیر رسمی وحرفه یی وانتقال تکنالوژی ونظامهای باز خورد براورده میشود که درآنها ترویج نقش مهمی را درانكشاف روستایی وزراعت بر عهده میگیرد درعین حال انكشاف زراعت وورستای دیگر افزایش تولیدات زراعتی وغذایی تلقی نمی شود .سیاست گذاران ومسولان خدمات حمایی باید هنگام تدوین واجرای خط مشی های زراعتی وروستایی به عوامل چون جمعیت ومنابع طبعی وعوامل محیطی توجه داشته باشند(1) .

جایگاه خط مشی ترویج درانكشاف پایدار زراعت :

نخستین اصلی که باید مورد توجه قرار بگیرد این است که ترویج از نظر راه بردی یکی از مهم ترین وسایل های خط مشی رسیدن به اهداف دوگانه امنیت غذای وانكشاف پایدار زراعت وروستا در کشور های درحال انكشاف است . در کشور های که از قبل دارای یک نظام ترویج زراعتی اثربخش میباشند مصارف ادامه انكشاف پایدار زراعت وروستا را میتوان به تلفیق موضوعات پایداری محیطی مرتبط ومفید برای دهقانان در برنامه های مستمر ترویج کاهش داد .دوم اهداف جدیدی پی گیری انكشاف پایه دار ی زراعت وروستا باید در خط مش های موجود ترویج گنجانیده شود . در پلانهای مشورتی تخصصی فائو در زمینه تلفق موضوعات انكشاف پایدار محیطی  یا پلان های ترویج وآموزش زراعی اظهار شده است .(بدون وجود مجموعه از طریقه های قانع کننده , اثربخش وشفاف درمورد شیوه های درست عمل کرد درقالب خط مش های سطح بالای ترویج , رهیافت پلان گذاری نشده حاضر در زمینه مسایل محیطی احتمالاً ادامه خواهد داشت ).بطور خلاصه سیاست گذاران ترویج بامشارکت شرکت کننده گان متعدد باید درتدوین خط مش های ترویج نیازهای دهقانان ومسایل محیطی را مورد توجه قرار بدهند(1).

نقش ترویج درانکشاف زراعت :

از آن جایکه رشد وتکامل یک جامعه مربوط به بکار انداختن منابع ( زمین , قوای بشری وسرمایه )میباشد از آن رو در جوامع پیشرته این عوامل تولید بطور درست تنظیم شده در نتیجه حاصل دهی هر کدام آن نسبت به ممالک روبه انکشاف زیاد است .تنظیم درست این عوامل عامل اساسی رشد وازدیادحاصلات عمومی آنها نسبت به رشد سالانه نفوس شان  میباشد .درتمان جوامع بشری سکتور زراعت رول اساسی دارد زیرا زراعت ضروریت اولیه (پوشاک ,خوراک وقسماً مسکن)  آن ها را تهیه کرده ودر عصری شدن آن ها کمک شایان نموده است . از نگاه اقتصادی زراعت مواد خام را برای فابریکات تهیه کرده وبدون موجودیت تولیدات زراعتی اکثر فابریکات بکار انداخته نمیشود ترقی وتعالی یک کشور مربوط به سکتور صنعت وزراعت آن کشور میباشد هر قدر تولیدات زراعتی زیاد شود سکتور صنعت را بیشتر تقویه وفعال میسازد .ازجمله عوامل تولید قوای بشری نقش فعال دارد زیرا بابلند بردن سطح دانش ,مهارت ,لیاقت واستعداد بشری میتوان سرمایه را بوجود آورد واز زمین حاصل زیاد گرفت .تعلیم وتربیه درجهان  امروز که قدرت کار وتنظیم بشری را بلند میبرد بدو قسم صورت میگرد عبارت از  تعلیمات رسمی وتعلیمات غیر رسمی میباشد .تعلیمات رسمی تمام مکاتب ابتدایی ,لیسه های مسلکی وغیرمسلکی وپوهنتون ها را در بر میگیرد .تعلیمات غیر رسمی عبارت از تعلیم وتربیه ترویجی وراهنمای مردم در بسا از امور حیاتی شان بیرون از مکتب بوده که منظورش بلند بردن قوت کار آن ها وحاصل دهی زمین با استعمال درست سرمایه میباشد .چون در اکثر ممالک روبه انکشاف سکتور زراعت اساس رشد اقتصادی را تشکیل داده ودرحدود 60-80% مردم به زراعت مشغمول اند .بزرگترین منابع طبعی ممالک عقب مانده نیروی انسانی وزمین میباشد انسان ها استعداد فوق العاده برای انکشاف زراعت وقدرت تولیدی را دارا میباشد بناً کمک وراهنمای دهقانان در بکار برد وسایل اصلی , تولیدات زرعتی شان را بلند خواهد برد معرفی تخنیک های عصری و مروج ساختن معقول آن در بین زارعین قدرت تولیدی را بلند برده ودر حاصلات عمومی افزایش به عمل می آورد که در رشد اقتصاد ملی کمک بسزای مینماید اختلاف در مهارت , قدرت کار واستعدادهای بشری طبعی نبوده ودر تبارز استعداد ها وپیدا کردن قدرت کار , تعلیم وتربیه اهمیت خاص داشته وحاصل دهی فی فرد را بالامیبرد .تسریع انکشاف زراعت وازدیاد محصولات زراعتی نیاز مند تغیرات لازم در ذهنیت وروش های زراعت عنعنوی به روش های عصری وتخنیکی میباشد .برای براورده ساختن این هدف تعلیم وتریبه دسته جمعی مردم روستا میباشد دراین جا ترویج زراعتی یکی از اشکال بسیار مهم تعلیم وتربیه برای مردم دهات است زیرا تعلیم وتریبه ترویجی که بصورت فردی , گروپی ویادسته جمعی صورت میگیرد قسماً بیسوادی را کم ساخته ودهاقین درک میکنند که چطور راهت وآرام زندگی کنند وحاصلات خود را جهت رفع نیاز مندی های شان بلند ببرند وتعلیمات ترویجی هماهنگ به دیگر شقوق زراعتی که در انکشاف زراعت رول دارند موثر ومفید میباشد(7) .

+ نوشته شده در  90/09/05ساعت 10:59  توسط ايمل " نظري "  | 

انفلونزای مرغی

مقدمه:

دراین اواخر در مورد انفلونزای مرغی سر و صداهای زیادی در مطبوعات جهان بلند است. دانشمندان نمی توانند  تشویش و نگرانی شان را از شـــــــیوع این مرض که میتواند برای جامعه جهانی خانمانسوز باشد پنهان نگه دارند.خداوند متعال را سپاس گذارهستم که ذیلاً  معلومات مختصری راجع به این مرض تهیه وترتیب نمودام،  برای آنانیکه علاقمند به این موضوع هستند تقدیم میدارم.ما به صورت ساده گفته میتوانیم که مرض عبارت از تغیرحالت نورمال بدن حیوان به حالت غیرنورمال است. امراض از نظر عامل به سه کته گوری عمده تقسیم میگردند که عبارت انداز: امراض غـــــــــــــــیر مکروبی، امــــــــــــــراض پرازیـــــــــــــتی و امراض مکروبی(Antanic). امراض غیرمکروبی امراضی اند که عامل آنها مکروبها نبوده واز یک حیوان به حیوان دیگرسرایت نمینمایـــــــند،ازقبیل، امراض ضربه یی، امراض غذایی،میتابولیکی ،مواد زهری وغیره. امراض پرازیتی امراضی اند که عامل آن نوعی از حیوانات چندین حجروی بوده که در داخل و یا بالای وجود حیوانات زیست نموده از عصاره و خون آنهااستفاده مینمایند،مانند،هلمنتها، وغیره پرازیت ها. امراض مکروبی امراضی اند که عامـــل آن یک عده موجودات حیه خیـــلی کوچـــــــــک که به چشـــــــــــم دیده نمیشوند،میباشد.این موجودات قدرت تولید امراض گوناگون را در حیوانات وانسانها داشته و به صورت عموم به نام مکروبها(germs) یاد میشوند. یکی از خواص امراض مکروبی ساری بودن آنها میباشد. به این معنی که اکثر امراض مکروبی ساری بوده و به بسیارآسانی ازیک حیوان به حیوان دیگر سرایت مینایند.مکروبها عمدتاً به گروپهای بکتریا،پروتوزوا،قارچها یا فنگسها تعلق میگیرند که از جمله ویروسها ،بکتریا وپروتوزوا درتولید امراض ساری حیوانات نقش عمده را بازی مینمایند.ویروسها موجودات خیلی کوچک بوده که به چشم ویا توسط مایکروسکوپ عادی دیده نمیشوند وتنها درتحت الکتراون میکروسکوپ قابل دید میباشند. انفلونزای مرغی نیز از جمله امراض ویروسی ساری بوده که از یک حیوان به حیوان دیگر سرایت وانتقال میــــــــــنماید.عامل این مرض ویروســـــــــی است که مربوط فامــــــــیل اورتومکسوویریده  (Orthomyxoviridae) بوده  که شامل ویروس انفلونرای جنس A،BوCمیباشد.  در بین این ویروسها فقط ویروس انفلونزای Aزیادتر مورد توجه هـــــــــــــــمه قرار گرفته است. زیرا باعث  مرض انفلـــــــونرا درپرنده گان،خوک،اسپ وهمچنین انسان میشود.این مرض یكی از مهمترین بیماریهای سیستم تنفسی طیور بوده كه خسارات اقتصادی زیادی را به صنعت مرغداری در سرتاسر دنیا وارد نموده است.ازآنجای که مرض انفلونزای مرغی یک موضوع جالب روز بوده وافکار تمام مردم جهان را به خود جلب نموده ویک سلسله تشوشات را برای مردم کشورما به بار آورده است.حالا میخواهیم  بدانیم که این بیماری چیست؟ عامل آن چه بوده وچــــــــگونه  سرایت مینماید؟ ونکته بــــــــــــسیار مهم دیگراین که مردم بدون آگاهی،ازخوردن گوشت وتخم مرغ خود داری مینمایند واز آن بسیار ترس دارند که مبادا به این مرض مبتلا شوند.حالا نگاهی به این مرض وتاریخچه آن می اندازیم.

تاریخچه:

 انفلونزای مرغی یک نوع بیماری ویروسی مشترك بین طـــــــیور و انسان است.این بیماری برای اولین بار در سال ‪ 1878در ایتالیا به نام مرض مرغها شناخته شد که درآن  زمان به  نام مرض طاعون مرغها(Flow plaque) یاد گردید. طاعون  مرغها درحقـــــیقت خود یک ویروس انفلونزا بوده ومربوط فامیل Orthomyxoviridae میباشد.در سال 1918 یک اپیدمی انفلونزا در اسپانیا به وقوع پیوست  که منشأ ویروس  ایجاد كننده اپیدمی دقیقاً معلوم نبود. 10 درقرن بیستم میلادى سه بار انفلونزا به شکل جهانی ظهور نمود و درسال  1918 سبب تلف  شدن  پنجاه  میلیون انسان   و  درسال 1957 باعث مرگ یک میلیون انسان درجهان گردید. 30 درسال 1968 درهانگا‌نگ ویروس های انفلونزا فقط باعث بیماری درطیور گردیده 10 ولی در ســــــــــال 1997 برای اولین بار درهانگانگ انفلونزای مرغی (H5N1) باعث بیماری شدید در انسانها گردید که در نتیجه باعث مبتلا شدن 18نفرشد که ازآن جمله 6 نفرآن جان باخت و همزمان مرگ و میر شدیدی در پرنده گان هنگ كنگ ایجاد گردیده كه مسؤلان محیط زیست برای كنترل این بیماری مجبور شدند حدود یک ونیم میلیون قطعه پرنده را نابود كنند. 8،10 ،7،17،11 ولی اخیراً شیوع انفلونزای مرغی HPAL)) كه از اوسط ‪سال 2003از جنوب شرق آسیا شروع شده و اكنون به اروپا رسیده، شدیدترین و بزرگترین شیوع این بیماری محسوب میشــــود. تاكنون  كشورهای آسیــایی مانند ویتنام، جاپان، تایلند، كامبوج، جمهوری دمكراتیك لاوس، اندونزیا، چین و مالزیا شیوع این بیماری را در كشور خود گزارش داده‌اند. از این میان جاپان، جمهوری كوریا و مالزیا شیوع این بیماری را مهار كرده‌اند و درحال حاضر عاری از این بیماری محسوب میشوند. اما در برخی از این كشورها ویروس بومی شده است. در اواخر جنوری سال 2005 این ویروس از مرزهای جغرافیایی اولیه خود در آسیا گذشت و پرنده گان وحشی و اهلی را در روســـیه و بخشـــــهای همجوار آن مـــبتلا كرد. تقریبا هم زمان در مغولستـان این ویروس درپرنده گان وحشی مشاهده شد. در اكتــــــبرسال ‪2005گزارشهایی در مورد مشاهده این ویروس در تركیه و رومانیا  نیز منتشر شد.انفلونزای مرغی یکی از پرمصرفترین بیماریها بشمار میرودکه جدول شماره 1 خلاصه از خسارات اقتصادی شدیدترین شیوع انفلونزای مرغی  را درجهان نشان میدهد. 21

جدول(1) خسارات ناشی از انفلونزای مرغی در20 سال اخیر. اقتباس از21

مکان شیوع         

سال              

خسارات                        

مصارف

پنسیلوانیا،امریکا

1983-1984

نابودی 17 میلیون پرنده

350 میلیون دالر

ایتالیا

1900- 2000

نابودی14 میلیون پرنده

200میلیون پوند

هالند

  2003

نابودی 30 میلیون پرنده

750میلیون پوند

از نیمه دوم قرن گذشته تا كنون  بیش از20 مورد انفلونزا با سب تیپ های H5وH7 در پرنده گان  رخ داده است که درجدول شماره2 نشان داده شده است.

جدول شماره(2) زمان ومکان شیوع انفلونزا درنیمه قرن گذشته. اقتباس از20،14

سال شیوع

مکان شیوع

1983،1929،1924

امریکا

1994

پاکستان

1995

مکزیک

1994،1992،1985،1976

استرالیا

1999

ایتالیا

2003

هالند وبلژیک

اواخر2003 واوایل 2004

کشورهای شرق میانه

از ســــال 1997 تا 2005 تغییرات جنتیكی در جنوم ویروس انفلـــــونزای شدیداً بیماریزا(HPIA) رخ داده است. طوریكه ویروس بسیار كشنده تر شده  مقاومت آن در محیط افزایش یافته و  میزبان های زیادی مثل پستانداران را كه قبلاً‌به آن مقاوم بودند آلوده نموده است. لذا بیم آن میرود كه این ویروس با ایجاد تغییرات بیشتر، به ویروسی تبدیل شود كه حتی به آسانی از انسان به انسان قابل سرایت باشد. اپیدمیهای وسیع انفلونزای پرنده گان  طی سال های 2004 و 2005 در آسیای جنوب شرقی رخ داد و در حال حاضر به كشورهای قزاقستان، ‌مغولستان، روسیه، رومانی،تركیه وانگلیستان  نیز گسترش یافته  و تا بحال منجر به مرگ میلیونها قطعه پرنده شده است.  در موارد اسپورادیك، بیش از 100 مورد انسان به ویروس H5N1 مبتلا شده است كه نصف از آنها در اثر ابتلا به این بیماری جان شان را ازدست داده اند، لذا این خطر وجود دارد كه این ویروس بتواند باعث اپیدمی قریب الوقوع بعدی انفلونزا در جهـــــان شود. 10 انفلونزاى پرنده گــــان ازاوایل سال 2003 در برخى کشـــــــــورهاى جهــــــان  از جمله کشورهای آسیایی شیوع یافته و تا کنون   بیش از 90انسان از اثرابتلاء  به این بیمارى جان داده است. درواخر سال 1384ھ ش مرض انفلونزای مرغی درافغانستان نیز شیوع نمود.چنانچه (FAO) درماه حوت سال 1384ھ ش در افغانستان اعلان کرد که در چهار ولایت افغانستان شامل (کابل ،ننگرهار ،لوگر و کاپیسا) ویروس H5N1 تثبیت شده است. قابل یاد آوریست که  برخی از نمونه های مرض انفلونزای مرغی را از افغانستان به کشور ایتالیا به منظور معاینات فرستاده بودند و در نتیجه معلوم شد که مرض مذکور از نوع ویروس کشنده H5N1است. 31 شش نمونه که از دشت برچی کابل،ولسوالی خوگیانی و ولایت جلال آباد بدست آمده وتمام این نموده ها که به ایتالیا غرض معاینات فرستاده شده بود ودرآنجا به اثبات رسید که سبب مرگ این پرنده گان همان ویروس نوع H5N1 شده وتثبیت گردید که این مرض به افغانســـــــــتان نیز شیوع نموده است. 33،32  دریک اعلامیه  سازمان ملل متـــــــحد  که درکابل  انتشار یافته ، گفته شده  افغانسـتان در مســـیر  خط  السیر مهاجرت اقسام مختـــــلف پرنده گان (پرنده گان مهاجر)  قرار دارد وامکان دارد این کشوربیشتر مورد سرایت  این مرض قرار بگیرد.

 تعریف :

انفلونزای مرغی که به نامهای Avian Influenza و Bird Flu نیز یاد میشود، یک مرض ویروسی سیستم تنفسی پرنده گان بوده وتوسط ویروس انفلونزا بوجود میاید.اما درسیستم هاضمه طیور نیز دیده میشود.این مرض به شکل خفیف ویا وخیم سیر نموده وحتی سبب مرگ میگردد. پرنده گان وحشی آبزی به عنوان مهمترین عامل طبیعی ویروس انفلونزا محسوب میشوند.این ویروس از طریق لعاب دهن، ترشحات بینی و مدفوع، به پرنده گان اهلی و كسانیكه با پرنده گان در تماس هستند منتقل میشود.ویروس های انفلونزا نظربه قدرت تولید مرض(Pathogenicity) به دو گروپ عمده تقسیم میشوند:

۱-ویروسهای انفلونزا با قدرت بیماریزایی شدید(HPAI[1]).

۲-ویروسهای انفلونزبا قدرت بیماریزایی کمتر (LPAI[2]).

همچنان ویروس انفلونزا به سه type ذیل تقسیم شده است:

1-Influenza type  A  .    

2- Influenza type B  .

3-  Influenza type c  .

1- Influenza type A:این نوع انفلونزا اکثراًدرحیوانات مانند مرغها،مرغابیها فیلمرغها،اسپها،خوکها،نهنگها،انسان وســـایر پرنده گان باعث بیماری میشـــــــود. 6تــــیپ A دارای   ســـب تیپ های H1   تا H15 میـــباشد كه در پرنده گـــــــــــان تمامســب تـــــیپ هایH1 تا H15 مشاهده شــــــده اما در انســــــان بیشــــــــــــــــــتر سب تیپ های, H1 H2،H3،H5وH7دیده شده است كه بین انسان و طیور مشترك میباشند. سب تیپ های H5 و H7 اغلباً در پردنده گان بشدت بیماریزا بوده و منجر به تلفات ومرگ ومیر در طیور میگردند و بعضاً مشـــــــــــكل، عوارض و تلـــــــفاتی را در انســـــان نیز ایجاد مینمایند. انفلونزای تیپ A  نظربه نوع پروتین سطحی ( Surface antigen) به دو subtype تقسیم میشود که عبارت اند از:

1-Neuraminidase   (NA)

2- Hemagglutinin (HA)

 Neuraminidase   دارای 9 نوع و پروتین Hemagglutinin دارای 15 نوع میباشد.تمام انواع شکل Aدر انسان سبب مرض نمیشود. نوعH5 زیادتر در انسان سبب مرض شـده و سیر خطر ناک دارد.H7 وH9 ندرتاً در انسانها دیده شده است. 6 بزرگترین نگرانی در رابطه به ویروس انفلونزای نوع A (H5N1) وجود دارد که مربوط به توانایی سرایت آن به انسان میباشد. از سال 2003 تا اواخر2005م  162 مورد تایید شده آن وجود دارد که از آنجمله 87 مورد آن منجر به مرگ شده است. 22

2- Influenza type B: اعراض وعلایم آن مانند تیپ A بوده که سبب اپدمی درانسانها میگردد. اما هیچ اپیدمی را تا به حال بوجود نیاورده است.

3- Influenza type C: درانسانها باعث مرض شده وبه شکل بسیار خفیف سیر نموده که اعراض وعلایم آن مانند ذکام عادی سیر مینماید.از آجایی که انفلونزای تیپ BوCتنها سبب مرض درانسانها میشود،پس مورد بحث ما تنها ویروس انفلونزای تیپ A است که دانستن آن از نگاه وترنری وعلوم حیوانی دارای اهمیت زیاد میباشد.

عامل مرض:

عامل این مرض ویروس انفلونزا بوده که مربوط فامیل Orthomyxoviridae وجینس Influenza Virus میباشد.

خصوصیات ویروس انفلونزا:

ویروس انفــــــــلونزا یک پارتیکل یا ذره کروی بوده که تقریباً دارای   80- 100 نانو مترقطر میباشد،اما به اندازه های بزرگتروبه صورت چند شکلی هم آنرا مشاهده کرده انــــــد. 40,2این ویروس از جمله ویروســـــهای RNA بــــوده ودارای پوش (Envelope) میباشد. پوش این ویروس از گلیكوپروتئین ساخته شده که دارای دو Antigen سطحی که به نامهای Hemagglutinin (H) و Neuraninidase (N) ( شـکل میــخ مانــند) یاد میشود،میباشد.قابل یاد آویست که این پوش سطحی ویروس بنام Lipid Bilayer نیز یاد میشود.بعد ازطبقه Lipid Belayer  یک طبقه پروتینی دیگری وجود دارد که بنام  Matrix protein  یاد میشود. تقریباً500 مالیکول (H) و 100مالیکول (N) درویروس وجود دارد وهمچنان دربین طبقه Lipid Belayer تقریباً 3000 مالیکول Matrix protein و 8 قطعه RNA وجود دارد 40 که تنها  Virion  تیپ  C دارای 7 قطعه RNA وVirion  تیپ AوB از8 قطعه RNAمجزا تشکیل شده  که درشکل 1  نشان داده شده است. 5تغیرات جنیتکی درانتی جن های سطحی (H،N) ویروس باعث شده که تلاش بخاطر کنترول وجلوگیری از ویروس بسیار دشودار گردد. 4 این انتی جن های سطحی درشناسایی وکنترول ویروس نقش بسیارمهم دارد. یکی ازهمین انتی جن ها یعنی (H) باعث توانایی ویروس،دراگلوتینیشن کردن کرویات سرخ خون،چسپیدن ونفوذ آن به داخل سلولهای میزبان میباشـد. دوانتی جن داخلی ویروس (ماترکس ونوکلیو پروتین) ازاهمیت تشـــخیصی بسیارزیادی برخوردار است،زیرا این انتی جن ها درواقعت تعین کننده تیپ ویروس میباشند ونشان میدهند که ویروس انفلونزا متعلق به کدام یک از تیپ هایA،BوC میباشد. این مسأله ازنظرتشخیص بیماری درلابراتورها بسیارمهم وقابل استفاده است. ویروس انفلونزای نوع A معمولاً درســــــطح خود دارای   16  نوع هـماگلوتینـین (H1-H2-H3…H16) و 9 نوع نورآمینیداز (N1-N2…N9) میباشند. هماگلوتینین انفلونزای انسانی بیشتر از نوع H3 , H2  , H1 میباشند درحالیكه در انفلونزای مرغی تمام 16نوع هماگلوتینین باعث بیماری میشوند. یک ویژگی بسیار مهم  ویروس انفلونزا آن است كه ویروس نوع A موجود در بین انواع مختلف حیوانات و انسان قادر به تبادله جن و ممزوج شدن با یكدیگر میباشند كه منجر به Antigenic shift شده و تولید یک سب تیپ كاملاً متفاوت با هر دو ویروس اولی را مینماید.این ویروس جدید میتواند اپیدمی جدیدی را ایجاد نماید. بنـــــــظر می رسد در طی قرن گذشته كه سه بار انفلونزا در جهان اپیدمی شـــــــده  همــــیشه منشأ انفلونزای گسترش یافته در جهـــــان انفلونزای نوع پرنده گان بوده است.(مثل انفلونزای H2N2 در سال 1957 و ویروس H3N2 در سال 1968) 10

مقاومت عامل مرض:

این ویروس درمحیط فوق العاده مقاومت دارد و توانایی این را دارد که در یک دوره طولانی در عضلات بدن ، مدفوع و همچنین آب بصورت زنده و فعال باقی بماند.

مقاومت ویروس در برابر عوامل فیزیکی و کیمیاوی:

l- حرارت: این ویروس در مدت  ســـــه ساعت در 56 درجه سانتی گراد و در مدت  ســــــی دقیقه در 60 درجه سانتی گراد غیر فعال میشود. 2،19،23 عمل پختن سریعاً تمام ویروسها را از بین می برد. برای مدت چند ثانیه در حرارت 70 درجه سانتیگراد تمام ویروسهای انفلونزامرغی از بین میرود. 33،39 ویروس در حرارت 22 درجه سانتیگراد به مدت 4 روز و در صفر درجه به مدت 30 روز در محیط مرطوب (آب) زنده میماند. این ویروس  در شرایط سرد و مرطوب محیط برای مدت طولانی ترمقاومت مینماید.مثلاً در فــــصل زمستان بعد از 105 روز ویروس  انفلونزا را از بستر آلوده جدا كرده اند.ویروس انفلونزا خاصیت عفونت زایی خود را در حرارت 4 درجه سانتیگراد تا 7 روز در داخل مدفوع حفظ میكند.جهت كاهش آلودگی بستر و قبل از حمل آن به خارج از مرغداری، بهتر است آن رایک جا كود كرده (روی هم جمــــع كرده) وبا تکه و یاپلاسـتیک پوشـانده شــــود تا در اثر تخمیر (Fermentation)حرارت آن بالا رفته و ویروس غیر فعال گردد. 38 ویروسهای كه بیماریزایی شدیدی دارند میتوانند تا مدتها در محیط زنده بمانند به ویژه زمانی كه درجه حرارت هوا پایین است. بطور مثال ویروسH5N1 میتواند تقریبــــــاً ‪ 35روز درحرارت   4  درجه سانتیگراد در فضولاتپرنده گان زنده بماند.7

 PH-l: عامل این بیماری در PH اسیدی (3=PH) غیر فعال میشود.

l- عوامل کمیاوی: این ویروس توســـــــــط اکسیدیشن ، ســــدیم،حلایدهای چرب و  بتاپروپیولاکتین غـیر فعال میشود . 23 خوشبختانه این ویروس  جزء ویروسهای نسبتاً حساس میباشد و با انواع ضد عفونی كننده ها ، خنثی میگردد.برای ضدعفونی كردن میتوان از انواع دترجنت هـــــا ، فرمالین ، بتاپروپیولاكتون ، عوامل اكسید كننده  اسیدهای رقیق ، ایتر ، سدیم دای سلفاید و ایونهای آمونیم استفاده كرد. 38 این ویروس درمقابل صابون نیزحساس میباشد. 27

طرق انتقال وسرایت مرض:

انفلونزای پرنده گان از طرق مختلف مانند از پرنده به پرنده،از پرنده به انسان،از محیط به انسان و شاید از انسان به انسان هم می تواند انتقال نماید. انتقال از پرنده به پرنده: از آنجا كه ویروس در ترشحات بدن خصوصاً لعاب دهن، ترشحات بینی و مدفوع پرنده گان به مقادیر فراوان موجود است، بیماری بسهولت میتواند در جریان تماس مستقیم پرنده گان وحشی با پرنده گان اهلی انتقال نماید.  با آلوده شدن پرنده گان اهلی،  بیماری به آسانی از یك مرغداری به مرغداری دیگر انتقال می یابد، زیرا تعداد زیادی ویروس در فضله پرنده گان وجود دارد و باعث آلودگی گرد و غبار و خاك می گردد و ضــــــمناً ویروس از طریق هوا به آســـــــــانی ازپرنده ای به پرنده دیگر منتقل میشود . لوازم و اشیاء‌ آلوده، غذا، لباس بخصوص كفش های كــــــــــــــــارگران مرغــــــداری، قفس‌ها واشیای مخصــــوص حمــــل ونقلپرنده گان(وسایل ترانسپورتی) نیز موجب انتقال ویروس از محلی به محل دیگر میشود. ویروس همچنین از طریق پاها و بدن حیوانات مثل جونده گان كه نقش ناقلین مكانیكی را ایفا می نمایند نیز ممكن است منتقل گردد. بازارهای فروش پرنده گان زنده نیز در صورتیكه وضیعت صحی مناسب نداشته باشند، یكی دیگر از منابع انتشار ویروس میباشد. ویروس ممكن است از طریق تجارت بین المللی پرنده گان زنده از كشوری به كشور دیگر انتقال نماید.

انتقال از حیوان به انسان:  در جریان اپیدمی سال 1997 مشخص شد كسانیكه با پرنده گان تماس نزدیك داشتند به بیماری مبتلا شدند و اغلب موارد انتقال مرض از پرنده گان به انسان در جریان تماس نزدیک با پرنده گان بوده است. این تماس نزدیک معمولاً شامل نگهداری و بازی با پرنده گان، ســـــــــربریدن پرنده گان، كندن پر، از بین بردن بقایای اجساد پرنده گان،پاک کردن و ضدعفونی كردن محیط زندگی پرنده گــــــانكارکردن در مرغداری و یا فروش پرنده گــــــــان در بازارها وغیره تماس انســــــان باپرنده گان میباشد. راه اصلی انتقال در جریان این تماس ها این است كه ویروس به حالت ذرات هوای در آمده و در سطوح مخاطی باز، مثل چشم، بینی و دهان جاگرفته و وارد دستــگاه تنفسی بدن انسان می شود که درشکل (2) نشان داده شـــــــــــــــــده است.بالاخره نکته بسیارمهم آنکه تابه حـــــــــــال هیچ حـــــــــــــــــــــــادثه ازاثرخوردن گوشت وتخم(درست پخته شده) بدست نیامده است. بنظر می رسد تنها راه مهم انتقال بیماری انفلونزای مرغی ازپرنده گـــــــــــان به انسان همانا تماس نزدیك و طویل المدت پرنده گان با انسان میباشد. 10 درصورت تماس طولانی،ویروس به قسم ذرات هوایی وارد سیستم تنفسی بدن انسان میشود که درشکل 2،3،4 نشان داده شده است.انسانها ازاثر تمــــاس با پرنده گان مریض، ســـامان و وسایل آلوده در مرغداریها وسایل  حمل و نقل ، آب و دان آلوده ، پرنده گــــان وحشی  به این مرض مبتلا میشوند. موش و حشرات میتوانند ویروس انفلونزا را بین مرغداریها منتقل نمایند.حتی  تخم مرغ می تواند نقش مهمی درایجاد بیماری داشته باشــــــــــــد.زیرا وجود ویروس در سطح پوست تخـــــــم  مرغ آلوده نیز به اثبات رســـــــیده است.اما دراثر پختن، ویروس ســـــــطح پوست تخم ازبین مــــــیرود. قابل یادآوریست که انتقال بیماری از مادر به جوجه  وجود ندارد ، چرا كه جنین آلوده قبل از تولید از بین میرود. سرایت این بیماری عمدتاً از طریق ذرات هوایی است زمانیکه انسان مقدار زیاد این ویروس رابا یک تماس بسیار نزدیک با پرنده گان مریض استنشاق میکند، خطر مبتلا شدن به این بیماری وجود دارد. چیزی دیگری که بیشتر انسانها را تهدید میکند و اکثراً از نظر پنهان میماند انتقال مرض توسط دستهای آلوده به ویروس است که این آلودگی چه به اثر عطسه، سرفه شکل3 و دیگر افرازات باشد و به چشم و بینی مالیده شود  در این صورت هم امکان انتقال مرض وجود دارد.       

انتقال از محیط به انسان: با توجه به مقاومت ویروس  در محــــیط امكان انتقال از محیط به انسان وپرنده گان نیز وجود دارد. 10علت شیوع جهانی شدن این بیماری تنوع وسیع میزبان این ویروس میباشد. بسیاری از پرنده گان از قبیل مرغهای خانگی مرغابیها،باشه،زاغ،طوطی،گنجشک، میناوغیره پرنده گان زینتی ، ویروس را از طریق مجرای تنفسی، ملتحمه چشم و مدفوع دفع مینمایند که ویروس حتماًبه محیط پراگنده میشود. به این جهت احتمالاً نحوه انتقال ویروس به دو روش صورت میگیرد: 

1- انتقال مرض بصورت مستقیم.

2- انتقال مرض بصورت غیر مستقیم.

در صورت انتقال مرض بصورت مستقیم، مرض مستقیماً ازطریق پرنده گان آلوده وملوث به ویروس  سرایت مینماید. در صورت انتقال مرض به صورت غیر مستقیم ویروس از طریق ذرات هوایی ویا وسایلی که با ویروس ملوث شده باشند صـــــــــورت میگیرد. آلوده شدن آب، دانه، تجهیزات ودیگر وسایل تغذیه، قفس ها، لباس ها، وسایط نقلیه و حشرات  باعث پخش و انتشار ویروس میگردد. بطور كلی منابع اصلی آلودگی طیور شامل- انواع مختلف پرنده گان اهلی ، پرنده گان زینـــــــتی ، پرنده گان وحشــــی پرنده گان که بصورت دسته جمعی زنده گی مینمایند و سایر حیوانات میباشند. در بین حیوانات نامبرده پرنده گان وحشی عمده ترین منبع سرایت ویروس به پرنده گان اهلی بوده بخصوص مرغابیهای مهاجردر انتقال مرض  نقش بسزایی را دارند.اماتا به حال کدام اپیدمی ازسبب انتقال محیطی مرض دیده نشده است. 14     

انتقال از انسان به انسان:این ویروس در حال حاضر در مناطق مختلف دنیا در میان پرنده گان به سرعت در حرکت بوده و شیوع یافته است. سرایت آن به  انسان ها تاکنون فقط محض از طریق تماس خیلی نزدیک  با پرنده گان مریض و یا مواد فاضله آنها صورت گرفته است. در موارد خیلی نادر تماس خیلی نزدیک وطویل المدت نیز باعث سرایت آن از انسان به انسان گردیده است. در حقیقت این خاصیت قابلیت سرایت از انسان به انسان بوده که مایه نگرانی و تشویش مردم تمام جهان  شده است . اگراین ویروس معروض به Mutation یا چنان  تحولات جینوتیپی گردد که  قابلیت سرایت از انسان به انسان را مانند ویروس انفلونزای انسانی پیدا نماید، درآن صورت به یک آفت محار نا شده تبدیل شده و باعث یک فاجعه جهانی شده می تواند. ازین سبب است که ســیر و ســـــرایت این مرض با دقت و جدیت از جانب دانشـــمندان تعقیب و مطــــالـــعه میگردد. به تاریخ 5 جنوری سال  2006 م علت مرگ یك خواهر و برادر تركی مبتلا به آنفولانزاى مرغى تشخیص شد .بیم آن ‌میرود كه شاید ویروس به نوع خطرناكترى تبدیل شده باشد كه قابل سرایت از انسان به انسان را دارا باشد. 16همچنان در تایلند سه نفر عضو یك خانواده كه با یكدیگر تماس خیلی نزدیك داشتند مبتلا به  انفلونزا  شدند. درقدم اول یك دختر که11 سال عمر داشت و تماس طولانی با پرنده گان و مرغداری داشــــته ومبتلا  به بیماری انفلونزای مرغی شــــــــــد. مادر وی که از او پرستاری و مراقبت مینمود نیزبه این مرض مبتلا شد كه هم مادر و هم دختر در اثر مبتلا شدن به این مرض جان خود را از دست دادند. خالـــــــــه دختر كه تماس نزدیك با دخـــــترومادروی داشـــــــــت نیز مبتلا به یك بیماری تنفســــــــــی شد كه مـــــگر  با دوای oseltamivir تداوی نموده و بهبودی یافت.ولی متأسفانه بدلیل آنكه از دختر هیچ نمونه ای گرفته نشده بود موفق به جدا نمودن ویروس از دختر نشدند ولی علایم کلینیکی دخترك دقیقاً دلالت بر بیماری انفلونزا میکرد. در یک مورد دیگر در هالند در جریان اپیدمی نوع H7N7 نیز سه نفر از اعضای‌ یک خانوده كه تماس نزدیك با یكدیگر داشتند  به این بیماری مبتلا شدند.  بر علاوه یك وترنر  كه با ویروس در تماس بود دچـــــــار یك بیماری كشنده تنفسی شد. در جریان بررسی و آزمایشات ویروس جدا شده از این وترنر، متوجه شدند كه Mutation های ایجاد شده باعث شده بود تا ویروس   بیماری خفیف ، منجر به یك بیماری تنفسی شدید وكشنده شده است.خوشبختانه تاحال بصورت دقیق وعلمی  تثبیت نگردیده که ویروس از انسان به انسان انتقال نموده است. بهرحال آنچه مسلم است این  كه در صورتی انتقال مرض از انسان به انسان رخ خواهد داد كه انسان تماس طولانی و نزدیك با یك فرد مبتلا  داشــــته باشــــد و تماس های معمولی و اجتمــــاعی باعـــث انتقال بیماری نمیشود. 10ازانجایکه ویروس انفلونزای A دارای 8 سگمنت جداگانه میباشد که این سگمنتها سبب اجازه مخلوط شدن را به ویروس های دیگر میدهد و در نتیجه سبب به وجود آمدن ویروس جدید میگردد. مثلاً اگریک خوک درعین زمان توسط ویروس انفلونزای انسانی ویا انفلونزای مرغی مصاب شود ویروسهای مذکور ممکن است با هم یکجا گردیده و سبب تشکیل یک ویروس کاملاً جدید شود که اکثراً جن را ازویروس انسانی اخذ نموده مــــــــــــــــگر Hemagglutinin و Neuraminidase را ازویروس نوع پرنده گان گرفته که درنتیجه ویروس مذکور شاید توانمندی مصاب شدن انسانها وانتشاراز یک شخص به شخص دیگر را نیز داشته باشد.این ویرس جدید دارای پروتین های سطحی جدید میباشد. این نوع تغیر بزرگ در ویروس انفلونزا بنام Antigenic shift  یاد میشود که انسان درمقابل این نوع انتی جن ،هیچ  مقاومت نخواهد داشت.

خطر انفلونزای مرغی درانسان:

1- ویروس انفلونزای مرغی ازطریق ذرات هوایی وارد سیستم تنفسی بدن انسان میشود.  

2- بعد از وارد شدن  به سیســــــــتم تنفسـی ویروس به تکثرشـــــروع نموده باعث ورم سیستم تنفسی میشود.                                                                     

3- متعاقباً ویروس به سیستم دوران خون نفوذ کرده وباعثViremia(حضور ویروس در دوران خون بصورت آزاد) وبلاخره باعث Hemagglutination  کــــــرویات ســــــرخ خون میگردد. یکی از مسؤلان WHO گفته است که اگراپیدمی انفلونزا درجهان شیوع نماید شاید از خود 50 میلیون کشته برجا بگذارد.WHO یک اعلامیه را دردسمبر سال 2004 به نشر رسانیده که درآن گفته شده درصورتیکه انفلونزای مرغی درجهان شیوع نماید ممکن است 30% نفوس تمام جهان را به مرض مبتلا بسازد ودرحدود 20- 50 میلیون اشخاص ممکن است از بین بروند.                              

علایم کلینیک

انفلونزای مرغی طوری که از نام آن پیداست مرض پرنده گان بوده معمولاً از جمـع پرنده گان ، پرنده گانی را  مصاب میســــازد که زیادتر بشکل دسته جمعی زندگی میکننـــــد.علایم این بیماری متنوع بوده و بر اساس نوع ویروس، مقاومت میزبان و شرایط محیطی میتواند از یك بیماری خفیف با تلفات كم  تا بیماری بسیار شدید و کشنده متغیر باشد. 12 مشخصات این مرض این است که نخست سیستم تنفسی مرغ را مبتلا می سازد،سرفه، عطسه، روان شدن اشک از چشم، ریزش آب بینی را نیز به همراه دارد شکل 5،6 و مرغ حالت غیرنورمال میداشته باشد. یکی دیگر از مشخصات انفلونزای مرغ تلفات دسته جمعی آنهاست. علایم ریزش پرها شکل5 و یک نوع کبودی در تاج و پاهای مرغ (شکل6،7) ظاهر میشود و مرغها تخم نمی گذارند و یا تخم شان خام می باشد. 17،27 یکی از علایم مهم این بیماری عدم تعادل، پیچ خوردن گردن وافسردگی آن میباشد.همچنان ورم ملتحمه وسینوزیت درمرغابیها نیز دیده میشود.  تنها در 5 فیصد جوجه مرغهای بیمار، علایم بیماری بروز میكند. 14،17  در نوع خفیف انفلونزای مرغی (LPAI)، بیماری با ریختن پرها  و كاهش تولید تخم مشخص میشود ولی در نوع انفلونزای شدید(HPAI) بیماری بسرعت در میان پرنده گان شایع شده و باعث تلف شدن تعداد زیادی از آنها میگردد. 8

جراحات وعلایم که در مرض انفلونزای مرغی دیده میشود:

·خونریزیهای شدید عضلات.

·کم شدن آب بدن(Dehydration).

·پیچخوردگی در عضله  Sub Cutaneusدرنواحی گردن وسر.

·ترشح افرازات از سوراخ بینی ودهان. شکل9

·خونریزیهای دوامدار و شدید.

·خروج بیش از حد موکوس از دهن.

·خونریزی واز بین رفتن تخمدانها.

· خونریزی در دیوارهای سنگدان و  نازک شدن دیوارهای آن. 37

·توقف تخمگذاری.

·ترشح اشک از چشم. شکل،5،9

·سینوزیت.

·پندیدگی سرو صورت. شکل8،9

·Sinus مخصوصاً درتاج وریش وپا. شکل7

·اسهال شیدید. 2

 بعضی ازعلایم ممـکن است در مواردی که مرگ ناگهانی ( Sudden Death ) دیده میشود بروز نکنند. مرغابی های  مصاب به انفلونزای شدید ( HPAI) ممکن است هیچگونه علایم کلینیکی را ازخود نشان ندهند وبیماری را به دیگر پرنده گان منتقل نمایند. 37 تورم خفیف ویا متوسط درکلواک،سینوسها،کیسه های هوایی وبافت ملتحمه چشم وجود دارد.درپرنده گان تخمگذار کوچک شدن اویدکت نیز دیده میشود. هر یك از علایم فوق ممكن است به تنهایی یا به صورت مجموعه ای  بروز نماید. اپیدمی و تلفات مرض نظر به نوع ویروس و ســــن میزبان متـــفاوت است. طوریكه در بعضی اپیدمیها ویروس ها با بیماریزایی بالا، تلفات این بیماری به صد درصد هم میرسد. 14 این بیــماری همچنین میتواند علاوه بر دستگاه تنفسی، سیستم هضمی، تولید مثل و سیـــستم عصبی را نیز مــبتلا نماید.پتوجن انفلونزای پرنده گان با انفلونزای پســــتانداران کاملاً متفاوت است. مهمترین  فرق شــان این اســـــت که ویروس در طیور علاوه بردستگاه تنفسی، دستـگاه هضمی را نیزمورد تهاجم قرارمــــــــــــــیدهد. دوره مخــــــــــفی یافاصله زمــــــــــان بین آلودگی وشــــــــــروع علایم کلینیـــــــــــــکی (Incubation Period) دراین بیماری بین سه تا پنج روز میباشد. 37                                                           

علایم کلینیکی انفلونزای مرغی در انسان:

 دوره مخفی مرض 1- 4 روز میباشد که حد اوسط 2 روز تعین گردیده است ومرض انفلونزا اکثراً به شکل ناگهانی بروز مینماید که توأم با تب بلند(38- 41 درجــــــــــــــــه سانتی گراد)سردردی وخستگی شدید میباشد.سرفه،گلودردی،انتانات چشم،سرازیر شدن آب ازبینی،بندش بینی،درد تمام اعضای بدن،اسهال واستفراغ هم نادراً درمریضان خصوصاً اطفال دیده میشود.اماعلایم فوق در اکثر امراض انتانی مانند زکام نیز دیده میشود وفرق انفلونزا با زکام اینست که زکام نسبت به انفلونزا خفیفتر سیر مینماید.هردو مرض یعنی زکام وانفلونزا ازجمله امراض تنفسی است که توسط ویروس های مختلف النوع به وجود میآیند واز نظر اعراض هردو مرض فوق مشابهت داشته ومشکل خواهــــد بود که صرف توسط اعراض وعلایم سیری از همدیگر تفکیک شوند.به صورت عموم انفلونزا نظر به زکام وخیم تر سیر نموده واعراض مانند تب،جان دردی وسرفه های خشک را دارا بوده وشدیدتر سیر مینماید.ولی زکام به صورت عموم خفیفتر سیر مینماید.بناً فرق بین دو مرض فوق از نظر اعراض سیری مشکل میباشد. در میان این علایم سردردی , تب, گلودردی و احساس خستگی زیاد شایع تر از بقیه میباشد. تب در این افراد معمولا بالابوده ودرحدود 38-41درجه سانتی گراد هم میرسد که معمولا 2تا3 روز به طول میانجامد و سپس در طی روزهای آینده به تدریج کاهش یافته اما گاهی تا یک هفته نیز ادامه میابد. گلو دردی نیز معمولا پس از بروز علایم سیستمیک نمایان میشود وفرد در قسمت  سینه احساس ناراحتی میکند. البته باید توجه داشت که در معاینات در گلوی بیمار گاهی چیزی یافت نمیشود.دراین بیماران علایم چشمی مانند دردآور بودن حرکات چشم وسوزش چشم نیز دیده میشود. اگر عارضه ای دیده نشود بیمار پس از 2تا 5 روز بهبود یافته و فرد پس از یک هفته به فعالیت طبیعی خود باز میـــــگرد.البته درافراد مسن ممــکن است دوره بیــــماری تا هفته ها نیز طول بکشد. 28

این مریض دراشخاص ذیل سیر خطرناک دارد:

·اشخاصیکه 65 سال ویا بالاتراز آن عمر دارند.

·مریضان که توأم با انفلونزا امراض سیستمیک دیگر داشته باشد.

·درزنان حامله.

· اطفال خورد سن (بین صفر تا 4 ساله).

علایم خطر انفلونزا دراطفال که به اقدامات عاجل ضرورت میداشته باشند:

·تنفس سریع ویا مشکلات درفعل تنفس.

·آبی شدن رنگ جلد(Sinus).

·از دست دادن توان نوشیدن مایعات.

·طفل بسیار مخرش گردیده وحتی دربغل گرفتن نیز رنج میبرد.

علایم که دربزرگسالان مشاهده میشود عبارت اند از:

·بروز عسرت تنفس نزد مریض.

·سرچرخی کهانی.

·احساس درد ویا فشار درصدروبطن.

·مغشوش شدن حالت روانی مریض.

·استفراغ شدید ومتداوم.

انفلونزا باعث اختلالات ذیل درانسان میشود:

·انفلونزا سبب نکروز نسج اپیتیلوم تنفسی میگردد که این خود زمینه را برای انتانات دیگر مساعد میسازد.

·نمونیا یا سینه بغل بکتریایی،کمبود مایعات بدن،امراض سیتمیک درنزد اشخاص مسن واشخاص که مصاب به امراض مزمن به شول ایدس اند،این اختلالات زیادتر در نزد شان بوجود میآید.

·دراطفال سبب اختلالات گوش و Sinus (آبی شدن رنگ جلد) میگردد.

اگر اعراض وعلایم انفلونزا درانسان دیده شود هرچه زودتر به شفاخانه مراجعه نمایند وموضوع را به داکتران اطلاع دهند. 6

تشخیص:

تاریخچه مرض،علایم کلینیکی وجراحات ناشی ازمرض ممکن است بر موجودیت بیماری انفلونزا مرغی شدید(LPAI) دلالت کند.ازآنجایکه انفلونزا با دیگر بیماریها شباهت زیاد دارد درقدم اول باید انفلونزای مرغی به دقت از دیگر بیماریهای پرنده گان اهلی، مانـــــــند Newcastle disease،دیـــــــگرعفونتــــــها  پارامیکزوویروســــــی مایکوپلاســـــــموز، عفونتها کلامیدیایی ویا وبای مرغان تفریق شود. بهترین راه تداوی  بیماریهای تنفسی،تشخیص درست و به موقع همان بیماری است. از آنجایكه عفونت های باكــــتریایی علایمی خاصی مشــــــابه به آنفـــــلونزا ایجادمیكنند، باید در صورت مشكوك بودن به عفونت های باكتریایی، به آن توجه كرده و به درستی اقدام نمایم. تشخیص آنفلونزا با توجه به عــــــــــــــلایم كلینیكی آن مشكل  است.اما داشتن اطلاعات عینی درمورد آنفلونزا به قضاوتهای كلینیكی و آزمایش های تشخیصی  كمك كرده و در اخذ تصمیمات درمانی راه گشااست. 21 بنابراین برخی از علایم کلینیکی که برای تشخیص انفلونزا مرغی کمک مینماید قرار ذیل است:

·بالهای افتاده.

·یافتن تخم مرغ با پوست نازک.

·کاهش ناگهانی تولید تخم مرغ.

·کاهش اشتهای پرنده گان.

·Cyanosis (آبی شدن تاج و یا ریش آنها).

·اسهال سبز رنگ.

·ترشحات همراه با مقدار کمی خون  از بینی.

·مرگ ناگهانی.

·بروز ناراحتیهای تنفسی.

·افزایش چشمگیر تلفات در فارم.

·عدم توانایی پرنده در راه رفتن و ایستادن ودیگر علایم کلینیکی.36

 اما قابل یاد آدوریست که اکثر بیماریهای پرنده گان همچو علایم رامیداشته باشد. بعضی از آزمایش های لابراتواری وجود دارد که  این مرض را تشخیص کند. آزمایش های تشخیصی برای انفلونزا شامل انواع وسط های كشت ویروسی، سرم شناسی، آزمایش آنتی جن سریع،کشت جینین تخم مرغ ((PCRو سنجش ایمنوفلورسانس میباشد .حساسیت و وخصوصیات هر كدام از آزمایش های لابراتواری  ممكن است برحسب لابراتوارهای كه آزمایش را انجام می دهد، نوع آزمایشات بكار رفته و نوع نمونه های آزمایش شده متفاوت باشد. 21 سرولوژی نیز میتواند به عنوان یک وسیله تشخیصی با ارزش باشد. مثلاً با استفاده از آزمایش رسوبی درژل (Gels)اگــــــــــر(Agar) وبا اســــتفاده با از یک انتــــــــــــی جن انفــــــــــلونزای که درغشای کوریوالانتوئیک تهیه شده است میتوان انتی بادیهای را که درفاصله چند روز پس از ظهور علایم بیماری تولید شده اند دریافت نمود.1 موثرترین و ساده ترین آزمایش لابراتواری برای تشخیص انتی بادی ضـــــــدویروس انفـــلونزا ، اســـتفاده از آزمایش AGP (آزمایش رسوبی در ژل)میباشد.البته باید توجه داشت برای پرنده گان آبزی آزمایش AGP توصیه نمیشود.هنگامیكه نوع ویروس انفلونزای یك منطقه جغرافیایی مشــــخص شد، بهترین آزمایـــــــش سرولوژی برای تشــــــخیص بیماری انفلونزا،استفاده از HI است.البته آزمایشهای دیگری مانند الایزا یا ایمینوپراكسیداز یا ایمینوفلورسانس نیز برای تشخیص بیماری انفــــــــلونزا وجود دارد.جهت جســـــتجوی انتی جن ویروس از كشت جنین تخم مرغ یا PCR نیز استفاده میشود. 38 چرا که ویروس انفلونزا درتخم مرغ جینین دار 9-10 روزه بخوبی تکثر مینماید. 1،2 زمانی که وسط های تهیه شده از کلواک(Cloaca) یا عصاره بافتهای بدن مرغی که به انفلونزا مصاب شده باشد به داخل حفره الانتوئیک تخم مرغ جینین دار 9- 10 روزه تلقیح شود،ویروس انفلونزای مرغی بخوبی رشدونمو مینماید.چون ویروس انفلونزا کرویات سرخ خون را به هم میچسپاند،بسهولت میتوان موجودیت ویروس را درمایعات تخم مرغ نشان داد.با توجه به آنکه علایم انفلونزای مرغی مشابه به علایم بیماری نیوکاستل میباشد ونیز به دلیل آن که هردو ویروس درتخم مرغ جینین دار بخوبی رشد و نمو کرده میتواندوباعث Hemagglutination میشوند،درتشخیص آنها لازم است که درابتدا از وجود ویروس نیوکاستل وپارامکسوویروسهای دیگرپرنده گان مطمئن شد. این کار میتوان با انــــــــــجام آزمایش ممانعت از Hemagglutination توســــط انتی سیروم اختصاصی برضد ویروس نیوکاستل انجام داد.هنگام که مشخص شد که نمیتوان بااستفاده از انتی سروم اختصاصی برضد ویروس نیوکاستل از Hemagglutination ممانعت به عمل آورد،میتوان آنرا درآزمایش رسوبی در ژل اگار(AGP) همرا با یک انتی جن مثبت وساخته شده درمقابل یک انتی سیروم خاص ویروس انفلونزای تیپ Aبرسی نمود.نتایج مثبت دراین آزمایش این است که با متصل شدن دوخط رسوبی به یک دیگر(خط یکسان بودن) مشخص میشود،به معنی آن است که ویروس جـــــداشده ازنوع ویروس انفلونزا تیپ A است.جـــهت تعـــــین نمودن نوع انتی جن های HوN ویروسهای جدا شده، میتوان آزمایش های بیشتری برای ممانعت از Hemagglutination ومــــــــــمانعت از فعالیت Neuraminidase با اســــتفاده ازانتی سیروم های اختصاصی (منوکلونال ویا پلی کلونال) انجام داد. یک نكته مهم این است كه همواره عوارض واضح وصد درصد دقیق کلینیکی یا اناتومیکی برای تشخیص بیماری انفلونزامرغی وجود ندارد و در این موارد استفاده از آزمایشات سیرومی دارای اهمیت زیادی است.برای تعیین آلودگی یك گله ، 15 تا 20 نمونه خون جهت آزمایــــــــش HI یا AGP كافی میباشـــد.جهت دریافـــت ویروس درپرنده گان مبتلا میتوان از ترشحات نای ، ریه ، كیسه های هوایی ، سینوس ها ، دستگاه هاضمه (شامل روده ، سكوم ، تونسیل ها و مدفوع) و در مرحله کلینیکی بیماری از كبد ، طحال ، مغز یا خون نمونه برداری كرد. ازآنجایکه ویروس انفلونزا تحت میکروسکوپ عادی قابل دید نبوده برای تشخیص ودیدن این ویروس، به الکترون میکروسکوپ ضرورت است. چون درافغانستان این چنین میکروسکوپهای الکترونی وجود ندارد،تشخیص وجود ویروس این بیماری بسیار مشکل است.اما دربرخی از کشورهای جهان با وسایل مدرن وتکنالوژی جدید امروزی ویروس را شناسایی ومطالعه مینمایند.

تداوی:

تداوی موثری بخاطر بهبودی بیماری انفلونزای مرغی در پرنده گان وجود ندارد اما تربیه وپرورش درست،تغذیه مناسب واستفاده از انتی بیوتیک ها ممـــــکن است تلفات وخسارات ناشی از بیماری های بعدی را کاهش دهد. 3 هرزمانیکه یک فارم مرغداری به این بیماری مبتلا میشود باید تمام پرنده گان را صد درصد از بین ببرد.اگر مریضی در یک ساحه بروز کند تا ساحه ده کیلومتری واقعه باید تمام پرنده هایی که در همان ساحه است از بین برده شود. چه پرنده ای که مریض است و چه سالم همه باید از بین برده شود.تداری این مرض درانسان طوریست که داکتران  به منظور تخفیف علایم سیستمیک بیماری دواهای کدئین دار مانند استامینوفن راتجویز کرده ،اما  دوای مخصوص این مرض Amantadine ،Ramantadine،Zanomavir و Oseletamivir میباشد.در سال  1960 Amantadine به عنوان یک دوای ضد ویروسی عرضه شد و در ابتدا به منظور وقایه وتداوی انفلونزا مورد مصرف قرار گرفت. هم چنین در سال1969 اثر این دوا به بیماری پارکینسون مفید تشخیص  شده بود. این دوا به دو صورت کپسول وشربت تهیه  میشود.مقرار مصرفی آن برای بزرگسالان 100- 200 میلی گرم در روز به مدت 3 تا 7 روز است. 28 Zanomavir 5 ملی گرام روز دو باراستنشاق گردد وOseletamivir 75 میلی گرام روز دو مرتبه توصـــیه میگردد. 6 در صورتیکه مصرف این دوا 48 ساعت پس از بروز علایم سیستمیک شروع شود می تواند تا 50 فیصد به کاهش علایم کمک کند. 28

عوارض جانبی دواها:

ü-بالای سیستم هضمی تأثیر نموده وباعث دلبدی واستفراغ میشود.

ü-عصبانیت،خراب شدن استقرارفکری،بی خوابی وبیهوشی ناگهانی را میتواند بوجود آورد. 6

ü-گاهی اوقات اغتشاش شعور،سر گیچی،کم شدن دید،بی اشتهایی،ورم مچ پا که در این صورت باید حتماً به داکتر مراجعه گردد. 28 درصورت بروز عوارض جانبی وموجودیت امراض کبدی و روانی اشخاص که بالاتر از 65 سال عمر دارند به مقدار دوا(Zanomavir و Oseletamivir )تقلیل داده شود. 6

مقدارمصرفی  Oseletamivir درطفال وبزرگسالان به شرح ذیل میباشد:  

v -برای اطفال بیشتر از یك سال تا وزن 15 كیلوگرم  ! هر 12 ساعت 30 میلی گرم بمدت 5 روز.

v -برای اطفال بین 15 تا 23 كیلوگرم ! هر 12 ساعت 45 میلی گرم بمدت 5 روز.

v -برای كودكان بین 23 تا 40 كیلوگرم ! هر 12 ساعت 60 میلی گرم بمدت 5 روز.

v-برای افراد بالاتر از 40 كیلوگرم ! هر 12 ساعت 75 میلی گرم بمدت 5 روز.

v -در موراد ابتلا به بیماری شدید انفلونزای H5N1 مقدار دوا در بالغین هر 12 ساعت 150 میلی گرم بمدت 7 تا 10 روز میباشد. 10

تاثیر این دواها بالای ویروس:

· درتجموع ویروس دردوران تکثر مداخله مینماید.

· درانتشارمرض تقلیل به عمل میآورد.

· سبب غیرفعال شدن قسمت فعال Neuramindase میشود.

· سبب تقلیل پارتیکل های ویروس آزادشده از حجرات میگردد.

· برعلاوه انفلونزای A، ازانتشار انفلونزای B نیز جلوگیری مینماید.

تأثیر دواهای مهاركننده نورآمینیداز بستگی به تجویز سریع دوا طی 48 ساعت شروع علایم دارد.

 نکات ذیل درتداوی مریضان لازمی میباشد.

v -اشخاص مریض همیشه استراحت کند.

v -دادن مایعات زیاد برای مریض.

v-خود داری ازالکول وتنباکو.

v -ادویه ضد تب ودرد(اسپرین برای اطفال داده نشود). 6

 بر اساس نتایج مطالعات که توسط دانشمندان انجام شده، تجویز دواهای موثر در انفلونزای مرغی در انسان همان دواهای فوق الذکراست.اما قابل یادآوریست که ویرسهای انفلونزای میتوانند به مقابل این دواها مقاومتر شوند وامکان دارد که این دواها برای همشه موثر نباشد. 7 نخستین نوع H5N1 ویروس انفلونزا كه در سال 1997 در هنگ كنگ انسانها را مصاب ساخت، به Amantadine حساس بود، پس از آن در چین و آسیای جنوب شرقی، انواع مقاوم انفلونزای مرغی به Amantadine در پرنده گان و انسانها شناسایی شد. بر طبق قوانین بین المللی حیوانات و طیور مصرف Amantadine فقط برای موارد انسانی مجاز است.استعمال غلط و زیاده روی در مصرف آنتی ویرال ها خطر مقاومت ویروسی را افزایش میدهد. دواهای آنتی ویرال كه در تداوی و وقایه در انفلونزا به كار برده میشوند جزء مواد ضد میكروبی حیاتی محسوب میشوند.دواهای ضد میكروبی حیاتی  به آن دسته از مواد اطلاق میشوند كه در تداوی بیماریهای عفونی در انسان به كار برده میشوند و هیچ جایگزینی برای آنها موجود نیست. دواهای آنتی ویرال كه در تداوی و وقایه  بیماری انفلونزا مصرف میشوند، جزء مواد ضد میكروبی حیاتی برای انسان محسوب میشوند. در ارتباط با تداوی بیماری انفلونزا در انسان، به علت كمبود دواهای این بیماری WHO ، FAO و OIE به كشورهای عضوشان تأكید میكنند كه دواهای آنتی ویرال را در حیوانات مصرف نكنند تا این دواها در تداوی عفونت انفلونزا در انسانها موثر واقع شود. لذا مصرف دواهای آنتی ویرال در حیوانات ممنوع میباشد. بهترین راه كنترل شیوع سویه H5N1 انفلونزای مرغی ( یا سایر ویروسهای انفلونزا با بیماریزایی بالا) در حیوانات عبارتنداز : تشخیص سریع بیماری، انهدام لاشه حیوانات مرده، بهبود مدیریت صحی در فارم ها و مكان ها ی فروش محصولات حیوانی ، اقدامات بایوسكیوریتی و واكسیناسیون میباشد.بناءً مصرف دواهای آنتی ویرال در طیور،باعث مصارف اقتصادی شده  با تداوی پرنده گان مصاب به مرض انفلونزای مرغی نباید مصارف زیادی را متحمل شویم. 34

وقایه:

زمانیكه اپیدمی انفلونزی مرغی شروع شـــــود ، بــــیماری بدون توجه به موقعیت جغرافیایی، اقتصادی و اجتماعی كشورها بسرعت گسترش می یابد.بنابراین مهمــــــترین اقدام جهت مقابله با اپیدمی انفلونزا، وقایه در مرحله قبل از اپیدمی است.با توجه به این نکــــــته  تا زمانیكه ویروس H5N1 در بین حیوانات در چرخش است امکان مصاب شدن انسان ها نیز وجود خواهد داشت.بنابراین مهمترین وقایه، كنترل بیماری در حیوانات(طیور) میباشد.  پرنده گان وحشی كه همه ساله با تغیر فصول سال هزاران كیلومتر مهاجرت می نمایند و با عبور از كشور های مختلف و متعدد در مناطقی از طبیعت مسکنی برمی گزینند كه دسترسی انسان ها به آنجا خیلی مشكل است، باعث شده كه كنترل عفونت در پرنده گان وحشی تقریباً كاری غیرممكن جلوه نماید. یكی از مهمترین و عملی ترین كارها این است كه انسان از رفتار های پرخطركه خود را در معرض ویروس قرار می دهد، اجتناب نماید.مهمترین توصیه FAOوOIE (organization for animal health) در كنترول این بیماری در میان پرنده گان، ایجاد تغیرات اساسی در سیستم دهقانی و مالداری سنتی مردم دهات  میــــــــباشد.با توجه به موارد ابتلای انسانی در دنیا نشــــان میدهد كه بیشترین موارد ابتلا در مناطق روستایی اتفاق افــــــتاده است. به نظر میرسد نگهداری و پرورش سنتی مرغهای خانگی در منازل و مزارع،آزاد بودن پرنده گان اهلی مثل مرغهای خانگی در مزارع و در تماس قرار داشتن این مرغها با پرنده گان  مهاجر كه منبع اصلی عفونت انفلونزای H5N1 در طبیعت هستند،جدی ترین رفتار پرخطر برای ابتلای انسانها میباشد.از این رو آگـــــاهی دادن به دهاقــــــــــین ومالداران روستایی و ترغیب نمودن آنها به اینكه پرنده گان اهلی خود را داخل قفس نگهداری كنند و در نهایت سیستم پرورش طیور را ازسیستم محلی به سیستم  صنعتی وصحی که مهمترین اصل مقابله با تهدید انفلونزای H5N1 میباشد،تبدیل نمایند. در ضمن عدم صید پرنده گان وحشی آبزی توسط دهاقین  و تعطیل نمودن بازار های عرضه پرنده گان زنده نیز از اقدامات مهم و لازم در كنترل بیماری در پرنده گان ‌میباشد. 10

بمنظور وقایه و كـنترل ویروس باید به منابع انـــــتقال دهنده ویروس توجه نمــــود.

 عمده ترین منابع ویروس برای پرنده گان، سایر پرنده گان آلوده  به ویروس میباشند. به این اساس  وقایه از  انفلونزای مرغی شامل ازبین بردن تمام پرنده گان مصاب به ویروس انفلونزا، جدا كردن پرنده گان حساس از پرنده گان آلوده و دور نگه داشتن پرنده گان حساس از ترشحات و محتویات دفعی پرنده گان آلوده میباشد كه اینگونه عفونت ها میتوانند بوسیله‌آلوده شدن تجهیزات، وسائط نقلیه، وسایل  غذا دادن به مرغها، دان، آب و غیره جابجا شوند. به ین منظور حذف یك منبع عفونی از جمله مزارع عفونی و آلوده و همچنین پرنده گـــــــــــان زینتی و  موجود در فروشــــگاه های پرنده گان زنده نیز لازامی میباشد. 14 هدف اصلی از کنترول بیماری،جلوگیری از ورود انفلونزای مرغی درمنطقه است. به این منظور بسیاری از کشورها قوانین مختلفی مثل قرنطین کردن ومحدویت درمبادله وتجارت پرنده گان ومحصولات شان را به اجرا گذاشته اند،اما این قوانین تأثیری برنقش پرنده گان وحشی مخصوصاً پرنده گان مهاجر نداشته است.به همین دلیل کشورهای که همواره درمعرض خطر شدید انفلونزای مرغی هستند،قوانینی را جهت جلوگیری از ورود پرنده گان مهاجر به مزارع پرورش طیور وضع کرده اند،ولی متأسفانه این قوانین همیشه موفق نبوده است.ویروس حاد انفلونزا درایالت متحده امریکا،استرلیا وبیشتر کشورهای اروپایی یک ویروس خارجی تلقی میشود وبه محض تشخیص ،مسئولین مربوطه مبادرت به قرنطین کردن بیماران و اجرای برنامه های ریشه کن کردن بیماری مینمایند. در رابطه انتشار بعدی ویروس ،رعایت حفظ الصحه از جمله پاک کردن وضد عفونی کردن بستر پرورش پرنده گان و سرانجام نظارت بر مهاجرت افراد وکوچ کردن حیوانات ضروری بنظر میرسد.

جلوگیری از ابتلا به انفلونزای مرغی به دو اصل مهم استوار است:

·-واكسیناسیون.

·-رعایت  حفظ الصحه فردی ومحیطی.

1- واکسیناسیون: واکسیناسیون یکی از راه های کنترل بیماری است،ولی بازهم مشکل اصلی انتخاب نوع مناسب برای تهیه واکسین بیماری میباشد.درواکسیناسیون به علت خطر تغیرات جنتیکی جدید این ویروسها با ویروسهای وحشی،حتماً باید از وکسین های غیرفعال استفاه کرد. برعلاوه از آنجایکه ویروس سروتیپ های مختلف دارد،واکسین باید از نوع پلی والان باشد،متأسفانه واکسین های تجربی پلی والان تأثیرات چندانی ندارد و بسیار گرانقیمت هستند،بنابراین قرنطین کردن بیماران ،حذف گله های بیمار از مزارع ویا فارم، تنها راه موثر برای ریشه کن کردن انفلونزای مرغی میباشد. 2مهمترین نقش واكسیناسیون در وقایه از ابتلا به بیماری انفلونزا، آن است كه با تزریق واكسین در بدن مقدار انتی‌بادی نوترالیزان (خنثی كننده) كه عمدتاً بر علیه هماگلوتینین ویروس است ساخته میشود. اما متأسفانه تابحال هیچ واكسین مؤثری برعلیه ویروس انفلونزای پرنده گـــــان( HPAI) به بازار عرضه نشده اســـــــــت. 10اما ایالات متحده امریکا ومجارستان واکسینی را برای وقایه مرض انفلونزای مرغی ساخته اند. اگراین ویروس ازطریق پرنده گان به انسان منتقل شود واکسین برای وقایه موثر است.ولی درغیر آن کـــــــــــــدام تاثری برای ویروس انفلونرای مـــرغی ندارد. 8 دو کمپنی جاپانی وامریکایی نیز بالای واکسین این مرض کارمینمایند تا کنترول اپیدمی مرض را درجهان بوجود آورند.مگر این واکسین سبب کنترول اپیدمی مرض شده نمیتواند،زیرا این واکسین آنقدرکافی نخواهد بود که بدسترس عامه قرار گیرد. 6بعد از اپیدمی سال 1997 واكسنی از انفلونزای پرنده گان ازنوع H5N3 تهیه شد كه برای انسان ها خاصیت معافیت(Immunization)  بسیار كمی داشت و در مطالعات بعدی توسط دانشمندان  ملاحظه شد كه واكسن جدید میتواند جهت وقایه  از H5N1 نیز تا حدی مؤثر باشد كه انتی بادی های نوترالیزان ایجاد شده تا حدی برای ویروس H5N1 شدیداً بیماریزا موثر استTrivalantنیز یک واکسین مرض انفلونزا درانسان میباشد.واکسین نامبرده سبب معافیت کمتر تا 85% برای جندین ماه الی یک سال میگردد،چون سترین مرض هرسال تغیر میخورد واکسین نیز باید هرسال تطبیق شود. این واکسین به شکل ویروس زنده ضعیف تهیه گردیده که دو هفته بعد از تطبیق واکسین معافیت دربدن تولید مینماید.این واکسین 35- 60 فیصد مرض را کاهش میدهد.

2- رعایت حفظ الصحه فردی ومحیطی: رعایت معیارهای حفظ الصحه فردی ومحیطی ،شامل جلوگیری ازورود پردنده گان وحشی مهاجردرفارم، قرنطین نمودن كامل، انتخاب جوجه های سالم با حمل و نقل درست و اصولی، پوشیدن لباس كاردرفارم، استفاده از آب های ضدعفونی شده، پاكاری و  ضد عفونی کردن كامل مرغداری، واكسیناسیون صحیح بر علیه سایر بیماریها و غیره در امر وقایه  از بیماری  حائز اهمیت است. ویروس بیماری از طریق مدفوع پرنده گان مبتلا موجب آلوده شدن وسایل و لباس های كار و در نتیجه باعث گسترش بیماری میشود. نظارت بر رفت و آمد بین گله های سالم و مبتلا، ممانعت از ورود حیوانات والگرد به عنوان ناقلین میخانیکی به داخل فارم مرغداری درامر وقایه نیز ضروری پنداشته میشود.

طریقه های دیگر وقایه دروقت اپیدمی مرض عبارت انداز:

·پوشانیدان دهن وبینی توسط ماسک یا دستمال کاغذی دروقت سرفه ،عطسه  ویا صحبت کردن که بعد ازآن دستمال باید سوختانده شود.

·شستن دستان با آب وصابون خصاصاً بعد از سرفه  وعطسه  وهمچنان برای پاک کردن دستان میتوان از الکول نیز استفاده کرد.

·از اشخاص مریض دوری نمودن.

·بخاطر جلوگیری از انتقال مرض قبل از شستن دستها با آب وصابون از تماس نمودن چشم ،بینی ودهن خویش خودداری کردن.

·دروقت ظهور مرض ازادویه جات که به منظورتداوی استفاده میگردد،در وقایه نیز استفاده شود. دستورالعمل وقایه وی ازمرض انفلونزای مرغی برای افرادی كه با پرنده گان آلوده به ویروس مواجهه بوده و در معرض خطر ابتلا به انفلونزا قرار دارند:

1- آموزش كارگران در مورد رعایت دقیق امور صحی.

2- شستن دستها با آب و صابون حداقل بمدت 15 تا 20 ثانیه بعد از تماس با پرنده گان.

3- استفاده از وسایل ایمنی.

·دستكش یكبار مصرفی  و یا دستكش های پلاستیكی كار كه در صورت استفاده میتوان آنها را ضدعفونی کرد.

· لباس محافظه وی ترجیحاً روپوش های بلند یكبار مصرفی یا روپوش های بلند آستین بلند به همراه پیش بندهای ضدآب.

· پوشیدن كفش یكبار مصرفی یا چپلک های پلاستیكی كه در صورت استفاده قابل شستشو و ضدعفونی كردن باشد.

·  عینک محافظت کننده طوریكه مخاط چشم پوشیده شود.

· استفاده از ماسکهای یک بار مصرفی برای کنترول گرد وغبار.

4- برای ضدعفونی كردن وسایل آلوده به خون و ترشحات بدن مرغان آلوده هیپوكلریت سدیم یك فیصد و برای ضدعفونی كردن سطوح فلزی كه مواد سفید كننده را نمیتوان بر روی آن سطوح استفاده نمود از الكول استفاده میشود.

5- هرچند كه واكسیناسیون با واكسین  انفلونزای انسانی در وقایه از ابتلا به انفلونزای H5N1 هیچ نقش ثابت شده ای ندارد ولی بازهم توصیه میشود كه كارگرانی كه با پرنده گان تماس دارند این واكسین را دریافت نمایند زیرا احتمال آلودگی این افراد با انفلونزای پرنده گان بسیار زیاد است و اگر به صورت همزمان دچار بیماری انفلونزای انسانی هم بشوند در سلول بدن این فرد در یك زمان هم انفلونزای انسانی و هم انفلونزای پرنده گان H5N1 وجود داشته و احتمال دارد كه در داخل این سلول ترکیب جدید (re-assortment) جنتیكی و ممزوج شدن جن ها این دو نوع ویروس با یكدیگر رخ دهد و یك ویروس جدید پدید آید كه علاوه بر خواص بیماریزای انفلونزای H5N1  توانایی توافق و انتقال از انسان به انسان را هم داشته باشد. لذا لازم است این افراد واكســــــین انفلونزای انســــــانی (مانند Trivalant) را كه  به بازارجهــــانی  عرضه میشود، دریافت نمایند.

6- كارگران باید در تمام مدتی كه با پرنده گان یا سطوح آلوده به پرنده گان تماس دارند دوای ضدویروسی Osletamevir را به مقدار  75 میلی گرم  روزانه دریافت نماید.



+ نوشته شده در  90/09/05ساعت 10:28  توسط ايمل " نظري "  | 

امراض ناشی ازکمبود کلسیم وفاسفورس

امراض ناشی از کمبودکلسیم وفاسفورس :

کلسیم: ca) ) یک ماده مغذی بسیارمهم درتغذیه عملی گاوهای شیری است. اگرچه98% کلسیم بدن دراستخوانهاودندانها است ولی کلسیم وظایف کلیدی بشمار درسلولهای بدن حیوانات دارد،که شامیل لخته کردن خون وقابلیت تحریک طبیعی سلول میباشد. نقش ووظیفه کلسیم درسلولهای بدن بسیارمهم است.کلسیم یکی از موادی میباشد که سطح آن درپلاسمای خون شدیداً ودقیقاً تنظم میشود. شاید این مسله بتواند به بهترین طریقی باتوضیح تب شیرنشان داده میشود وهنگامی این واقعه روی میدهد که سطح کلسیـــم پلاسمای خون نسبت به سطح طبیعی به طور قابل توجهی سقوط میکند.گاوهای شیری رامیتوان باجیره ای که کمبودکلسیم دارد برای ماهها و سالها تغذیه نمود، بدون این که سطح کلسیم پلاسمای خون کاهیش یابد.

(ش (1) این گاوباجیره ای که کمبودکلسیم داشته به مدت چندسا ل تغذیه شده است که باعث تخلیه مقدار قابل توجه موادمعدنی ازاستخوانها شده است. استخوان لگن این گاودرعکس پائینی درطرف راست نشانداده شده است.توجه کنید که هردواستخوان بال خاصره شکسته است.عکس پائین سمت چپ استخوان لگن گاوماده ای را که به مدت طولانی باجیره حاوی کلسیم کم تغذیه شده است نشان میدهد  به شکستگیهای استخوان که بافلش نشان داده شده است توجه کنید .)

تنظم کلسیم پلاسما بابسیاری ازمفاهـــیم عملی درگـیر میباشد. درتنظم کلسیم چــــند هارمون ازجمله هورمونParathyroid  )پاراتیروئید(،Glycetonine )کلسیتونین) ، Estrogen (استروژن) و غیره نقش دارند. وقتی پلاسما خون شروع  به کاهش میکند کلسیم از استخوان برداشت شده ومقدارکلسیم پلاسما را به حالت طبیعی برمیگرداند.

استخوان ها ذخایر قابل توجهی ازکلسیم  را تأمین میکند حتی وقتیکه مصرف جیره غذائی ناکافی است، به گاو امکان میدهد که مقدارکلسیم شیر تولید شده را تغیرندهد. ذخایر کلسیم استخوان یک وظیفه بسیارحیاتی راایفأ میکند وقابل برداشت است. وقتی کلسیم برداشت میشود همه مواد معد نی موجود دراستخوان به طوری  نسبی کاهـش می یابد،به طوری که وزن کل کلسیم کم میشود وبنا براین استخوانها خیلی ضعیف میگردند،اگرتخلیه کلسیم به شد ت ادامه پیدا کند استخوانها خیلی نرم شده وبه آسانی میشکنند.

برداشت کلسیم ازاستخوانها طی دوره های کوتا وجایگزین متعاقب آن، مضر نیست. مقدار کلسیم تخلیه شده استخوان طی اوایل دوره شیردهی،دراواخیر دوره شیردهی یا دردوره خشــکی گاوجبران میشود به نظرنمی رسد که مضرباشد. وقتی مقدار کلسیم جیره غذایی پائین است گاو هادرصد بالاتری از کلسیم خورده شده را جذب میکند به همین ترتیب بیش ازحد بودن مقدار کلسیم جیره غذایی فیصدی جذب راکاهش میدهد.

تغیردرمیزان جذب کا ملاً سریع اتفاق میافتد وحیوانات شیری راقادرمیسازد که در طی دامنه وسیعی ازمصرف بدون ذ خیره بیش ازحدکلسیم در بدن،کلسیم مورید نیازشان راتأمین کنند.

مقدارکسیم ذ خیره شده دربدن گاو(درطی آبستنی) تادوماه آخرحاملگی،زمان که 75% کلسیم جنین ذخیره شده پائین است.هرکیلوگرام ازشیر 4% چربی به طورمتوسط حاوی 1.23 گرام کلسیم است .کلسیم مورد نیازبرای شــیردهی 2.7گرام  برای هرکیلوگرام ازشـــیرمیباشد. بنابراین تعین قابلیت جذ ب حقیقی در خوراکه ها، حلقه ضعیفی دراین اطلاعات میباشد.

اثرسن روی قابلیت جذب کلسیم درتعین مقادیرموردنیازکلسیم مورد توجه قرارگرفته است. بعضی اطلاعات نشان می دهد که گوساله ها 90 % کلسیم موجود درشیرراجذ ب میکنند. بامسن شدن گاوها میزان جذب حقیقی کاملاً قابل تغیر بوده و 22 – 55 % تغیرمیکند،ولی بطوراوسط 45 % است .

  کلسیم موجوددرشیرخورانیده شده به گوساله های جوان نسبت به جیره های حاوی علوفه وکنسانتره با بازده بیشتری جذ ب وذخیره می شود.ظاهراًحیوانات جوان کلسیم حاصله ازمنابع معدنی نسبت به کلسیم حاصل از منابع عضوی بیشترقابلیت جذب رادارند.(3)

ترکیب استخوان :

ساختمان استخوان بسیار پیچیده بوده که ماده خشک آن حاوی تقریباً مواد معدنی 46%،  پروتین 36% و چربی18% میباشد . ترکیب استخوان باسن ، نحوه تغذیه حیوان تغیر می نماید. آنها نیز دراستخوان به شکل مشابه هایدروکسی آپتایت که یک ماده معدنی است میباشد .

خاکستراستخوان حاوی تقریباًکلسیم 36 % ، فاسفورس17% و مگنیزیم1% است.ازنظرکیمیاوی اسکلت بدن واحد ثابتی نیست زیرا مقادیر بیشمارکلسیم و فاسفورس استخوانها دوباره آزادشده وبوسیله سایر سلول ها جذب میشود. این پدیده بخصوص درمواقع شیردهی وتخمگذاری چشمگیرتراست،نقل وانتقال کلسیم و فاسفورس بین استخوان ها وسلولهای نرم دایماً صورت میگیرد.آزادشد ن کلسیم ازاستخوان ها بوسیله عمل غدهParathyroid  )پاراتیرائید( کنترول میشود چنانچه جیره غذایی حیوان فاقد مقادیر کافی کلسیم باشد غدهParathyroid  (پاراتیرائید) تحریک شده ویاترشح هورمونی باعث آزادشدن کلسیم از استخوان ها وتأمین نیازمندی حیوان میگردد.چون فاسفورس بصورت ترکیب با کلسیم در استخوان ها وجود دارد این عنصر نیز به همراه کلسیم آزادشده واز حیوان رفع میگردد. چنانچه هورمون  Parathyroid(پاراتیرائید) نقش مهمی درتنظم میــــــــــــزان کلسیم جذب شــــــــــــده ازروده ایفأ میکنـــــد واین نقش رابا تحت تاثیر قراردادن تولید Dehydroxy cola cholefirol  (دی هیدروکسی کوله کلیفرول) که ازمشتقات ویتامین D است انجام میدهد.(1)

Rickets and Osteomalacia  :   

اگردرجیره غذائی حیوانات جوان ودرحال رشـد،کلسیم به مقدارکافی موجود نباشد تشکیل استخوان ها بصورت طبیعی امکان پذیرنبوده ودرنتجه حالتی بروز میکندکه به آنRickets  اطلاق میشود.استخوانها غیرطبیعی، بزرگ شدن مفاصل ، لنگی واشکا ل درحرکت ازعلایم Rickets  می باشد .

درحیوانات بالغ،کمبودکلسیم باعث  Osteomalacia  می شود،درین عارضه به علت خروج کلسیم از استخوان ها وعدم جبران آن،استخوان ها ضعیف شده وبسادگی میشکنند. منقار واستخوانهایی نرم،رشد کم وانحنا درپاها ازنشانهای کمبود کلسیم درمرغ بوده وبرعلاوه میزان تخمگذاری وضخامت پوسته تخم مرغ نیزکاهش می یابد.(1)

اصطلاح  Rickets که درحال حاضر بکاربرده میشود به نظراغلب مولیفن یک نوع بیماری درحیوانات جوان است که درآن تکمیل عمل استخوان سازی به موقع صورت نگرفته وبه نرمی وکجی استخوان منجـــرمیشود.ازطرف دیگر Osteomalacia درحیوانات بالغ متعاقب خروج کلسیم وفاسفورس ازاستخوانهای ساخته شده دیده میشود که این بیماری به نرمی وشکستگی استخوانها منجر میشود. Tiller( تیلر) (1934) معتقداست که این دوبیماری به شکل خا لص وبدون عوارض درگاو وگوسفند وجوددارد.

بیماری  Rickets and Osteomalacia(نرمی استخوان)اساساً بیماری حاصل ازاختلال تغذیه است وبطورکلی درمناطقی که کمبودفاسفورس خاک قابل توجه است گزارش میشود ولی ظهوراین بیماریها درهرکشوروهرنوع آب وهوا ممکن است اتفاق افتد.(2).  

عامل Rickets  and Osteomalacia  :

ازلحاظ نظری بیماری Rickets and Osteomalacia  ممکن اســـت در اثرکمبود کلسیـــــم وفاسفوس درجیره غذائی وعدم توازن این دوعنصر،توقف عمل جذب در هضمی وجذب زیاد استخوان هایا کمبودویتامین D حاصل شود.

معمولاًعمل استخوان سازی دراستخوانهای درازازسه مرکزشروع میگردد ، یکی ازبدنه استخوان(Diaphysis) ودیگری ازهردوانتهای آن(Epiphysis). در گوسفند درشرایط عا دی این مراکزدرطول سال دوم بهم می پیوند د بره های متولد شده تااواخیر6هفتگی دارای ذخیره کافی ویتامینD هستندوشیر،کلسیم وفاسفورس لازم رابه منظورنگهداری توازنی رضایت بخش درطول شیرخوارگی به آنهامید هد. اگربعدازاین مرحله هریک ازعوامل موثرذکرشده بالاکاهش پیداکند بیماریRickets ممکن است اتفاق بیفتد به نظرمیرسد که کمبود کلسیم یکی ازعوامل بیماریRickets تجربی است ولی این سوال پیش می آید که آیابیماریRickets می تواند تنها در اثرکلسیم حاصل شود؟  Alliot and Crichtone(الیوت وکریشتون) درمطالعاتشان درباره بیماری "پای خمیده"نشان داد ند که بیماری ممکن است درگوسفدانی که در محوطه سربسته نگهداری می شوندوجیره آانهاکلسیم  کافی ندارد،ایجادشود ممکن است بااضافه کردن کلروکلسیم یاروغن ماهی به غذاازبیماری جلوگیری کردوبره های که ازاین دوماده توآم تغذیه کرده بودند،بهترمحافظت شدند.

Auchinachie (اوشیناشی) وFraser (فریزر) همین تجارب رادرموردگله های که چه درخارج ویادرداخل نگهداری میشدند،بکاربرد.درین دوگله که اساس جیره آنها دارای میزان کمی کلسیم وفاسفورس بوداختلاف کاهشی مشاهده گردید. درگله نگهداری شده درمحیط سربسته،سرم خون آنها فاقدکلسیم بوده به امراض مبتلامی شدند.یک رس ازاین گله تلف گردیه وبرای نجات بقیه رابه مراتع سبز برگردانیدند. گله که درخارج نگهداری شده بودابتدابه سرعت رشدکرده وسپس موقتاً کمبودکلسیم درآن ها به وجودآمد ودرماه های اخیرآزمایش بعضی ازآن ها به Falling disease[1] مبتلا شدندوهیچ موقع علایم بیماری پای خمیده رانشان ندادند. گله هائی که آهک یاروغن ماهی یاهردورادریافت داشته بودند،نتایج رانشان دادندکه Alliot and Crichtone(الیوت وکریشتون) تأیدکردند. بنابراین به نظرمیرسدکه کمبود کلسیم وفاسفوس درگاو وگوسفند بیماری Rickets راایجاد نمی کند مگر موقعیکه میزان ویتامینD نیزکاهش یابد.(2)

علایم Rickets and Osteomalacia :    

گوســــــاله ها وبره های مبتلابه بیماریRickets  ابتداخشــک وشل به نظر می رسندسپس مدتی درزمین درازکشیـــــده،به ظاهر ازدردمی کاهد. انتهای استخوانهای بلندوانتهای جناغی دنده ها بزرگ می شودوساق پاممکن است به طرف داخل ویا خارج خم شود.اشتهاکاسته شده وافزایش وزن به تأخرمی افتد.

درحیوانات مسن Osteomalacia شکستگی های مکرربه عدم قدرت حیوان درچریدن منجرشده وبالاخره دراثرلاغری منجربه مرگ می شود. گوسفند مانند گاوهااستخوان رامی جود.(2)

جراحات:

تشخیص ضایعات Rickets درحیوانات درحال رشد،ظاهراًدرخط عرضی باریکی که  Epiphysisرااز Diaphysisدراستخوانهای طویل ودنده ها جدامیکند، مشاهده میشود.معمولاًضخامت این خط بیش ازیک ملی مترنیست.ولی در استخوانهای مبتلابهRickets   این خط پهن ترمیشودواین حالت دراثرتبدیل دائمی غضروف به سلول استخوانی بدون توأم بودن باعمل ترسیب کلسیم است.

دراستخوانهای مبتـلابه کمبود،ضایعه دراثروزن وکشش عضـــلاتی بوقوع می پیوندند.این حالت توأم باافزایش عروق خونی و سلول استخوانی که بعضی از آنهاکمی آهکی شـــده اند همراه است،به علت ضخم شدن Metaphysis، توأم و بی نظمی دراین ناحیه بیشترمشهوراست وممکن است Epiphysis ازتنه استخوان جداشود.این ناحیه بطورواضحی پرخون است وممکن است به آسانی بایک چاقو بریده شودویابوسله کشش بشکند.

اصولاًOsteomalacia  دراثرخروج فسفات کلسیم ایجادمیشودوبه ناحیه مخصوص محدودنیست. Osteomalacia به نازک شدن بدنه استخوان توأم باافزایش حفره مغزاستخوان وکاهش میزان کلسیم منجرمی شود.استخوانها نرم وشکنندشده،دراثرکشش عضلات شکسته میشوندویاتغیرشکل می یابند.خمیدگی در استخوانهای دنده ولگن،مانندخمیدگی استخوانهای درازبه چشم میخورد. (2)

تشخیص Rickets and Osteomalacia  :

با اینکه نشانهاوجراحات حاصل برای تشخیص ارزش دارند،تجزیه کیمیاوی خون درمناطقی که کمبودکلسیم وفاسفورس درعلوفه وجوددارد،برای تشخیص مفیدشناخته شده است.بایدبخاطرداشت که به هرحال بیماری ممکن است قبل ازآن که میزان کلسیم سرم خون کاهش یابدکاملاًپیشرفت یابد.همواره آزمایش عیارفاسفورس پلاسما بهترازعیارکلسیم نتیجه میدهد.ولی چون تجویزفاسفورس درهنگام نمونه برداری خون به میزان قابل توجهی موجب بالارفتن عیارفاسفورس خون میشود، حیوان مبتلابه کمبودفاسفورس،درصورت که به مدت کوتاهی درزمان نمونه برداری خون،ازجیره حاوی مقداری زیادفا سفورس تغذیه شود،میزان فاسفورس خون به حدکافی خواهدماند.(2)

تداوی Rickets and Osteomalacia  :

محقیقان زیلاندنوتوصیه میکنندبه بره های که فصل زمیستان رادرمزارع غلات گذرانیده،بایددرشروع غذائی زمستانی،مقداریک ملیون واحدویتامین به شکل 250 ملی گرامChalefirol  (کالسیفرول) به عنوان پیشگری تجویزمیشود،این تداوی درمعالجه امراض Rickets موثراست.

دراسکادلندنیزمتوجه شدندکه تجویزویتامینD ازامراض پاخمیدگی جلوگیری می کند.حتی درارتفاعات زیادبره ای که درمحوطه سربازازعلوفه چراگاه یاخشک استفاده می کنندویابره های که درآغل ازعلوفه خشک شده بوسله آفتاب استفاده میکنند،مقدار ویتامین D به بدن آنهامیرســـــد. Osteomalacia حاصل ازکمبود فاسفورس رامی توان بوسله قــــراردادن موادفا سفورس داردرنمک به شکل   فسفات منورسودیک یاپودراستخوان جلوگیری کرد. (2)

شیرومحصولات سبزوپربرگ،بخصوص باقولات منابع خوب کلسیم می باشد وغلات وریشه هاازلحاظ این عنصرفقیراند.محصولات فرعی حیوانی حاوی استخوان مانندپودرماهی ومخلوط پودرگوشت واستخوان منابع غنی ازکلسیم هستند.

ازمکمل های معدنی متدوال درتغذیه حیوان،بخصوص درحیوانات شیری، مرغهای تخمگذار،پودراستخوان،وآهک رامیتوان نام برد.اگرسنــگ کسیم فاسفت به حیوانات داده شودبایداطمنان حاصل نمودکه فاقدفلورباشدزیرادرغیراین صورت باعث مسمومیت میگردد.(1)

تب شير در گاو :

تب شير يک بيماري متابوليــــــکی است که قبل از زايمان يا به هنگام زايمان اتفا ق میافتد،و با کاهش سريع غلظت کلسيم پلاسما مشخص می شود که به دليل از دست رفتن نسبتاً سريع کلسيم پلاسما برای تشکيل فله ايجاد می شود. برای مثا ل گاوی که 10 ليتر فله توليد میکند،در حدود 23 گرم کلسيم را در يک دوشش از دست می دهد.اين مقدار،9 برابر ميزانی است که در مخزن پلاسمايی گاو وجود دارد.  کلسيمی که از مخزن پلاسمايی خارج شــده است، ضروری است  با افزايش جذ ب روده ای يا آزاد سازی کلسيم استخوانی يا هر دو جايگزين شود.در طول دوره خشکی،احتياجات کلسيم گاو حداقل می باشد و شامل مصرف کلسيم توسط جنين و کلسيم اندوژنوسی در مدفوع است، که حدود 10  گرم در روز می باشد، لذا مکانيسم لازم برای جايگزين کردن کلسيم پلاسما غير فعال است. ليکن،هنگام زايمان،گاو بايد بيش از 30 گرم کلسيم را در روز به مخزن کلسيم وارد کند.                                                                               

 در نتيجه  بيشتر گاوها متعاقب نياز ناگهانی به کلسيم در هنگام زايمان،در روز اول بعد از زايمان تا زمانی که روده و استخوان به تقاضای کلسيم مورد نياز برای شيــردهی عاد ت کند،علايمی از  Hypocalcemia(کمبودکلسیم) را نشان میدهند. در بعضی از گاوها،مصرف کلسيم برای شيردهی موجب می شود که غلظت خارج سلولی و پلاسمايی کلسيم به حدی تنزل يابد که وظيفه عصبی - عضلاتی آن مختل شده و موجب بروز علايم کلينيکی تب شير شود .                                                 

تا هنگام عادت کردن گاوها به مکانيسم انتقــــــال روده ای و استخوانی از کلسيم،از تزريق وريدی کلسيم (8 تا 10 گرم) استفاده می شود و اگر درمان صورت نگيرد،حدود 60 تا 70 درصد گاوها می ميرند.(6)                                       بروزتب شیردربین گاوهای شیـری پرتولیـد،بسیارمتداول میباشد.معمولاً تب شیرطی سه روزبعداززایش وگاهی زودترویادیرتراتفاق می افتد.این بیماری به ندرت در اولین زایش تلسه ها(غناجی) رخ میدهدودردومین زایش نیزخیـلی کم دیده می شود ، ولی درگاوهای با لغ وپیرخیلی شایع است.

حساسیت به تب شیریک زمینه ژنیتکی دارد.دربین گاوهاJersey (جرسی) نسبت به سایر نژادها ازحساسیت بیشتری برخورداراست درنژادGuernsey (گرنزی) خیلی بیشتر از نژادHolstein(هلستاین) مشاهــده میشود. به همین ترتیب ، گاوهائی که بعداز یک زایش به تب شیرمبتلاشدند،احتمال ابتلائی مجددآنها به این مرض بیشتراست.پذیرفته شده است که این استعداددربعضی گاوهابیشتربه علت تفاوتهای ژنیتکی میباشد.(3)   

عوامل زمينه ساز برای ابتلا به تب شير:          

نژاد: بعضی نژادها مانند نژاد) Jerseyجرسی(، سفيد و قرمز سوئیدنی به تب شیر حساس تراند.

سن: با افزايش سن گاو، وقوع تب شير نيز افزايش مي يابد.                                    

جيره: امروزه مشخص شده است که دست کاری و تغيير ميزان کلسيم وفاسفورس جيره بر وقوع تب شير موثر است.           

  علائم تب شير:

واژه تب شير اصطلاح صحيحی نيست زيرا در اين بيماری،درجه حرارت بدن طبيعی بوده،و گاهی کمتر از حد طبيعی هم می باشد.عمده ترين علائم تب شير شامل کاهش اشتها،کاهش فعاليــت دستگاه هاضمه،بی اعتنايی به محيط،حساسيت بيش از حد، تيره گی و فرورفتگی بيش از حد چشم ها و ضعف دســــت و پا میباشد. با پيشرفت بيماری،گاو قادر به ايستادن نبوده و روی جناغ سينه اش درازمی کشد، ستون فقرات گاو به شکل S در می آيد و سرش را روی پهلويش قرار می دهد. يکی از علايم ديگر،سردی بيش از حد نوک گوشهای گاو است که به ويژه برای اشتباه نگرفتن بيماری تب شير با کتوز می تواند مفيد باشد.از ديگر علايم آن عدم دفع ادرار و مدفوع است.لازم به ذکر است که در صورت عدم معالجه درصد بالايی از گاوها تلف می شوند.گـا وی که از تب شير رنج می برد در حالت گرفتگی عضلاتی دراز کشيده،ماهيچه ها يش تحليل رفته و موجب ناتوانی اواز برخاستن می شود و سرانجام رباط ها(ریشه های که استخوانهارابه هم پیوندمی دهد) قطع شده ودربعضی موارد شکستگی استخوان گزارش میشود که معمولاً ناشی ازکوشش حيوان برای برخا ستن است.(6) دراوایل دوره شیردهی،مقدارکلسیم واردشده نسبت به کلسیمی که درسرم خون وجود داردخیلی زیاد است.کلسیم ترشح شــــــده دریک ساعت،معادل نصف کل کلسیم سرم خون در هرمقطع زمانی می باشد.چون این کاهش برای ایجاد تب شیرلازم می باشد، ضروری است که برای اجتناب ازتب شیر،کلسیم سرم خون همشه پایدارمانده وپیوسته تجد یــد میشود.به طور طبیعی مکانیسم ها ی کنترول هموستا تیک کلسیم سرم خون را ثا بت نگه می دارند.بعد اززایش در بعضی ازگا وها این مکانیسم ها دربرابربرداشت زیادوناگهانی کلسیم ازخون برای سنتزشیرشکست میخورد. بنابراین تب شیربه علت نقص درمیتابولیسم کلسیم بروزمیکند.دلیل اصلی نقص این سیستم تنظیمی ثابت نشده است. (3)

تداوی تب شير:

1- تزريق وريدی محلولهای کلسيم مثلBarogluconate(بروگلوکونات) 23 درصد کلسيم که برای هر گاو تزريق 400 تا 800 ميلی ليتر رايج است.تزريق وريدی ترجيح داده میشود چون واکنش سريع تر می باشد.در صورتی که گاو هنوز بر روی پاهای خود ايستاده و نگرانی از توقف قلبی وجود داشته باشد می توان از تزريق زيرجلدی هم استفاده کرد.بهترين توصيه اين است که نيمی از محلول به صورت تزريق وريدی و بقيه محلول به شکل زير جلدی استفاده شود.به علاوه،در حدود 25 درصـــد گاوهايی که بهبود می يابند دوباره مبتلأ می شوند و نياز به درمان دوباره دارند.همچنين گاوهايی که بهبود يافتند توليد کمتری دارند و به بيماری متابوليکی و عفونی حساس تراند.                            

2- دست کاری جيره و درمان هورمونی که هميشه قابل دسترس نيست.                

3- تجويز دهانی مقادير بالای نمک های کلسيمی نظير کلريد کلسيم.(6)

تزریق مقدار زیادی ازویتامین D3  طی چند روزقبل اززایمان نیزمفید واقع گردیده است،بعضی ازدانشمندان بادکردن پستان،که یک راه تداوی کاملاًقدیمی بوده وکاملاًاساس فزیولوژیکی دارد را پذیرفته اند.تزریق کلسیم برای یک مد ت طولانی اغلب باعث افزایش کلسیم خون می شود،احتمالاًبااین روش مهارتعدیلی درمکانیسم تنظم کلسیم که علت اصـلی تب شیرمی باشدبوجود میآید.ازلحاظ نظری نسبت برگشت کلسیم به خون بعدازبادکردن پستان بیشتر میشود،ولی بادکردن پسـتان ممکن اسـت با ورم آن همراه باشــد.استعمال انتی بیوتیک ها و بهداشت خوب ، بروزورم پســـتان رابه حداقل میرساند.درصورت عدم تداوی میزان تلفات افزایش خواهد یافت حدود 75% ازگاوهای که ازتب شیررنج میبرند،فقط باتزریقCalcium glucomate (گلوکونات کلسیم) یابادکردن پستان خوب میشوند.حتی اگرمقدارکلسیم تزریق شـده به مدت کوتا هی باشــــــــدابتلای مجد د گاوبه مرض تب شیربعید به نظرمی رسد. دربعضی ازموارد،بیشترازیک تداوی موردنیاز است.بعضی ازگاوها ممکن است به درمان جواب ندهد که این گاوها اغلب ممکن است مبتلا به امراض دیگری باشند.همچنین ممکن است طی دوره تب شیربه اندازه آسیب عضلاتی یاعصبی وارد شودکه منتهی به زمین گیرشدن گاوهاشود.تب شیـردرگاوهای بالغ درمقایسه با تلیسه های اولین شکم بیشتراتفا ق می افتد که علت آن قابلیت برداشت کمترکلسیم ازاستخوان درگاوهای پیرمیباشد.گاوهای پیــر نسبت به گاوهای جوان کمترقادربه انتقال کلسیم ازاستخوان هستند.  (3)

پيشگيري از تب شير :

 دربين روشهای مختلفی که برای کنترل تب شير استفاده می شود،بيشترين پيشرفت و بهبود با برنامه های مديريت جيره غذايی حاصل شده است.حتی اخيراً تلاش هايی بر روی دستکاری سطوح کلسيم جيره برای کنترل تب شير متمرکز شده است،ليکن نتايج حاصل از آن به جزدرموردجيره هايی با تراکم بسيار پائين کلسيم متفاوت بوده است(10 - 8 گرام در روز) .جهت کاهش وقوع تب شير،جيره گاو خشک بايدروزانه 60 تا 80 گرام کلسيم و 30 تا 35 گرام فاسفورس برای گاوهای نژاد بزرگ تأمين کند.گاوهای نژاد کوچک بايد 80 درصد اين مقاديررا دريافت کنند.اگر طيی دوره خشک مصرف کلسيم و فاسفورس دراين محدوده حفظ شود،گاو با سهولت بيشتـــری می تواند در شروع مرحله شيردهی کلسيم از دست رفته برای توليد شيررا جبران نمايد. مصرف زياد کلسيم هنگامی اتفاق می افتد که رشقه علوفه اصلی در دوره خشک باشد.رشقه دارای 11 گرام کلسيم در هر کيلوگرام ماده خشک است. جهت تثبيت مصرف کلسيم در حد مطلوب درجيره گاوخشک،رشقه بايد به 5 تا 7 کيلوگرام در روز محدود شود. امکان تغذيه اين مقدار رشقه مشروط به تغذيه منبع فسفری اســـــت که فاقد کلسيم باشد(مثلMono Sodium phosphateوMono Amonium Phosphate). منابع مواد معدنی تجارتی راجز به هنگام اطمينان ازوجود نسبت صحيح کلسيم - فاسفورس نبايد مورداستفاده قرارداد. سيلوی جواری دارای مقاديرهمسانی ازکلسيم و فاسفورس است.تغذيه سيلوی جواری ممکن است که موجب کمبود کلسيم وفاسفورس شود،لذا بايدبا منابع کلسيم و فاسفورس تکميل شود. جايگزين کردن گراس به جای رشقه نيز مصرف کلسيم را کاهش میدهد. تغذيه گاوها با يک جيره ويژه دارای کمبود کلسيم(کمتر از 11 گرام) به مدت 4 تا 8 روز پيش اززايمان،می تواند تب شيررااز50 تا 70 درصددرگاوهای حساس به اين عارضه کاهش دهد. دراين صورت پيش بينی دقيق زايمان ضروری است زيراتغذيه جيره های دارای کلسيم کم، ذخايرکلسيم را تهی خواهد ساخت. تغذيه جيره کم کلسيم پيش اززايمان،سيستم هورمونی مربوط به کلسيم رادرگاو تحريک میکند.(6)  

فاسفورس :

وظایف شناخته شده فاسفورس دربدن حیوانات ازهرعنصردیگر بیشتراست . همانگونه که قبلاً ذکرشدرابطه نزدیکی بین فاسفورس وکلسیم دراستخوانها وجود دارد.فاسفورس علاوه برحضوردراستخوان درفسفوپروتینها،اسیدهای نوکلیک و فسفولیپیدنیزموجوداست.فاسفورس درمتابولیسم کربوهیدرات ازطریق دخالت در تشکل هگزوزفاسفات هاوآدنین دی تری فاسفات نقشی حیاتی به عهده دارد اهمیت ویتامینD)) درمتابولسیم فاسفورس وکلسیم بطوری مفصل دربخش قبل مورد بحث قرارگرفته است. مقداری فاسفورس بدن درمقایسه باکلسیم کمتراست.%99 کل کلسیم و%80- 85 کل فاسفورس بدن دراستخوان هاودندانها قرارمی گیرد.(1)  85% ازکل فاسفورس(P) بدن گاوهای شیری دراسکلیت آنهاوجوددارد که همراه باکلیسم(Ca)قسمت عمده موادمعدنی تشکیل دهنده استخوانها ودندانها میباشندبه علاوه فاسفورس ماده معدنی بسیارمهمی درسایر سلولهای بدن گاوهای شیری میباشد.فاسفورس نقش اساسی درانتقال انرژی بیوشیمیای درتمام سلول های بدن به عهده دارد. گرچه فاسفورس باکلسیم درارتباط است ولی تغذیه ومتابولیسم آنها تفاوت عمده ای دارد.برای مثال کمبود فاسفورس درجیره غذایی سطح فاسفورس معدنی پلاسمای خون را خیلی بشترازکلسیم کاهیش میدهد. بنابراین کاهیش فاسفورس معدنی پلاسما میتواند به عنوان یک کمک بیوشمیاوی درتشخیص کمبود فاسفورس به کار رود.مقادیرطبعی فاسفورس پلاسما 4-6 میلی گرام در100 میلی لیتربرای گاو و6الی8 میلی گرام در100 ملی لیتربرای گوساله های زیریک سال میباشد .ناتوانی درتنظم کامل میزان فاسفورس معدنی پلاسما خون منجربه بروزعلایم کمبودبشتری درمراحل قبل ازظهورعلایم کمبودکلسیم میشود وقتی مقدارفاسفورس جیره حیوانات شیری کم شوداشتها کاهش می یابد،همچنین سرعت رشد وتولید شیر کم شده وبازده مورداستفاده قرارگرفتن خوراک کاهیش می یابد.کاهیش اشتها یک شاخص اختصاصی برای کمبودفاسفورس نمیباشد زیرا کاهیش اشتها باچند کمبود دیگرنیزهمراه است. بداشتهایی اغلب به همراه جویدن چیزهایی مثل چوب،استخوان، مومشاهیده میشود اما گاوهاممکن است بدون بروزعلایم کم اشتهایی ازکمبود فاسفورس رنج ببرند علایم کلینکی کمبود فاسفورس وکبالت شبه به هم بوده ولی معمولاً به وسیله بررسی مقادیر هموگلوبین وپلاسما ازهم متمایزمیشوند.(3)

 علایم کمبودفاسفورس :

وقتی که کمبودهای فاسفورس وکلسیم به طورتوأم بروزکنند،اسخوانها مواد معدنی خودراازدست داده وشکنندمشود.درکمبودمزمن فاسفورس بعضی اوقات حیوان دچارسختی مفاصل می گردد.کمبودفاسفورس درحیوانات ماده ای که درسن جفتگیری هستند، ممکن است باعث ناتوانی درسیکل استروس عدم وکم شدن میزان آبستنی شود،ولی مقدار فاسفورس شیرتحت تأثرقرارنمی گیرد.به نظرمیرسدموثرترین روش تشخیص کمبود فاسفورس،دروضعیت های مختلیف، اندکی متفاوت باشد. کمیته موادمعدنی هالندتعین میزان فاسفورس معدنی سرم خون رابه اندازه کافی حساس جهت تشخیص اختلال یاکمبودها،تشخیص نداد،همانندکلسیم،تجزیه خوراک برای فاسفورس ومقایسه مقادر موردنیازتعین شده فاسفورس احتمالاًمفیدترین راه تعین وضعیت فاسفورس گاوهای شیری درشرایط عملی می باشد.(3)خاک مناطق وسیعی ازجهان بخصوص درنواحی گمر سیرونیمه گرم سیر از لحاظ این عنصرفقیراست. درمیان عنصرمعدنی کمبودفاسفورس متداولترین وازنظر اقتصادی مهمترین عامل بوجودآورنده ناراحتی های تغذیه ای درحیوانات است که ازمراتع چرامیکنند.فاسفورس نیزمانندکلسیم برای تشکل استخوانها لازم بوده وکمبودآن منجربه بروز Ricketsویا  Osteomalaciaمیشود.همچنان پیکا (Pica) که یک بیماری است که ازکمبودفاسفورس ناشی میشود.

بیماری پیکأ (Pica) :

پیکأ (Pica) عاضه ای است که درنتجه کمبودفاسفورس بروزمی کنددراین بیماری حیوان فاقداشتهابوده وبه جویدن چوب،استخوان،پارچه وسایراجسام خارجی متمایل می گردد. پیکأ منحصربه کمبودفاسفورس نیست زیراعوامل دیگری نیز میتوانند سبب آن باشد. فاسفورس موجوددرسرم خون دراثرکمبوداین عنصر کاهش یافته که به کمک تجزیه خون می توان به آن پی برد.درنتیجه کمبودمزمن فاسفورس ناراحتی های مفصلی وهمچنین ضعف ماهچه ایجادمیشود.چنانچه فاسفورس جیره غذائی کم باشددردوره فحلی حیوان اختلال ایجاد شده وباروری آن کاهش می یابد.شواهددردست است که باافزودن فاسفورس به مراتع متوان باروری حیوانات راافزایش داد.درگاوهای شیری کمبوداین عنصرباعث کاهش تولیدشیرنیزمیگردد.رشدکم درحیوان جوان وازدیادوزن بطی درحیوان بالغ نشانه های کمبود فاسفورس درانواع مختلف حیوانات است.بروزکمبوداین عنصردر گاومعمول تر ازگوسفندبوده،زیراگوسفندبه هنگام چرا،تحت تأثرعادت ذاتی،قسمت های جوان ودر حال رشد گیاه راکه ازلحاظ فاسفورس غنی تراندانتخاب می کند.(1) این بیماری اشتهابه چیزهائی مثل خاک،سنگ،خاکستر،نشایسته،یخ وحتی مو  دارد،تصورمیشوداین مرض باکمبودغذائی مرتبط باشدوبامکملهای غذائی درمان میشود.البته این کمبودهای تغذیه ای فقط یکی ازتصورهای زیاداست که درباره پیکأ(Pica) مطرح است ودلایل دقیق آن ناشناخته است.این بیماری همچنین دربیماران صدمه دیده ازلحاظ مغزی وبیماری روانی دیده میشود،دراین بیماران(Pica) میتواندخطرناگ باشدچراکه ممکن است آنهااشیائی تیزراببلعد.اشیائی هضم نشده میتوانند Bezoars  یاسنگهای کلسیفیأشده رادرمعده این بیماران ایجادکند.(7)

وقایه امراض پیکأ (Pica) :

این بیماری نشانه کمبودموادمعدنی(معمولافاسفورسP) درجیره حیوان میباشد وعلامت مشخصه آن آشغال خوری میباشد که حیوان تمایل شدیدبه خوردن چوب، خاک وغیره پیدامی کندودرحقیقت می کوشدتاازاین طریق نیازخودرابه موادمعدنی مرتفع سازد.برای پیشگیری ازوقوع این مرض بایدبه جیره غذائی حیوان توجه نمودتاتمام موادمعدنی موردلزوم حیوان به کافی درآن وجدداشته باشد. روش دیگرپیشگیری از این مرض قراردادن بلوکه های معدنی دراختیارحیوان میباشدتادرزمان نیازازآن استفاده نماید ونیازخودرامرتفع سازد.(5)      

اشتهای غیرطبیعی:

اغلب گاوهای شیری نسبت به بسیاری ازموادغیرخوراکی مانند گردوخاک ، چوب وبسیاری ازمواددیگرازخودتمایل ذاتی نشان میدهند.دربعضی ازموارداین بداشتهائی(میل ورغبت غیرطبیعی) به علت کمبودموادمغذی است،مثل جویدن استخوان درگاوها،که به علت کمبودفاسفورس به وجودمی آید.به نظرمیرسدکه دراکثرموارداین بداشتهائی علت بخصوص نداشته باشد.بعضیازحالات بیش ازحد جویدن،ناشی ازخستگی وملالت بوده وسپس به صورت یک عادت درمی آید.یک باورعمومی این است که گاوها به موادموردنیازخودتمایل نشان میدهند. گاهی اوقات عقیده براین است که درصورت تأمین کلیه موادمغذی موردنیازبه صورت آزادوجداگانه،گاوهاجیره کاملی راانتخاب خواهدکرداین مسله به ویژه، درموردموادمعدنی صدق دارد.امابااین حال بسیاری ازموارد تحقیقی موجودنشان میدهندکه گاوهای شیری ازهرماده مغذی به مقدارموردنیازانتخاب نمی کنند.(3)                                       

+ نوشته شده در  90/09/01ساعت 13:35  توسط ايمل " نظري "  | 

امراض قارچی کچالو

مقدمه

کچالو در سراسر جهان به حیث یک نبات پر ارزش غذائی محسوب میگردد،گرچه مقدار پروتین آن کم است ولی از نظر نشایسته که منبع خوب انرژی است غنی میباشد.در اکثر نقاط افغانستان کچالو غذائی روزانه ای مردم را تشکیل میدهد .کچالو به عنوان یکی از مهمترین محصولات غذائی در دنیا مشخص گردیده است.از جمله تمام سبزیها فقط کچالو به عنوان یکی از پنج محصول اصلی غذائی دنیا بشمار میرود.که دارای پروتین ،کاربوهایدریت،نشایسته ،میباشد.که در افغانستان خصوصا در ولایت بامیان ،وردگ،لوگر،غزنی،بغلان،کاپیسا،وغیره ولایات کشت میگردد.که متثفانه کچالوموردحمله امراض و آفات مختلف قرار میگیرد.که باید افات و امراض ان جلوگیری گردد که بیشتر به امراض قارچی مبتلا میگردد.که یکی از مدهشترین امراض قارچی آن عبارت از بلایت وقتینه کچالو میباشد.

اهمیت اقتصادی کچالو

کچالو یکی از مهمترین محصولات کشور ما میباشد که به پیمانه زیاد در غذائی روزمره برای منبع انرژی از آن کارگرفته می شود.در بعضی از کشور ها کچالو مانند برنج به عنوان یک جز اصلی غذا در رژیم  غذای بکار میرود.زیرا کچالو یک محصول غذای پر کالوری میباشد.در کچالو مقدار زیاد کاربوهایدریت وجود دارد که در بدن انسان  به چربی تبدیل میگردد.در افغانستان از کچالوبه حیث غذای روزانه ،چپس،چپس نازک،کچالو جوشک،کچالو زیر کلخ وغیره استفاده میشود.ولی در ممالک دیگر مانند امریکا و اروپا از کچالو محصولات خشک تهیه میکنند،این محصولات عبارت اند ازpotato puffs’ potato grit’ potato paste ‘potato dumpling’ potato flour’ .وهمچنان از نشایسته کچالو در صنعت زیاد استعمال میگردد.مثلا در صنعت الکول سازی ،تهیه وسط زرعیه استفاده می گردد.که تمام اینها عبارت از اهمیت اقتصادی کچالو میباشد.

تاریخچه

کشت کچالو و استفاده از آن به وسیله بشر سابقه طولانی دارد.در ابتدا از کچالو بشکل یک ماده درمان کننده استفاده شده است ،فلیپ دوم پادشاه هسپانیا ،تعداد از کچالو را بشکل هدیه برای پاپ پیوس پنجم فرستاده و از وی خواست که انرا برای درمان بیماری اش مصرف نماید .کچالو نبات بومی  امریکا جنوبی میباشد.به احتمال زیاد کشور پیرو اولین مکانی بوده که کاشت کچالو از آنجا گذارش داده شده است .تحقیقات انجام شده نشان میدهد که اینکارها بومیان سر زمین متمدن پیرو در 2000 سال قبل از میلاد کچالو را کشت و حاصل آن را مورد استفاده غذائی قرار میدادند.

امراض قارچی کچالو

بلایت وقتینه کچالو                Early blight of potato

یکی ازامراض مدهش قسمت های برگی کچالو و بادنجان رومی میباشد،که توسط قارچ بنام solanacea  به بار می آید. اما تیوبر کچالو و بادنجان رومی نیز از حمله این مرض مصون نمی باشد.که باعث خساره قسمت های برگی به قسم لکه ها و ریختن برگها میگردد.وقتیکه شرایط برای نمو وتکثر عامل مرض مساعد باشد باعث خساره زیاده تر می گردد.مرض مذکور در اقلیم مختلف قادر به انکشاف بوده و تقریبا در اکثریت نقاط جهان به مشاهده رسیده است .این مرض بادنجان سیاه و یکتعدادسبزیها دیگرچون زردک،تنباکو را نیز مورد حمله قرار میدهد.که اضافه از چهارده پتوجن این مرض شناخته شده است.بلایت وقتینه بالای  کچالو و بادنجان رومی از سرا سر افغانستان راپور داده شده است.این مرض تقریبا با دو نبات فوق ا لذکر محدود بوده و نسبت به بلایت پسینه کمتر توسط عوامل جوی متاثر می گردد.با انکه پتوجن عامل مرض باعث پوسیده گی تیوبر های های کچالو میگردد،اما تاثیر عمده ای آن مربوط خساره قسمت های برگی به قسم لکه های برگ و ریختن برگها ظاهر می گردد.عامل مرض برای نخستین با رتوسط Ellis وMartine  از برگهای مصاب خشک شده کچالو که از نیوجر سی جمع آوری گردیده بود.در سال 1882 تشریح گردید.مرض مذکور بالای کچالو و بادنجان رومی اهمیت زیاد داشته و از جمله امراض است که به مشکل توسط قارچ کش ها کنترول می گردد.علاوه بر کچالو و بادنجان رومی اضافه از 14 میزبان های دیگری این پتوجن شناخته شده اند.وقتیکه شرایط برای نمو و تکثر عامل مرض مساعد باشد با عث خساره بیشتر میگردد.که با عث خساره بیشتر برای دهاقین کشور ما میگردد

علایم مرض:

نخست مرض به قسم لکه ها بالای برگچه های کچالو ظاهر می گردد.این لکه ها از نصواری تیره تا سیاه رنگ بوده ،ودر انساج مرده چرم نما ،برآمده گی های مرکزی وجود داشته که ساحات مشخص ،مانند تخته نشانی زنی را تولید می کنید.لکه ها کروی ویا زاویه ای شکل بوده وبالای برگچه ها از 4-3 ملی متر قطر دارد(شکل1) معمولا در اطراف لکه ها ،زون نازک زردنما موجود بوده که به تدریج برنگ سبز عادی محوه می گردد.در حالیکه لکه ها غیر محدود می باشد،اما تاثیرات پتالوجیکی زیادی در انساج مرده نهفته است.هنگامیکه تعداد لکه ها زیاد باشد،اثر عمومی آن پژمرده گی برگچه ها بوده ،و منحیث یک قانون نخست برگهای تحتانی متاثر می گردیده و بعدا به طرف بالا حرکت می کند .برگهای کچالو خشک گردیده و می ریزد.لکه ها ممکن است بالای ساقه های کچالو انکشاف نمایند،اما آنها به مراتب غیر معمول و غیر مضر نسبت به انهای اند که بالای بادنجان رومی انکشاف می نمایند(14) زخم های سطحی بالای تیوبر کچالو ،کمی تیره تر از رنگ عادی پوست کچالو میباشد،این زخم ها دارای اشکال دایروی یا غیر منظم و اندازه های مختلف بوده که قطر انها یا به دو سانتی متر میرسد(شکل1) حاشیه بین انساج سالم و مریض بخوبی واضح بوده و بعضا کمی برجسته می باشد،انساج تحتانی آنها پوسیده گی کارک مانند نصواری را که معمولا عمق آنها از 6 ملی مترتجاوز نمی کند،از خود نشان می دهند.در زخم های کهنه کفیده گی ها وشگاف ها بوجود می آیند(1،2).

علایم و دوران مرض:

عامل این مرض قارچ Alternaria solani (Ellis and Martin) L.R Jones and Grout’1896  می باشد.مایسلیم قارچ مذکور منشعب ودارای جدار عرضی بوده وباگذشت زمان رنگ آن تیره می گردد.کو نیدیوفورهای که به صورت منفرد یا در زنجیر های دوگانه تولید می گردد،کونیدیا از بندکهای تشیکل می گردد،که از حجرات انجامی کونیدیو فورها بوجود می آیند.مایسلیم در برگهای خشک مصاب برای مدت یک سال و یا بیشتر و کونیدیا برای مدت تا 17 ماه در حرارت اطاق زنده ماده میتواند.قارچ مذکور در بقایای مصاب وتیوبر های کچالو زمستان گذرانی می کند.کونیدیا در ظرف یک تا دو ساعت در حرارت 34-6 درجه سانتی گیرد و در 35 تا 45 دقیقه در حرارت مطلوب (26-28) درجه سانتی گیرد نمو می نماید .قارچ مذکور از طریق اپیدرمس مستقیما در برگ ویا انساج ساقه نفوذ می نماید.تحت شرایط حرارت مطلوب لکه ها در مدت 2 تا سه روز ظاهر گردیده وسپورها در سه یا چهار روز بعدی تولید می گردد.تولید سپورها معمولا هنگامی شروع می شود که قطر لکه ها برگ به3 ملی متر برسد. شبنم های زیاد توام با بارنده گی های متداوم برای تولید سپور های زادی ضروری می باشد.کونیدیا به سهولت منفصل گردیده و توسط جریان باد انتشار می یابد،قانغوزک های کولا را دو و یک نوع قانغوزک دیگر (flea beetle ( توسط تولید زخم ها مصابیت را تسهیل بخشسده و همچنان ممکن است سپورها را بالای جسم خویش اتتقال نمایند.مصابیت اولی کچالو معمولا بالای قسمت های برگی ظاهر می گردد.ظاهر شدن مرض به قسم بلایت قسمت های برگی کچالو معمولا هنگام تشکیل تیوبرها از خصوصیات مرض می باشد،نخست برگهای معمر مصاب گردیده و برگهای جوان هنگاک که به یک درجه معین پختگی فزیولوجیکی می رسد مصاب می گردد.وقتیکه نبات کچالو به تشکیل تیوبر شروع می نمایند،آنها بیشتر غیر مقاوم میگردند(14) GratzوBonde  دریافتند که برای فساد تیوبر 13-16 درجا سانتی گیرد حرارت مطلوب می باشد هنگام که زخم های برگ،رگها را اجتوا نماید زرد شدن رنگ معمولا تا عقب لکه های مرده امتداد می یابد این پدیده مربوط تولید مواد زهری توسط قارچ می باشد

 عامل و دوران مرض بلایت وقتینه کچالو

کنترول ومبارزه:

عوامل ذیل می تواند از وقوع بلایت وقتینه تا حدی جلو گیری کند:

1.تا حد الامکان باید کوشش گردد که از تخم که عاری از مرض می باشد استفاده شود.

2.تناوب زراعتی باید مد نظر گرفته شود.

3.بقایای نباتی باید توسط قلبه کاملاً عمیق دفن گردد.

4.از تخم های تائید شده توسط مراجع مربوط استفاده شود.

5. پروگرام منظم تطبیق قارچ کش ها بالای نبات ر ا دنبال کنید.

6.در هنگامی پهلوی تیوبر حفره کاری کنید که مزرعه کاملاً عاری از رطوبت باشد. یعنی در هنگام کود و خاک دهی نبات.

7.از پیچ خورده گی و به نزدیک شدن بیش از حد کچالو ها با هم تا حدالامکان جلو گیری کنید.

 8.از کشت نبات کچالو در زمین مصاب الی دو سال بعد از مصابیت جلو گیری گردد.

9.کلتیور های که حاصل دهی آن وقت تر صورت می گردد نیز در مقابل بلایت وقتینه حساس می باشد.

10.هنگامیکه ورایتی های وقتینه قبل از وقت یا زود تر مصاب شود بناءً از ورایتی های دیرینه استفاده به عمل آید

11.باید یاد آورد گردید که همزمان نباید ورایتی وقتینه را با ورایتی پسینه در ساحه همجوار کشت نکنید. به خاطریکه ورایتی های وقتینه می تواند منحیث منبع مصابیت ورایتی پسینه گردد.

12.به کار بردن قارچ کش های محافظوی برای کنترول مرض بلایت وقتینه مهم و ضروری پنداشته می شود.

13.اسپری های قارچ کش عموماً باید وقتی استعمال شود که یا قبل از شگوفه زنی و یا در صورت اولین مشاهده بلایت وقتینه استفاده گردد. ( هر کدام که زود تر استفاده گردد.)

14.بازرسی یا تفتیش منظم از مزرعه بعد از اینکه طول نبات به 12 انچ می رسد می تواند بسیار مفید برای تشخیص بلایت وقتینه باشد(مجله)

ونیزمیتوان به دوطریق دیگرنیزبلایت وقتینه کچالورا کنترول کردکه عبارت انداز:

A -طریقه میخانیکی:

·تناوب زراعتی در کنترول مرض کمک میکند .مثلا بذر انواع مسلسل نباتات.

·و همچنان کوشش گردد ازنبات مبتلا به مرض مثلا کچالو و بادنجان رومی که مصاب خوداری گردد(یعنی با یکی دیگر یکجا نگردد).

·حفظ ا لصحه مزرعه(یعنی پاکی مزرعه با عث کاهش مرض و از انکشاف مرض جلو گیری می کند.وهمچنان باید ذکر نمود که مرض مدکور در زمین حاصل خیز نسبت به زمین غیر حاصل کم میباشد.ودر زمین که با قلت عناصر منگنیز دچار باشد،نبات کچالو به مرض مصاب میباشد.

B - طریقه کیمیاوی:

·ادویه کیمیاوی دتیو کاربامیت ها مانند زاینب،مانب،انتراکول 2 گرام در یک لیتر آب ویا بعضی قارچ کشهای مناسب دیگر مانند دایتین،دای فواتال نیز استعمال شده میتواند.دواپاشی باید تحت یک پروگرام منظم صورت گیرد،معمولا 10-15 روز بعد نظر به شدت مرض تکرار شود.تناوب زراعتی از جمله طریقه های مهم کنترول محسوب می گردد،اما نظر به خصوصیات انتقال کونیدیا توسط باد این طریقه تنها ظاهر شدن اولیه مرض را به تاخیر می اندارد.تا فعلا مقاومت انواع میزبان ارزش کمتری در کنترول بلایت قسمت های برگی نبات دارد.سوختاندن و از بین بردن بقایای مصاب نبات (تیوبرها و قسمت های برگی کچالو ) جهت از بین بردن اشکال زمستان گذرانی قارچ نیز در کنترول مرض نقش مهم دارد .همچمنان چون تناوب زراعتی در کنترول مرض کمک می کند فلهذا نبات بادنجان رومی و دیگر نباتات خاندان بادنجانیان باید در تناوب زراعتی با کچالو کشت نگردد. در زمین های حاصل خیز شدت مرض کم باشد و در زمین که با قلت عنصر منگنیز دچار باشد،نباتات ان مصاب به این مرض میگردد(30).مرض مذکور را می توان با استعمال قارچکشهای تحت کنترول در آورد.قارچ کشهای مختلف وجود دارد که در این مورد استعمال می گردد،که از جمله می توان ادویه کیمیاوی دای تین ایم 45 یا انترکول را به مقدار 200 گرام در 100 لیتر آب حل وبالای قسمت های برگی نبات دواپاشی نمود.ادویه مذکور به صورت قناعت بخش ،اگر در وقت وزمان مناسب استعمال گردد،شدت مرض را کم می سازد          

مرض جرب کچالوpotato scab

دو نوع جرب بالای نبات کچالو تشخیص گردیده که بنامهای جرب معمولی و جرب پودری یاد میشود.جرب معمولی برای اولین بار در سال 1825 شناخته شده و عامل آن در سال 1890 تعین و تشخیص گردیده .از این تاریخ به بعد مرض مذکور از قسمت های مختلف جهان راپورداده شده و یکی از امراض مدهش کچالو محسوب میگردد.خساره اقتصادی این مرض بد شدن شکل و پایان آمدن ارزش کچالو در مارکیت بوده ،اما لکه های دیگر جرب عمیق می باشد.هنگام پوست کردن کچالو قسمت زیاد گوشت آن ضایع میگردد 

علایم مرض:

مرض جرب دارای دو مرحله ،سطحی و عمیق می باشد ،جرب سطحی لکه های سخت و کارک نمائی اند که محدود به پوست کچالو بوده، اما جرب عمیق یک یک تا 3 ملی متر در انساج تیوبر فرومیرود.و همچنان جرب عمیق در مقایسه با جرب سطحی رنگ نسبتا تیره تر دارد،در باره شیوع جرب عمیق نظریات مختلف وجود دارد.بعضی علما را عقیده بر آن است که یکتعداد از نژاد های عامل مرض موجب جرب عمیق شده و تعداد دیگری سبب جرب سطحی میگردد.عده دیگری از دانشمندان معتقد اند که جرب عمیق در اثر عمل مشترک قارچها عامل مرض و زخمها یکه توسط حشرات جونده بالای انساج کچالو تولید میشود بوجود میاید.ساقه های این نباتات نیز مورد حمله این قارچ قرار می گیرد.در نتیجه مصابیت ساقه ها .زخمهای نسبتا طویل نصواری رنگ تولید گردیده و تا انساج چوبی امتداد می یابند.گرچه این مرض ممکن است سبب از بین رفتن یکعده ریشه های نبات گردد،اما از جمله علایم مشخص مرض محسوب می نمی گردد.عامل مرض تحت بعضی شرایط بخصوص محیطی بالای برگهای تحتانی و  دنباله  برگ ها سبب زخمهای نکروسیز خفیف نیز میگردد (2).

عامل ودوران مرض: 

عامل مرض streptomyces scabis

فامیل:streptomycetaceae

ردیف:Actinomycetales

صنف:schizomycetes

عامل و دوران  مرض :

عاملیکه باعث بوجود آمدن این مرض می گردد عبارت از یکنوع قارچ بوده که نام علمی آن streptomyces scabis  فامیل streptomycetacea  ردیف Actinomycecetales  صنف Schizomycetess تعلق دارد.انواع متفاوت Streptomycetes در سطح خاکهای مختلف پیدا میشود،یکتعداد سپیشژ های این جنس سپروفایت های اند که نبات زنده را هیچگاه مورد حمله قرار می نمی دهد .streptomyces scabies  در خاک زندگی نموده ،ساقه های زیرزمینی وتیوبرهای کچالونمووتکثرمینماید گرچه این پتوجن درجمله باکتریا طبقه بندی میشود امادارای مایسلیم هوائ ومنشعب بوده وهایفی های عرض بالای هایفا به فاصله های معین تشکیل می گردد.هنگامیکه سپورهای زنجیری شکل به پختگی رسیده از هایفای مادری جدا گردیده و هر کدام یک واحد تکثری محسوب شده و قادر به تولید جسم جدید می باشد .سپورهای مذکور دارای شکل استوانه ائی و بی رنگ بوده(1).

 دوران حیات :

عامل مرض جرب زمستان را در خاک ،بالای تیوبرها و یا ریشه های گوشتی میزبان سپری نموده ،و هنگامیکه مواد تلقحی به تماس تیوبر های جدید ا اتشکیل ویا  ریشه ها می آید،مصابیت نبات میزبان از طریق منفذ های تنفسی مصاب شده و علایم مرض در مدت یک هفته تبارز مینماید.این پتوجن از طریق تیوبرهای ،ریشه ،خاک و بقایای نباتی انتشار میابد.

عوامل که در انکشاف مرض جرب کچالو نقش دارد:-

موجودیت بقایائی نباتی که کاملا پوسیده نباشد،منابع مهم برای تکثر این پتوجن محسوب می گردد.اما هنگامیکه بقایائی نباتی کاملا پوسیده گردد،جمعیت پتوجن مذکورروبه تقلیل مینهد. PH  خاک یکی از عوامل دیگری است تاثیر مهم در ازدیاد جمعیت عامل مرض دارد.هنگامیکه خاکستر،آهک ویا کود حیوانی در خاک علاوه گردد،گراف ازدیاد جمعیت این مایکروارگانیزم سیر صعودی خودرا می پیماید.گرچه یکتعداد از ارگانیزم های آن در خاک ها اسیدی کهPH  آن تا به 8.4 برسند نیز نمو نموده وباعث مصابیت نبات میگردد.اما اکثریت این مایکروارگانیزمها در pH  پائینتر از 2.5 تا4.5 غیرفعال بوده ودر PH  بالاتر از 7.5 دوبارهسیر نزولی خود را می پیماید.حرارت ورطوبت نیز بالای انکشاف مرض اثر بارز دارد.نموی سپورها در حرارت بین 35-40 درجه سانتی گرید به سرعت صورت میگیرد.نموی کالونی ها دروسط ذریعه 20-41 درجه سانتی گرید صورت گرفته میتواند.رطوبت خاک در عملیه مصابیت میزبان نقش مهم دارد.هنگامیکه مزارع کچالونسبتا خشک باشد،مصابیت میزبان شدید بوده.اما برخلاف در خاک های مرطوب ویا مشبوع،نباتات مصاب نمی شود،رطوبت خاک در مراحل بعدی انکشاف لکه های جربی،اثری چندان ندارد(1)

 کنترول مرض    

1.مراعات نمودن تناوب زراعتی.

2.جلوگیری ازکشت پیهم کچالو همراه با لبلبو.

3. انتخاب انواع مقاوم .

4.معامله تخم با ادویه سیمسان بل (Semesanbel) .ممانعت خاک با پنتا کلور ونایتروجن وبنزینpN.NB میتواند مرض را کنترول نماید.از تحقیقات متعددی چنین نتیجه گرفته شده است که در تناوب زراعتی کشت رشقه وجود در کنترول مرض جرب معمولی ثابت گردید.

کنترول بیولوژیکی:

کنترول بیولوژیکی از میتود های مهم کنترول همه جانبه (I.P.M) بوده متسفانه درباره این میتود تاهنوزدر افغانستان کدام تحقیق صورت نگرفته بنا درمورد این میتود کنترول برای فعلا سفارش داده نمیشود

مبارزه میخانیکی :

جمع آوری بقایای نباتی بعد از رفع حاصل

سوختاندن ویا دفن نمودن بقایای نباتی .

قطع کردن شاخ های ملوث به مرض ویا شاخهای خشک شده

انتخاب ورایتی :

انتخاب نهالها وتخم های اصلا شده ومقاوم در مقابل آفات و امراض.

1- تولید تخم سالم در ساحه ایکه در آن تهدید امراض و حشرات نباشد.selction of site

2 - تولید تخم سالم تحت کنترول موثر آفات و امراض(control of pathogens)

3- تولید تخم سالم تحت مراقبت قرار دادن مزرعه (field inspection)

4- تولید تخم سالم با معامله نمودن بذری با مواد کیمیاوی (seed treatment)

5- تولید تخم سالم با پیش برد آزمایش صحت تخم (seed health test)(6) 

مبارزه:

چون مرض متذکره در مزارع که کچالو پیهم بذر کردد یا در تناوب زراعتی کچالو بعد از لبلبو کشت شود شدیدا بمشاهده میرسد لهذا از کشت پیهم کچالو و تناوب آن با لبلبو خود داری شود.از تحقیقات متعددی چنین نتیجه بدست آمده است که در تناوب زراعتی کشت رشقه وجودر در کنترول این مرض موثر می باشد(1) بذر انواع مقاوم کچالو بهترین طریقه ای کنترول مرض جرب معمول ثابت گردیده و خوشبختانه انواع زیادی کچالو مقاوم   انکشاف   داده شده است.معماله تخم بذری با سمیسان بیل (Semesan bel)واقعات مرض را تقلیل داده و معامله خاک با پنتا کلور و نایترو بنزین(PCNB) علاوه بر جرب معمول ،امراض رازاکتونیائی را نیز به صورت قناعت بخش کنترول می نماید(2).

مبارزه کیمیاوی:

استعمال ادویه مناسب در مقابل مرض.ادویه کیمیاوی که برای این مرض سفارش گردیده عبارت از کوپراویت بلو میباشد.استعمال آن یکنیم قطی گوگرد در یک گیلن آب حل شود بعدا سه مرتبه محلول پاشی شود هر 15 روزدر هنگامیکه گل ریخته باشد

جرب پودری کچالوpowdery scab

این مرض اولین بار در سال 1841 وسیعاً در جرمنی به مشاهده رسیده و یک سال بعد توسط wall roth  تشریح گردید. جرب پودری تا سال 1885 وسیعاً در اروپا انتشار یافت . در سال 1891 راپور داده شد که مرض مذکوروسیعاً در ساحه کیوتوی ایکوادور منتشر گردیده و از ان به بعد در کولمبیا ، پیرو و چلی مشاهده گردیده . شاید مبده نشاًت ان ایکوادور بوده باشد که از انجا شاید به اروپا ذریعه کچالو انتقال نموده باشد . این مرض از ایالات مختلف شوروی نیز راپور داده شده و در قاره امریکا شمالی در سال 1913 اولین راپور مرض توسط gussow داده شده است(1).

علایم مرض:

اولین علامات مرض عبارت از برامده گی های قهوه ای کم رنگ به اندازه ای سر سنجاق بالای تیوبر کچالو میباشد بعد از مدت 8-6 روز به اندازه نیم سانتی متر بزرگ شده و در عین زمان رنگ فهوه ای ان زایل گردیده و انساج مریض جیلی مانند می گردد. این انساج بزودی از کتله های سپور قارچ که رنگ ابی ، قهوه ای نما دارد ، پر می گردد.  اپیدر مس انساج مریض کفیده و سپورهای مدوری را که در سورس ها sori تشکیل می گردد از اد می سازد. در ریشه های کچالو انساج تحریک شده ، سبب تولید بوغمه های مشخص می گردد ، که دارای جسامت ها متفاوت بوده و تا اندازه یک دانه ای مشنگ بزر گ می گردد .  بعصضی اوقات سورس های تیوبر کچالو بزرگ گردیده وخوره ها را بوجود می آورد .در زخیره گاه ها پوسیده گی خشک در نتیجه سورس ها بوجود می آید که البته قسما مربوط به نموی نیمه سپروفایتیک قارچ مذکور و قسما وابسته به نموی پرازیت اختیاری دومی می باشد(1).

علایم جرب پودری

عامل و دوران مرض:

عامل مرض عبارت است از songospora subterranean (wallr) Lagehin’1892   که دارای اسما مترادف ذیل می باشد:

Erysibe subterranean wallr.1892

Spongosopora solani Brunchorst’1887

سپور در حال رکود توسط زوسپور ها رها شده ای دوسلاقه ای که در مویک های ریشه نفوذ می کند نمو مینماید .تلس مذکور بزرگ شده چندین هستوی گردیده و بالاخره بخاطر تشکیل زوسپورنجیا،بندک دار می گردد.پروتوپلازم زوسپورنجیم تقسیم گردیده و در حدود 50 سپور را تشکیل می کند .زوسپور های ثانوی از طریق مجرای معمول دیوار زوسپورنجیم و دیوار حجروی میزبان رها می گردد.هرکدام این زوسپور ها دارای دوشلاق یکی کوتاه و دیگر دراز می باشد.زوسپور های چهار شلاقه در نتیجه جفت شدن دو زوسپور دوشلاقه ای بوجود می آید و زوسپور های شش شلاقه نیز بعضا تشکیل می گردد.فکر می شود که مصابیت تیوبر در مرحله امیبائی زوسپورهای جفت شده صورت گرفته و پلازمودیم داخل حجروی از چندین شکل امیبائی انکشاف می نمایند .حجرات مریض بزرگ گردیده و بعدا هر کدام به چندین حجره ای مصاب تقسیم می گردد.تشکیل بر آمده گی های زخ مانند در نتیجه نمو و تقسیم غیر طبعی حجرات صورت میگیرد.انکشاف زخم ها بالاخره توسط تشکیل طبقه پریدرم در تحت آن توقف می نماید ، اما اگر تیوبر های وقتر جمع آوری گردیده و قارچ در حالت نموی خود باشد ،قارچ مذکور به انکشاف بیشتری ادامه داده م باعث پوسیده گی خشک می گردد.در نهایت پلازمودیم به کتله ای از سپور های اسفنجی تبدیل می شود ،و اینها پودر قهوه ای نما را در سورس های پخته تشکیل می دهند،کتله سپورهای دارای حجرات متعددی برای مدت و هر کدام از یک سپور رکودی یک هسته ای متشکل می باشد.عامل مرض تحت بعضی شرایط برای غیر محدود در خاک زنده باقی مانده می تواند.تجارب نشان می دهند که تیوبر کچالو در خاک های ملوث تیوبرهای مصاب را بوجود  آورده است(1).

 کنترول:

اهمیت مرض وابسته به شرایط مساعد و تیوبر های مصاب می باشد.هیچ نوع طریقه مبارزه ای موفقانه تا هنوز در مقابل این مرض حاصل نگردیده است.استفاده از تیوبر های بذری واقعات مرض را تقلیل می بخشد و همچنان تناوب زراعتی چندین ساله نیز تا اندازه در کنترول مرض موثر ثابت گردیده است.مقررات حفظ ا لصحوی چون از بین بردن تیوبر ها وبقایای مصاب در مدرعه و ذخیره نمودن تیوبر های سالم موثر می باشد.همچنان معامله نمودن معیاری تیوبر ها با مواد کیمیاوی مناسب مقدار مواد تلقیحی سطحی را تقلیل می دهد اما از اینکه سپور و پلازمودیم عمیقا در انساج تیوبر جایگزین می گردد،این طریقه چندان موثر نمی باشد(1).

+ نوشته شده در  90/09/01ساعت 12:38  توسط ايمل " نظري "  | 

مطالب جدیدتر